www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Hán Việt Dịch S Lược 

Giáo Sư
Nguyễn Hữu Quang

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Main Menu

 
 


HÁN VIỆT DỊCH S LƯỢC

GS Nguyễn Hữu Quang

Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

 

 

CHƯƠNG 06

 

DỊCH NỘI-TRÚC

 

   

 

 

 

(Tiếp theo Kỳ 76)

QUÁI-CHỦ

tức  CHỦ-HÀO


Có hai loại quái-chủ: một là chủ cuả thành-quái ( constituting rulers), hai là chủ cuả chủ-quái ( governing rulers). Hai kư-hiệu được dùng trong The I Ching or Book of Changes cu Wilhelm/Baynes (263) và được chua bên cnh hào-t tương ng.

Vai tṛ ca quài-ch trong mt qu ta ta vai tṛ ca cosin ch-hướng trong Cơ-hc Thun-lư hay đung kim-soát (controlling lines) trong cng Fredkin (Fredkins gates) ca Đin-toán.

Đại-để, quái-chủ có thể là chủ-hào của thành-quái, mà cũng có thể là chủ-hào của chủ-quái. Lệ đại-loại như: Sư, Tỷ, Tiểu-súc, Lư, Đồng-nhân, Đại-hữu, Khiêm, Dự, Bác, Phục, Quyết, Cấu. Các quẻ này đều nói đến chủ-hào của thành-quái v́ chính chúng ban nghĩa cho quẻ. Các quẻ Kiền, Khôn th́ đề-cập chủ-hào của chủ-quái. Các chủ-hào này đều phải có thiện-đức mà lại phải đắc-thời, đắc-vị. Có quẻ có hai chủ-hào. Như quẻ Truân có hai hào dương (cửu-ngũ và sơ-cửu). Song le, sơ-cửu chỉ là hầu, c̣n cửu-ngũ đáng bực dựng hầu. Quẻ Mông lấy cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ-hào. Cửu-nhị chỉ là thầy. Lục-ngũ là tôn-sư, trọng-đạo để dạy dỗ con em. Kỳ dư các quẻ khác đều có thể chuẩn theo đó mà suy ra.

Nói khác đi, loại đầu (trong bài này, hào tương-ứng mầu xanh dương đậm) cho ta biết nguyên-do lập thành và đặt tên quẻ, bất chấp tốt xấu cuả quái-đức hay hào-vị miễn sao cho biết khởi nguyên cuả quái-nghiă. Loại sau (trong bài này, hào tương-ứng mầu đỏ), ắt quái-đức phải tốt đẹp, hào tương-ứng phải đắc thời, đắc-vị. Đại-đa-số hào này là hào ngũ (quân-vị), đôi khi có thể là hào khác. Khi nào hai loại nhập một không những quái-đức phải tốt đẹp mà hào tương-ứng phải đắc-thời, đắc-vị nữa. Chủ cuả thành-quái không được kiêm-nhiệm chủ cuả chủ-quái trong trường-hợp quái-đức lẫn thời-vị tham thác và không xứng đáng. Đại để thuyết quái-chủ đă tiềm ẩn trong Thoán-truyện. Trước nhất xin xét vài trường-hợp đặc-biệt. Nếu chủ cuả thành-quái trùng-hợp với chủ cuả chủ-quái th́ chỉ có một quái-chủ mà thôi: đó chính là chủ cuả chủ-quái. Chẳng hạn, trong quẻ Khổn hai hào cửu-nhị và cửu-ngũ kiêm-nhiệm chủ của chủ-quái và chủ của thành-quái. Nếu vừa có chủ cuả thành-quái, vừa có chủ cuả chủ-quái, th́ cả hai đều là quái-chủ. Nếu chủ cuả thành-quái là hai hào tách biệt, ắt cả hai hào đều là quái-chủ. Nếu chủ cuả thành-quái kiêm thủ hai tượng, ắt hai hào ứng với hai tượng đều là quái-chủ. Nay xin xét từng biệt-quái một: 

01. KIỀN


Quẻ Kiền lấy hào cửu-ngũ làm quái-chủ bởi chưng Kiền-nguyên là thiên-đạo mà hào cửu-ngũ lại tượng trời. Kiền cũng biểu-trưng quân-đạo mà hào cửu-ngũ lại là quân-vị. Lại thêm, vừa cưong-kiện, vừa trung-chính, đầy đủ cả. Lại gồm thuần chất cuả thiên-đức. Cho nên làm quái-chủ. Thoán-truyện bảo là: "Thời thừa lục long dĩ ngự thiên. Thủ xuất thứ vật. = Điều-khiển cả sáu ngôi dương để thống-trị trên trời. Làm đầu mối cho mọi thứ vật". 

02. KHÔN


Quẻ Khôn lấy lục-nhị làm quái-chủ bởi v́ Khôn-nguyên là điạ-đạo mà nhị tượng-trưng đất. Khôn là thấn-đạo, mà nhị là thần-vị. Lại nữa, nhu-thuận, trung-chính đầy đủ cả, được thuần-đức cuả Khôn nên được chọn làm quái-chủ. Cứ xem như quái-từ bảo: "Lúc đầu lầm nên lỗi đạo, sau được bạn, mất bạn", đều là thần-đạo cả.
 

