www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Hán Việt Dịch S Lược 

Giáo Sư
Nguyễn Hữu Quang

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Main Menu

 
 


HÁN VIỆT DỊCH S LƯỢC

GS Nguyễn Hữu Quang

Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

 

 

CHƯƠNG 25

 

DỊCH-

 

(446, tr. 605-699)

(480, tr. 80-81)

(481, tr. 129-138)

(482)

(483, tr. 36-54)

 



 

 (Tiếp theo Kỳ 196)

 

        Trong Chu-Dịch Thiển-thuật, Trần Mông-Lôi nói: "Dịch-lư có hai nghiă chính-yếu: nghiă-lư và lư-số".         

1)    Nghiă-lư

          Cái gọi là nghiă-lư chính là biết tượng nên hiểu rơ lư, kềt-hợp lư và tượng, từ đó không thể lưu lại hoài quái-tượng, mà nên lần  theo tượng mà t́m kiếm lư, để lư thích nghiă tượng, chính là năng đơn-thuần dùng quái-tượng mà đoán quẻ, ngơ hầu kết-hợp quái-từ, hào-từ cùng là cảnh-huống đương thời, đương-điạ mà đoán  quẻ, tức thị cụ-thể phân-tích và t́m hiểu vấn-đề, để không vi-phạm quy-luật khách-quan, mà đoán quẻ một cách chuẩn-xác. Xin mai-cử ba thí-dụ để minh-hoạ nghiă chính cuả nghiă-lư:

Td1: Vạn-tượng không xa dời thửa lư, vạn-tượng quy nơi một lư. Tỷ như kiền là trời, là hoàn, là vua, là cha, là ngọc, là lạnh, là nước đá, là ngựa, là cây ăn trái v.v. Nhưng đều thể-hiện các đặc-tính dương cương ấy. Thuyết-quái-truyện đem lư thể-hiện tượng cuả bát-quái bằng cách tổng-hợp như sau:

Kiền là kiện; khôn là thuận; chấn là động; tốn là nhập; khảm là hăm; ly là tốt đẹp; cấn là ngừng lại; đoài là vui vẻ.

          Td2: Thầy tṛ tranh nhau luận cát hung. Luận-Hoành, Bốc-chiêm Thiên chép: "Lúc Lỗ-tướng chinh-phạt Việt, Tử-cống bói được quẻ Đỉnh chi Cổ r® R". Quẻ Đỉnh hào tứ động, đương lúc hào động, xem hào-từ rằng: "Đỉnh chiết túc, phúc công tốc, kỳ h́nh ốc, hung = Vác gẫy chân, đánh đổ bát canh trân-quư cuả ông, h́nh phạt nặng, xấu". Tử-cống căn-cứ vào điều ấy nên nói: "Đi dùng chân, chân gẫy xấu". Khổng-tử lại nói là tốt, viện lư-do là Việt-nhân sống trên nước, Lỗ hành-quân dùng thuyền, theo đường thủy tấn-công mà không dùng chân đi đường bộ, nhân đó Lỗ chinh-phạt Việt là tốt. Sự thực chúng-minh Khổng-tử dùng nghiă-lư đoán quẻ nên mới chuẩn-xác.

          Td3: Cha con tranh-luận về cái bừa, cái riù.

          Mai-hoa Dịch-số: Ngày đông tháng giá, giờ dậu, Thiệu Khang-tiết với con ông Thiệu Bá-Ôn đang đốt ḷ sưởi, có người gơ cửa, trước gơ một tiếng (ứng với quẻ kiền tiên-thiên), sau gơ năm tiếng (ứng với quẻ tốn tiên-thiên) nói rằng sang mượn đồ dùng. Thiệu Khang-tiết bảo con thử bói đi. Được quẻ thiên-phong Cấu chi Tốn l® y. Con ông nói rằng: "Kim ngắn, mộc dài, mà là đồ dùng, ắt là cái bừa". Khang-tiết nói: "Sai rồi, tất mượn cái riù". Quả nhiên, người đó sang mượn cái riù. Khang-tiết đoán quẻ cao-minh ở chỗ dùng nghiă-lư đoán quẻ, nhân đó, chỉ đơn-thuần dùng quẻ để suy-diễn, có thể là mượn bừa, mà cũng có thể là mượn riù, nhưng đêm đông gió rét lạnh căm, chính là lúc cần bổ củi đốt ḷ sưởi ấm, chứ mượn bừa về làm ǵ? Không c̣n nghi ngờ ǵ nữa. 

2)    Số-Lư

Cái gọi là số-lư đặt trên cơ-sở  biết tượng rồi mới lấy số phối-hợp với lư để đoán quẻ, suy-diễn số lượng, trọng-lượng, độ cao, chiều sâu, bề rộng, chiều dài, khoảng cách, thời-gian. Tỷ như trong thí-dụ 2, nếu như dùng số-lư đoán  quẻ, có thể nói với quan-chủ là công phá từ hướng tây-nam, hoặc đào đất sâu 5 tấc, là đánh thắng. Con số 5 tấc là lấy từ quái-số. Nhân v́ bản-quái là Bác W, chi quái là Di [. Quái-số cuả bản-quái là 7 + 8 + 1 = 16, c̣n quái-số cuả chi quái là: 7 + 4 = 11. Hiệu-số cuả hai quái-số ấy là: 16 – 11 = 5. 