03. TRUÂN
 

Quẻ Truân lấy hai hào sơ-cửu và cửu-ngũ làm quái-chủ, bởi chưng quẻ này chỉ có hai hào dương. Sơ-cửu ở dưới là hầu, có thể an-dân. Cửu-ngũ ở trên, có thể dựng tước hầu để an-dân vậy. 

04. MÔNG
 

Quẻ Mông lấy hai hào cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ, bởi v́ cửu-nhị được đức cương trung và được hào lục-ngũ ứng. Cửu-nhị ở dưới là bậc thầy, có thể dạy người khác. Lục-ngũ ở trên có thể làm tôn-sư, danh sư để dạy mọi ngưởi khác. 

05. NHU
 

Quẻ Nhu lấy hào cửu-ngũ làm chủ bởi phàm sự việc đang ở thời Nhu, mà vương-đạo đặc-biệt đă thành từ lâu. Cái mà Thoán-truyện gọi là "dựng ngôi nơi ngôi trời, là v́ chính trung vậy" là ám-chỉ hào ngũ. 

06. TỤNG
 

Quẻ Tụng lấy hào cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ các hào đều đề cập kiện-cáo cả. Duy có hào cửu-ngũ có đức kiện-cáo. Cái mà Thoán-truyện gọi là "gặp đại-nhân th́ lợi, là chuộng điều trung-chính vậy" cũng là nói đến ngũ. 

07. SƯ
 

Quẻ Sư lấy hai hào cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ, bởi v́ cửu-nhị ở dưới là trượng-nhân tức trượng-phu, lục-ngũ ở trên biết dùng trượng-nhân vậy. 

08. TỶ (TỴ)
 

Quẻ Tỷ lấy hào cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ chỉ có một hào dương mà lại ngồi nơi tôn-vị, là chỗ trên dưới đều trông nhờ. 

09. TIỂU-SÚC

 

Quẻ Tiểu-súc lấy hào lục-tứ làm chủ thành-quái trong khi hào cửu-ngũ là chủ cuả chủ-quái. Bởi chưng hào âm súc-tích hào dương nên Thoán-truyện nói: "Nhu đắc-vị mà trên dưới đều ứng mà lại hợp chí với cửu-ngũ" nên Thoán-truyện mới bảo: "Cứng hợp đạo trung mà chí được thi-hành". 

10. LƯ
 

Quẻ Lư lấy hào lục-tam làm chủ thành-quái trong khi cửu-ngũ làm chủ cuả chủ-quái, bởi v́ lục-tam dùng một hào mềm yếu mà đạp lên cả bọn hào cứng, lắm nguy, nhiều sợ, nên quẻ mới gọi là đạp (Lư). Ngồi nơi ngôi tôn mà lúc nào cũng nơm nớp sợ nguy-hiểm trong ḷng, nên hào-từ cửu-ngũ mới bảo: "Trinh lệ = tuy chính mà nguy" và Thoán-truyện mới bảo: "Cứng trung-chính, cưỡi lên ngôi tôn mà không biết mỏi mệt". 

11. THÁI   
 

Quẻ Thái lấy hai hào cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ, bởi trên dưới giao nhau mà cùng chí-hướng. Cửu nhị năng tận đạo làm tôi để thượng-giao. Lục-ngũ năng tận đạo làm vua để hạ-giao. Cả hai hào đều là chủ thành-quái lẫn chủ-quái. 

12. BĨ
 

Quẻ Bĩ lấy lục-nhị, cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ quẻ Thái trên dưới giao nhau mà lại đồng chí-khí. Cửu-nhị năng làm tṛn thần-đạo, đi lên mà giao. Cửu-ngũ năng tận quân-đạo mới hạ-giao. Cửu-nhị làm chủ thành-quái trong khi cửu-ngũ làm chủ chủ-quái nhờ quái-đức trung chính. 

13. ĐỒNG-NHÂN
 

Quẻ Đồng-nhân lấy lục-nhị và cửu-ngũ làm quái-chủ, bởi v́ lục-nhị là một hào âm mà có thể hoà-đồng với các hào dương mà lại ứng với cửu-ngũ nữa. Cho nên Thoán-truyện mới nói: "Nhu được ngôi, được trung, mà cùng ứng-hợp với Kiền". 

14. ĐẠI-HỮU
 

Quẻ Đại-hữu lấy lục-ngũ làm quái-chủ, bởi v́ ngũ lấy hư-trung mà ngự tôn-vị, năng có được chúng-dương. Nên Thoán-truyện mới bảo: "Mềm được ngôi tôn, lớn lao hợp đạo trung mà trên dưới đều ứng-hợp". 

15. KHIÊM
 

Quẻ Khiêm lấy cửu-tam làm chủ bởi ví quẻ này chỉ có một hào dương mà lại đắc-vị và ở hạ-thể. Đó chính là tượng cuả quẻ Khiêm. Nên hào-từ cửu-tam giống quái-từ (Quân-tử hữu chung = Người quân-tử có điều trọn vẹn). Truyện nói: "Tam đa hung = Hào tam nhiều điều xấu". Duy hào này lại rất tốt. 

16. DỰ
 

Quẻ Dự lấy cửu-tứ làm chủ. Quẻ chỉ có một hào dương ở thượng-quái, sở dĩ quẻ nghiă là vui vẻ (hoà-lạc), là v́ hào cửu-tứ làm trung-gian hoà-đồng toàn quẻ. Cho nên Thoán-truyện bảo: "Sự cứng rắn có ứng-hợp mà chí-nguyện được thi-hành". 

17. TÙY
 

Quẻ Tùy lấy sơ-cửu và cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ sở dĩ quẻ tên tùy là do cứng năng ở dưới mềm. Hào sơ và ngũ đều cứng và ở dưới mềm cả. Cho nên được làm quái-chủ. 

18. CỔ
 

Quẻ Cổ lấy lục-ngũ làm chủ bởi v́ các hào khác đều có việc để sửa trị, đến hào ngũ mới bắt đầu thành-công. Nên các hào khác đều có lời răn mà riêng hào ngũ lại có thể đạt tới danh-dự. 

19. LÂM
 

Quẻ Lâm lấy sơ-cửu và cửu-nhị làm chủ. Đó chính là cái mà Thoán-truyện bảo là: "Cứng dần mà lớn lên". 

20. QUAN
 

Quẻ Quan lấy cửu-ngũ và thượng-cửu làm chủ chính nhờ Thoán-truyện nói: "Cả xem ở trên". 

21. PHỆ-HẠP
 

Quẻ Phệ-hạp lấy lục-ngũ làm chủ chính là nhờ Thoán-truyện nói: "Mềm hợp với đạo trung mà tiến lên". 

22. BÍ
 

Quẻ Bí lấy lục-nhị làm chủ thành-quái và thượng-cửu làm chủ chủ-quái chính là nhờ Thoán-truyện nói: "Mềm lại mà làm văn vẻ cho cứng, cứng đi lên mà làm văn vẻ cho mềm". 

23. BÁC
 

Quẻ Bác lấy thượng-cửu làm chủ. Âm tuy muốn bác dương, nhưng rút cuộc dương thể không thể bị bác, nên vẫn làm quái-chủ như thường.

24. PHỤC
 

Quẻ Phục lấy sơ-cửu làm chủ. Thoán-truyện bảo là: "cứng trở đi" đó vậy.

25. VÔ-VƠNG (VÔ-VỌNG)
 

Quẻ Vô-vơng lấy sơ-cửu và cửu-ngũ làm chủ, bởi chưng sơ-cửu dương chớm động như con người sơ-động thành tâm. Cửu-ngũ có đức thuần cuả Kiền như con người chí thành không ngừng. Nên Thoán-truyện mới bảo là: "Cứng từ ngoài đến mà làm chủ ở trong", tức là chỉ sơ vậy. Lại nói: "Cứng hợp với đạo trung mà có ứng-hợp" là chỉ ngũ đó. 

26. ĐẠI-SÚC     
 

Quẻ Đại-súc lấy lục-ngũ và thượng-cửu làm chủ chính là nhờ Thoán-truyện nói: "Cứng đi lên mà chuộng người hiền" vậy. 

27. DI
 

Quẻ Di cũng lấy lục-ngũ, thượng-cửu làm chủ. Đó chính là cái Thoán-truyện gọi là "nuôi người hiền để ơn huệ đến kịp muôn dân".

28. ĐẠI-QUÁ
 

Quẻ Đại-quá lấy cửu-nhị và cửu-tứ làm chủ, bởi chưng cửu-nhị giữ đạo trung mà không quá mức, c̣n cửu-tứ th́ cột dui (đ̣n dong) không bị uốn cong. 

29. KHẢM
 

Quẻ Khảm lấy hai hào dương cửu-nhị và cửu-ngũ làm chủ. Đặc-biệt là hào ngũ xứng-đáng làm chủ hơn v́ nước chẩy mà chẳng tràn đầy vậy. 

30. LY
 

Quẻ Ly lấy hai hào âm nhị, ngũ làm chủ. đặc-biệt là hào ngũ xứng-đáng làm chủ hơn v́ hoả sắp phát quang. 

31. HÀM
 

Hào cửu-tứ quẻ Hàm đang ở ngôi giữa quẻ, có thể cảm được Vua, ắt tứ làm quái-chủ vậy. Song le, cửu-ngũ đang chung lưng đấu cật với tứ, mà làm Cấn chỉ cuả Hàm. Chỉ trong Hàm là cái ta gọi là động mà vẫn có thể tĩnh, ắt ngũ lại càng đáng làm quái-chủ vậy. 

32. HẰNG
 

Hằng là thường-hằng. Được đạo trung ắt là thường-hằng rồi. Trong quẻ chỉ có nhị và ngũ là ở trung-vị. Mà lục-ngũ lại là nhu-trung trong khi lục-nhị là cương-trung. V́ vậy cừu-nhị làm quái-chủ. 