Biện-luận Tương-quan giữa Dịch-lư và Diễn-biến Xă-hội:

Dịch là căn-bản cuả Ngũ-kinh, là uyên-nguyên cuả Bách-gia Chư-tử. Dịch là ǵ?

Thuyết-văn Giải-tự cắt nghiă là: "Nhật-nguyệt là Dịch-tượng âm-dương". Tham đồng-khế cũng nói: "Nhật-nguyệt là Dịch, cương nhu tương-đương". Ngu-Phiên chú:

"Chữ Dịch gồm chữ nhật chồng lên chữ nguyệt ". Thủ tượng từ câu: "Nhật văng tắc nguyệt lai, nguyệt văng tắc nhật lai, nhật nguyệt tương thôi nhi minh sinh yên = Mặt trời đi th́ mặt trăng lại, mặt trăng đi th́ mặt trời lại, mặt trời, mặt trăng cùng thay đổi nhau mà ánh sáng sinh ra vậy" (Hạ-Hệ V/2). Âm-dương luân phiên thay mặt nhau. Mặt trời đứng bóng ắt phải xế tà.  Trăng tṛn ắt phải khuyết. Vạn ức năm cũng không đổi. Trước chữ Dịch có đặt thêm chữ chu. Có ba ức-thuyết. Một là dịch-đạo chu-phổ, không ǵ là không bao gồm. Hai là 'Chu-lưu lục-hư, duy biến sở thích = Đi ṿng quanh sáu cơi, chỉ có biến bằng thích' (Hạ-Hệ VIII/1). Ba là tên  một triều-đại, như ta nói 'Chu-thư', 'Chu-lễ'. Các nhà nghiên-cứu Kinh Dịch thường lấy một hai trong ba thuyết này mà lập thuyết cho riêng ḿnh. Như Trịnh-Huyền bảo là:

"Dịch là một tên mà gồm có ba nghiă: bất-dịch, giản-dị, biến-dịch".  Về sau, có người thêm một nghiă thứ tư: 'giao-dịch'. Tức thị 'bất-dịch' chỉ bản-thể cuả thái-cực bất-biến vậy, 'giản-dị' chỉ bát-quái đơn-giản hỗ-biến vậy, 'biến-dịch' chỉ 64 biệt-quái bài-diễn đa-biến vậy, 'giao-dịch' ắt chỉ tam-tài hỗ-tương diễn-biến. Điều cần-thiết là lấy làm trọng-tâm các điều dịch-đạo liên-quan đến nguyên-lư hiện-tượng xă-hội. Nay đặc-biệt đề-xuất: 1) Thái-cực và nguyên-lư xă-hội bất-biến; 2) Bát-quái và nguyên-lư xă-hội giản-dị; 3) 64 quẻ và nguyên-lư xă-hội biến-dịch; 4) Tam-tài và nguyên-lư xă-hội giao-dịch.                       

                                            

Thái-cực và Nguyên-lư Xă-hội Bất-biến:

Thái-cực là ǵ ? Từ-nguyên thích nghiă là một khối nguyên-khí hỗn-độn lúc trời, đất chưa phân-ly. Chu Đôn-Di, đời Tống, gọi bản-nguyên cuả đạo-thể là vô-cực, như tâm ta lặng yên vô-tư, vạn-thiện chưa phát ra, là vô-cực vậy. Nhưng mà tâm ấy chưa phát, tự có bản-thể sáng láng không ám-muội, là thái-cực vậy. Chu-Hi th́ bảo vũ-trụ là một thái-cực, vạn-vật mỗi mỗi có một thái-cực, nhân-tâm cũng có một thái-cực.

Tôn Dật-Tiên Anh-dịch là ether. Nhân thái-cực nguyên là lưỡng-cực nhất nguyên cuả vũ-trụ, tức hai mt cuả một thể, lấy toàn-thể mà nói, tức trời với đất, lấy cá-thể mà nói, tức âm với dương, lấy con số mà nói, tức  lẻ với chẵn, lấy hiện-tượng mà nói, tức hữu với vô, lấy cảnh-vật mà nói, tức chân với giả, lấy thực-tại mà nói, tức hư với thực, lấy tính-chất mà nói, tức thiện với ác, lấy t́nh-cảm mà nói, tức yêu với hận, lấy hiệu-năng mà nói, tức thể với dụng. Lấy vạn-hữu mà nói, tức tâm với vật, cử phàm sắc-tướng cuả sự-vật, không ǵ là chẳng bao-hàm bên trong. Vả chăng đều là đối-xứng từng đôi một, bắt đầu có thể gọi tên, mà không phải là lưỡng-nguyên, có thể thống-thoại vào trong một thái-cực nhất nguyên, nhưng do vạn-thù mà quy về nhất bản. Đó là nguyên-lư cả xă-hội bất-dịch vậy.