33. ĐỘN
 

Quẻ Độn lấy hai hào âm làm chủ, ắt sơ và nhị là chủ thành-quái. Mà hào cửu-ngũ làm cho hào này tận-thiện nên đáng làm chủ chủ-quái. Cho nên Thoán-truyện nói: "Cứng ở ngôi xứng-đáng mà có ứng-hợp, cùng thời tiến đi vậy". 

34. ĐẠI-TRÁNG
 

Quẻ này tên là Đại-tráng v́ có bốn hào dương bên dưới, mà hào cửu-tứ lại dẫn đầu, nên đáng mặt làm quái-chủ. 

35. TẤN
 

Tấn lấy ánh sáng mà ló khỏi mặt đất, thành quẻ với lục-ngũ là chủ cuả Ly. Ngôi ở giữa trời, ắt ngũ phải là quái-chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Nhu tiến mà đi lên trên". 

36. MINH-DI
 

Minh-di lấy lúc mặt trời lẩn vào đất đặt tên quẻ, mà thượng-lục lại chứa đất dầy tiêu-diệt vẻ sáng cuả con người, ban nghiă cho quẻ nên mới là chủ cuả thành-quái. Trong khi lục-nhị và lục-ngũ đều mang minh-đức trung-thuận mà chống lại tối tăm nên đáng làm chủ chủ-quái. Cho nên Thoán-truyện nói: "Trong hoạn-nạn mà giữ cho chính chí cuả ḿnh, Văn-Vương được như thế đó, ông Cơ-tử cũng được như thế đó". 

37. GIA-NHÂN
 

Quẻ Gia-nhân lấy cửu-ngũ và lục-nhị làm chủ, nên Thoán-truyện mới nói: "Phàm người trong nhà, con gái th́ chính ngôi ở trong, con trai th́ chính ngôi ở ngoài". 

38. KHUÊ (KHUỂ)   
 

Quẻ Khuê lấy lục-ngũ và cửu-nhị làm chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Nhu tiến mà đi lên trên, được đạo trung mà ứng-hợp với cương". 

39. KIỂN
 

Quẻ Kiển lấy cửu-ngũ làm chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Tiến đi th́ được đạo trung vậy", bởi chưng cái mà Thoán-từ gọi là đại-nhân tức thị chỉ ngũ vậy. 

40. GIẢI
 

Quẻ Giải lấy cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Đi th́ được đám đông". Tức chỉ ngũ vậy. Lại nói: "Bèn được đạo trung vậy". Tức chỉ nhị vậy. 

41. TỔN
 

Quẻ Tổn lấy vạch trên cùng hạ-thể quẻ Tổn và vạch trên cùng thượng-thể
quẻ Ích làm nghiă. Ắt lục-tam và thượng-cửu làm chủ thành-quái. Như vậy, bớt dưới mà thêm cho trên, là thêm cho vua vậy. Cho nên lục-ngũ là chủ cuả chủ-quái. 

42. ÍCH
 

Quẻ Ích lấy vạch dưói cùng cuả thượng-quái quẻ Tổn và vạch dưói cùng cuả hạ-quái quẻ Ích làm nghiă, ắt lục-tứ và sơ-cửu là chủ cuả thành-quái.  Như vậy, bớt trên mà thêm cho dưới có nghiă là vua ban ơn mà bầy tôi chịu ơn. Nên cửu-ngũ và lục-nhị là chủ cuả chủ-quái. 

43. QUYẾT (QUẢI)
 

Quẻ Quyết lấy một hào âm cực ở trên cùng làm nghiă, ắt thượng-lục là chủ thành-quái. Như vậy, năm hào dương quyết đuổi một hào âm, mà hào ngũ lại cầm đầu và ở ngôi tôn nên ngũ làm chủ chủ-quái.

44. CẤU
 

Quẻ Cấu lấy một hào âm sinh ở dưới cùng làm nghĩa, ắt sơ-lục là chủ thành-quái. Như vậy, năm hào dương đều có trách-nhiệm chế-tài một hào âm, duy chỉ có nhị và ngũ là có đức cương trung, một ắt là rất gần hào âm để khống-chế, một nữa là được tôn-lâm đến viếng, cho nên cửu-ngũ và cửu-nhị đều là chủ của chủ-quái.   

45. TỤY
 

Quẻ Tụy lấy cửu-ngũ làm chủ, rồi sau mới đến cửu-tứ. Quẻ chỉ có hai hào dương đều ở ngôi cao, các hào âm đều quy-phục. 

46. THĂNG
 

Quẻ Thăng lấy lục-ngũ làm chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Phần mềm tùy thời mà đi lên". Lục-ngũ ở ngôi chí-tôn của quẻ, mà thăng ắt từ dưới dấy lên. Quẻ này lấy cây mọc từ mặt đất mọc lên làm tượng, ắt sơ-lục là chủ thể tốn v́ là rễ của cây. Cho nên sơ-lục là chủ thành-quái. 

47. KHN (KHỐN)  
 

Quẻ Khổn (Khốn) lấy cửu-nhị và cửu-ngũ làm chủ. Hơn cả, hai hào nhị và ngũ, lấy đức cương trung mà trấn áp, làm nghĩa, tức thị bảo là hai hào nhị và ngũ lấy đức cương trung mà chế-ngự các hào âm, cho nên cả hai hào đều là chủ của thành-quái lẫn chủ-quái như trường-hợp quẻ Thái vậy. 

48. TỈNH
 

Quẻ Tỉnh lấy cửu-ngũ làm chủ. Quẻ Tỉnh dùng thủy-công, nên cửu-ngũ thể dùng thể khảm là chủ-lực. Quẻ Tỉnh lấy nuôi dân làm nghĩa mà cửu-ngũ chính là vua nuôi dân vậy. 

49. CÁCH
 

Quẻ Cách lấy cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ ở ngôi tôn, ắt có quyền cải-cách. Cứng trung-chính, ắt thành công trong việc hoàn-thiện cải-cách. Cho nên hào-từ cửu-ngũ mới bảo: "Đại-nhân hổ-biến = Kẻ đại-nhân biến-hóa như con hổ". 

50. ĐỈNH
 

Quẻ Đỉnh lấy lục-ngũ và thượng-cửu làm chủ, bởi v́ quẻ này chọn dưỡng-hiền làm nghĩa. mà lục-ngũ tôn thượng nết hiền của thượng-cửu. Tượng của nó như khoen vạc và tai vạc tương-đắc. 

51. CHẤN
 

Quẻ Chấn lấy hai hào dương làm chủ, bởi chưng Chấn dương động bên dưới. Cho nên hào tứ không làm chủ mà hào sơ lại làm chủ. 

52. CẤN
 

Quẻ Cấn cũng lấy hai hào dương làm chủ. Như vậy, trong quẻ Cấn hào dương ngăn bên trên. Cho nên hào tam không làm chủ mà hào thượng lại làm chủ. 

53. TIỆM
 

Quẻ Tiệm lấy việc "con gái về nhà chồng" làm tượng mà các hào chỉ có lục-nhị là hưởng-ứng ngũ, vẫn-hợp với tượng "con gái về nhà chồng". Ắt lục-nhị làm quái-chủ. Như thế, lại lấy tiến làm nghĩa mà cửu-ngũ tiến lên ngự ngôi cao, có đức cương-trung, ắt cửu-ngũ cũng là quái-chủ. 

54. QUY-MUỘI
 

Quẻ Quy-muội lấy việc "con gái tự-ư về nhà chồng" làm nghĩa, đức không tốt. Cho nên Thoán-truyện bảo: "Không có lợi". Mềm vâng ư cứng. Ấy là lục-tam và thượng-cửu đều làm chủ thành-quái. Như vậy, lục-ngũ ở ngôi tôn, hạ-giao nên phản-biến xấu thành tốt, đổi hung thành cát, nên lục-ngũ mới làm chủ của chủ-quái. 

55. PHONG
 

Quẻ Phong lấy lục-ngũ làm chủ, bởi v́ Thoán-truyện quẻ này bảo: "Nhà vua đến lúc cực-thịnh này, chớ lo, như mặt trời lúc chính-ngọ". Ngôi của lục-ngũ ắt là ngôi vua. Nhu mà ở chính giữa ắt có đức của nặt trời lúc chính-ngọ. 

56. LỮ
 

Quẻ Lữ cũng lấy lục-ngũ làm chủ, bởi v́ Thoán-truyện quẻ này bảo: "Phần mềm được đạo trung bên ngoài". Lại nói: "Ngăn lại mà phụ vào sự sáng". Lữ ở ngọai-quái tượng-trưng cho sự đi xa quê nhà. Ở ngôi giữa là chủ thể Ly, được tượng sáng rực-rỡ vậy. 

57. TỐN
 

Quẻ Tốn tuy chủ ở hai hào âm, song le, quẻ âm lấy hào âm làm chủ. Duy ly là đốt cháy bởi v́ lấy ở chính giữa vậy Nên chi hai hào âm của Tốn được chọn làm chủ thành-quái mà không được làm chủ chủ-quái. Chủ của chủ-quái chính là hào cửu-ngũ vậy. Trừ phi ở ngôi tôn chứ không tài nào ra mênh-lệnh làm công việc được. Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Phần cứng tốn thuận về điều trung-chính mà chí thi-hành được", tức thị chỉ hào cửu-ngũ vậy. 

58. ĐOÁI (ĐOÀI)

Hai hào âm quẻ Đoài cũng làm chủ thành-quái mà không được làm chủ chủ-quái. Chủ của chủ-quái ắt về tay cửu-nhị và cửu-ngũ.  Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Trong cứng, ngoài mềm, vui vẻ mà lợi điều chính". 

59. HOÁN
 

Quẻ Hoán lấy cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ quẻ này thu thập hoán-tán của thiên-hạ. Không thể nào làm nổi nếu không ở ngôi tôn. Như vậy cửu-nhị ở tại nội-thể để củng cố gốc rễ, lục-tứ pḥ ngũ đi đến thành công, chính là điều quái-nghĩa trọng-vọng. Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Phần cứng trở lại mà chẳng cùng, phần mềm được ngôi ở ngoài mà đồng với trên". 

60. TIẾT
 

Quẻ Tiết cũng lấy cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ dựng chế-độ để tiết-chế thiên-hạ, duy ở ngôi tôn, có đức mới làm được. Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Đáng ngôi v́ dè dặt, trung-chính để mà thông suốt". 

61. TRUNG-PHU
 

Quẻ Trung-phu lấy trung-hư làm thành-quái, ắt lục-tam và lục-tứ đều là chủ thành-quái. Duy ḷng có tin thực mới lấy nghĩa từ trung-thực, ắt hai hào cửu-nhị và cửu-ngũ làm chủ chủ-quái. Đến như tin thực để cải-hóa nước nhà, hoá ra là sự việc ở ngôi tôn. Cho nên cửu-ngũ được chọn làm chủ chủ-quái. 

62. TIỂU-QUÁ
 

Quẻ Tiểu-quá lấy lục-nhị và lục-ngũ làm chủ, bởi lẽ phần mềm được đạo trung, đương lúc quá-th́ mà chẳng quá vậy. 

63. KƯ-TẾ
 

Quẻ Kư-tế chọn lục-nhị làm chủ, bởi lẽ việc đă xong rồi (post mortem), trước th́ tốt mà sau bị rối lọan. Lục-nhị ở nội-quái, chính lúc đầu đang tốt. Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Lúc đầu tốt, phần mềm được hợp với đạo trung vậy". 

64. VỊ-TẾ
 

Quẻ Vị-tế lấy lục-ngũ làm chủ, bởi lẽ việc chưa xong, ắt ban đầu rối loạn rồi sau mới trị. Lục-ngũ ở ngoại-quái, chính là thời đang khai-trị, nên Thoán-truyện quẻ này mới bảo: "Việc chưa xong, được hanh thông là phần mềm được đạo trung vậy". 

KẾT-NGỮ
 

Vi-nghĩa quái-chủ thượng-dẫn có thể suy ra từ thoán-truyện, hào-từ. Đại để lư do Kinh Dịch được liệt vào hàng kinh-điển hoàn-tất nghiệp lớn là nhờ các người có đức và chức-vị (Tiên-vương, Hậu, Quân-tử, Đại-nhân, Thượng). Cho nên hào ngũ làm quái-chủ chiếm đa-số (53/64 = 83%). Kiểm! Đôi khi, v́ thời-nghĩa, không lấy hào ngũ là quân-vị làm quái-chủ (11/64 = 17%). Ngoại trừ hào ngũ, nhiều khi chỉ xét đến vương-vị. Như hào thượng-lục quẻ Tùy bảo: "Vương dụng hưởng vu Tây-sơn = Nhà vua dùng tâm thành mà tế hưởng nơi Tây-sơn" bởi v́ thượng-cửu có ràng buộc với lục-ngũ. Hào nhị quẻ Ích bảo: "Vương dụng hưởng vu đế = Dùng tâm thành để phối-hường với đấng thượng-đế", bởi v́ nhị ứng-hợp với ngũ. Hào tứ quẻ Thăng bảo: "Vương dụng hưởng vu Kỳ-sơn = Vua dùng để tế hưởng ở đất Kỳ-sơn" là do hào tứ theo hầu hào ngũ. Tất cả đều do đức và thời xứng. Cho nên bậc vương-giả dựa vào đó mà ứng-đáp tâm của thần minh. Lại nữa, hào thượng bao trùm hào ngũ mà đúc-kết quái-nghĩa. Như hào thượng quẻ Sư bảo: "Đại-quân hữu mệnh = Vua cả ra lệnh". Nhân ngũ xuất-quân định lọan, nên đến lúc đó mới báo-tiệp thành-công vậy. Hào thượng quẻ Ly bảo: "Vương dụng xuất chinh = Vua dùng để xuất-quân chinh-phạt" nhân ngũ ưu cần đồ trị mà tới lúc đó ắt trừ được gốc loạn rồi. Đều là nghĩa của thượng bao che ngũ, tâu lên thành công, hữu hiệu như vậy đó. Trong Kinh Dịch, các thí dụ về hai hào ngũ và thượng làm quái-chủ có nhiều, không phải hào phải cáng đáng ngôi vua. (Trường-hợp các quẻ: Quan, Bí, Bác, Đại-súc, Đại-quá, Minh-di, Tổn, Quyết, Đỉnh, Cấn, Quy-muội và Đoài). Kiểm!

 

Bảng 6.24 Biểu Nhất-lăm Quái-Chủ xếp theo vần ABC của tên quẻ

 

BÀI TẬP

 

1) Hăy t́m chủ hào cho tám quẻ bát-thuần: Kiền (1), Khôn (2), Khảm (29), Ly (30), Chấn (51), Cấn (52), Tốn (57), và Đoài (58).

2) Hăy t́m chủ-hào cho các quẻ sau đây: Tiểu-súc, Quan, Di, Hàm, Độn, Minh-di, Giải, Ích, Cấu, Thăng, Khổn, Đỉnh, Quy-muội, Đoài, Tiết, Trung-phu, Vị-tế.

 

Đáp: Ḍ đáp-hào trong bảng 6.24 rồi đọc lại đoạn văn tương-ứng để t́m hiểu tại sao các hào mỗi quẻ lại được chọn làm chủ-hào.

 

THƯ TỊCH KHẢO (Bài kỳ 77) 

 

261 Dịch-Kinh Nghiên-cứu Chuyên-luận 易經研究專論, Sơ-bản, Chung Khải Lộc 鍾啟祿 biên-trước, Truyện-kư Văn-học Xuất-bản-xă, Đài-bắc, 15-1-1981. 

262  I Ging, 14. Auflage, Text und Materialien, Aus dem Chinesischen übersetzt von Richard Wihelm, Eugen Diederichs Verlag, München, 1990.

263 The I Ching or Book of Changes, Third Edition, Bollingen Series XIX, by Richard Wilhelm, rendered in English by Cary F. Baynes, Foreword by C. J. Jung, Preface to the Third Edition by Hellmut Wilhelm, Princeton University Press, 1967. 

264 Dịch Hán-Học 易漢學 (8 Quyển), tái-bản, Huệ-Đống 惠棟soạn, in Tục Hoàng-Thanh Kinh-Giải Dịch-Loại Vựng-Biên 皇清經解易類 (tr. 71-118), Nghệ-văn Ấn-thư-quán, Đài-bắc, Tháng 9-1992. 

265 Độc Dich Hán-Học Tư-Kư 讀易漢學私記, (8 Quyển), Trần Thọ-Hùng 陳熊 soạn, in Tục Hoàng-Thanh Kinh-Giải Dịch-Loại Vựng-Biên 皇清經解易類 (tr. 119-132), Nghệ-văn Ấn-thư-quán, Đài-bắc, Tháng 9-1992.

266 Trọng-thị Dịch 仲氏易, Thanh è Tiêu-sơn Mao Kỳ-Linh 蕭山毛奇齡 trước, in Hoàng-Thanh Kinh-Giải Dịch-Loại Vựng-Biên 皇清經解易類 (tr. 145-329), Tái-bản, Nghệ-văn Ấn-thư-quán, Đài-bắc, Tháng 9-1992.

267 Chu Dịch Tuân-thị (128-190) Cửu-gia Nghiă 周易荀氏九家義, Thanh è Trương Huệ-Ngôn 張惠言 trước, in Hoàng-Thanh Kinh-Giải Dịch-Loại Vựng-Biên 皇清經解易類 (tr. 803-7), Tái-bản, Nghệ-văn Ấn-thư-quán, Đài-bắc, Tháng 9-1992.

268 Dịch-học Bút-đàm 易學筆談, Hàng Tân Trai杭辛齋 (1869-1924) trước, in Hàng-thị Dịch-học Thất Chủng杭氏易學七種, Chu-dịch Công-tác-thất điểm-hiệu, Cửu-châu xuất-bản-xă, Bắc-kinh, Tháng 1-2005.

269 Dịch-học Ngũ Thư 易學五書, Thanh è Vương-Chấn 王震 trước, Hoa-Chính Thư-cục, Đài-bắc, 1974.

Sách này gồm có năm sách là:

Chu Dịch Giải 周易集傳 (4 Quyển), Hậu phụ Chu Dịch Dị Văn後附周易異文;

Tả Truyện Chiếm Từ Tập Giải 左傳集解 (1 Quyển);

Kinh Pḥng Dịch Học Toản Yếu 京房易學纂要(1 Quyển); Hậu phụ Kinh-thị Dịch Truyện 後附京氏易傳;

Hoàng Cực Kinh Thế Yếu Lược 皇極經世要略 (1 Quyển);

Dịch Lệ Phân Thích 易例分釋(1 Quyển). 

270 Chu Dịch Tập Chú 周易集, Sơ-bản, Lưu Phụng Chương 劉鳳章 trước, Nghệ-văn Ấn-thư-quán, Đài-bắc, Tháng 9-1982.

271 Lai Chú Dịch-Kinh Đồ-Giải 易經圖解, Sơ-bản, Minh è Lai Tri-Dức 來知德 chú, Vũ-lăng Xuất-bản-xă, Đài-bắc, Tháng 9-1987.

272 Dịch Kinh Lai Chú Đồ Giải 易經來圖解, Trịnh Sán 鄭燦 đính-chính, Lư-Hoàn 李寰 phụ-khảo, Trung-Quốc Khổng-học-hội Tàng-bản, Đài-bắc, Tháng 9-1971.

273 Hoàng-Đế Tố Vấn Linh Khu Kinh 黃帝素問靈樞經, Tứ-khố Thiện-bản Tùng-thư Tử Bộ, Nghệ-văn Ấn-thư-quán ảnh ấn.

274Tiên Tần Hán Ngụy Dịch Lệ Thuật B́nh 先秦漢魏易例述評, Tái-bản, Khuất Vạn Lư 屈萬里 trước, Học-sinh Thư-cục, Đài-loan, Tháng 3-1975.

275  Chu Dịch Tượng-Tượng Quản Kiến 周易像象管見, Minh è Tiền Nhất-Bản 錢一本 soạn, in Đại-Dịch Lọai-Tụ Sơ-tập IX, Sơ-bản, Tân-văn-phong, Đài-bắc, Tháng 10-1983.

276 Chu Dịch Tượng-Tượng Thuật 周易像象述, Minh è Ngô Quế-Sâm 吳桂森 soạn, in Đại-Dịch Lọai-Tụ Sơ-tập IX, Sơ-bản, Tân-văn-phong, Đài-bắc, Tháng 10-1983.

 277 Tam-Dich Đỗng-Ky 三易, Minh è Hoàng Đạo Chu 黃道周 soạn, in Thuật-số Tùng-thư XV, Nhất-bản, Tân-văn-phong, Đài-bắc, Tháng 7-1995.

278 Chu Dịch Chiết Trung 周易折中, Tái-bản, Thượng Hạ Tập, Thanh è Đại-học-sĩ Lư Quang-Địa 李光地 toản, Chân Thiện Mỹ, Đài-bắc, Tháng 7-1981.

279 Chu Dịch Thuật 周易, Đệ-nhất-bản, Thanh è Huệ-Đống 惠棟 trước, Học-hải-đường Bản, Cổ-tịch Thư-điếm, Thiên-tân, Tháng 10-1989.

280 Xuân Thu Phiền-Lộ Nghĩa Chứng 春秋繁露義證, Nhất bản, Tây-Hán è Đổng Trọng-Thư 董仲舒(179?-104 BC) nguyên-tác, Tô Dư 蘇輿 sọan, Chung Triết 鐘哲 điểm-hiệu, Trung-Hoa Thư-cục, Bắc-kinh, Tháng 12-1992.

281 Pháp-Ngôn Nghĩa Sớ 法言義疏, Thượng Hạ Tập, Đệ-nhất-bản, Hán è Dương-Hùng 揚雄nguyên-tác, Uông Vinh Bửu 汪榮寶sọan, Trần Trọng-Phu 陳仲夫điểm-hiệu, Trung-Hoa Thư-cục, Bắc-kinh, Tháng 3-1987.

282 Hoàng-đế Tố-vấn Trực Giải 黃帝素問直解, Đệ nhất bản, Thanh è Cao Sĩ Tông 高士宗 trước, Vu Thiên Tinh 于天星 án, Khoa-học Kỹ-thuật Văn-hiến Xuất-bản-xă, Bắc-kinh, Tháng 2-1980.

283 Tân-Dịch Tuân-tử Độc-bản 新譯荀子讀本, Tam-bản, Vương Trung-Lâm 王忠林chú-dịch, Tam Dân Thư-cục, Đài-bắc, Tháng 3-1981.

284 Chu Dịch Ngu-thị Tiêu-tức 周易虞氏消息, Trương Huệ Ngôn張惠言 trước, in Hoàng-Thanh Kinh-Giải Dịch-Loại Vựng-Biên 皇清經解易類 (tr. 729-757), Nghệ-văn Ấn-thư-quán, Đài-bắc.

285 Dịch-Đồ-Lược 易圖略, Tiêu Tuần 焦循 soạn, in Hoàng-Thanh Kinh-Giải Dịch-Loại Vựng-Biên 皇清經解易類 (tr. 1161-1217), Nghệ-văn Ấn-thư-quán, Đài-bắc.

286 Dịch-số Ngẫu Đắc 易數偶得, 2 Quyển, Hàng Tân Trai杭辛齋 trước, in Hàng-thị Dịch-học Thất Chủng杭氏易學七種, Chu-dịch Công-tác-thất điểm-hiệu, Cửu-châu Xuất-bản-xă, Bắc-kinh, Tháng 1-2005. 

287 Lễ-Kư Tuyển-Giải 禮記選解, Sơ-bản, Tào-Thăng trước,  Chân Thiện Mỹ Xuất-bản-xă, Đài-bắc, Tháng 02-1969. 

288 Tân-Dịch Tân-Ngữ Độc-bản 新譯新語讀本, Tam-bản, Lục-Giả 陸賈 nguyên tác, Vương Nghị 王毅chú-dịch, Hoàng Tuấn-Lang 黃俊郎 hiệu-duyệt, Tam Dân Thư-cục, Đài-bắc, Tháng 8-1995. 

289 Tuân-tử Tập-Giải 荀子集解, Tuân-Khanh 荀卿 nguyên-tác, Vương Tiên-Khiêm 王先謙 trước, Nhất-Tân Thư-điếm, Hương-cảng, không đề năm.

290 Trung-Dung, Khổng-Cấp nguyên-tác, Chu-Hi tập-chú, Bản Việt-dịch của Cụ Cử Hồng-liên Lê-Xuân-Giáo, Trung-tâm Học-liệu Bộ Giáo-dục, Sài-g̣n, 1972.

291 Tiên-Tần Chư-tử Hệ-niên Khảo-biện , Đệ-nhất bản, Tiền-Mục trước, Dân-quốc Tùng-thư Bản, Thượng-hải Thư-đỉếm, Thượng-hải, Tháng 1-1992.

 

  

 

 

Xem tiếp Kỳ 78

 

 

 

 

GS Nguyễn Hu Quang
Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

  

 

 

www.ninh-hoa.com