          Tỷ như nhân-tâm là một thái-cực, th́ nhân-thể là tổ-chức cuả một tiểu-xă-hội, ngũ-luân tứ-lân giống như ngũ-tạng tứ chi, mà bộ óc chỉ-huy toàn thân giống như chính-quyền điều-hành xă-hội. 

Bát-quái và Nguyên-lư Xă-hội Giản-dị:

Thuyết-quái-truyện X bảo rằng: "Kiền  là trời, nên gọi là cha, khôn là đất nên gọi là mẹ; chấn là một lần cầu mà được con trai, nên chấn gọi là con trai cả; tốn là một lần cầu mà được con gái, nên tốn gọi là con gái cả; khảm là hai lần cầu mà được con trai, nên khảm gọi là con trai giữa; ly  là hai lần cầu mà được con gái, nên ly gọi là con gái giữa; cấn là ba lần cầu mà được con trai, nên cấn gọi là con trai út; đoài là ba lần cầu mà được con gái, nên đoài gọi là con gái út". Hệ này là Văn-vương diễn bát-quái. Trước bầy kiền-khôn, kiền thuần-dương, khôn  thuần âm, âm-dương cầu nhau mà thành quẻ ba vạch, dương-quái nhiều vạch âm, âm-quái nhiều vạch dương, dương nhiều là lại lấy âm làm dụng, âm nhiều là lại lấy dương làm dụng, đều do thái-cực, lưỡng-nghi, tứ-tượng tương-sinh mà ra, gọi là kiền-khôn sinh sáu con, cũng tức do nguyên-lư bát-quái với xă-hội giản-dị sinh ra.
 

Lục-thập-tứ Quái và Nguyên-lư Xă-hội Biến-dịch:

Hiện nay các học-giả thường lợi-dụng Chu-Dịch Kinh-truyện để nghiên-cứu xă-hội cổ- đại: quái-hào-từ cuả Kinh, hệ-từ, thoán–từ cuả Truyện đều đề-cập sinh-hoạt xă-hội nhân-sự, con người thượng-cổ thường chỉ biết mẹ, chưa biết đến cha, nhân đó Họ Phục-hi mới ngửng xem, cúi xét, chế hôn-thú, lấy da đẹp làm đồ cưới hỏi, chế-định nhân-luân, vẽ bát-quái để trị thiên-hạ, như trong hào-từ lục-ngũ quẻ Thái có nói: "Đế-Ất quy-muội, dĩ chỉ nguyên cát = Vua Đế-Ất đưa em gái về nhà chồng, có phúc, rất tốt". Thoán-từ quẻ Tụy có nói: "Vương cách hữu miếu = Vua đến nhà thái-miếu". Thoán-từ quẻ Chấn có nói: "Bất táng chủy sưởng = Chăng đánh mất th́a rượu giáng thần". Hào-từ sơ-cửu quẻ Phong có nói: "Ngộ kỳ phối-chủ = Như thể gặp được người chủ-hôn"... đều là các sử-kiện liên-quan đến hôn-nhân. Ta có phân-phối yếu-nghiă cuả 64 quẻ vào 7 tiểu-hệ-thống:

1) Nhân-sinh và phẩm-tính: Phàm 8 quẻ: Truân = có mang; Chấn = lâm sản (ở cữ); Cổ = bệnh hoạn; Vô-vơng = chết. Trên đây là nói về nhân-sinh. Dưới đây là nói về phẩm-tính:  Minh-di = minh-trí; Phong = ngu-mê; Quyết = dũng-cảm; Nhu = nhu-cầu.

2) Nam-nữ và gia-đ́nh: Phàm 8 quẻ: Kiền  = nam; Khôn = nữ; Hàm = t́nh-cảm; Ly = hội họp; Tiệm = hôn-thú; Gia-nhân = gia-đ́nh; Cấu = cấu-tụy 詬誶 = mắng nhiếc, nhục ma; Quy-muội = tỷ-ly 仳離 (chia tay, ly-hôn). Trên đây là các sụ việc giữa nam-nữ.

3) Quan-hệ xă-hội ngang: Phàm 8 quẻ: Đại-hữu = năm được muà; Đại-súc = mục-súc; Tiểu-súc = năm mất muà; Di = dệt vải; Đoài = buôn bán phát-đạt; Tỉnh = làng mạc; Đồng-nhân = hợp-quần; Sư = quân-sự; các điều này đều liên-quan đến các sinh-hoạt nông-nghiệp hoặc xă-hội.

4) Quan-hệ xă-hội dọc: Phàm 10 quẻ: Lâm = chính-quyền trung-ưong; Đỉnh = quư- tộc; Tùy = bách-quan; Cấn = cấm-lệnh; Tỷ = trưng-tỷ 徵比 = nghiă đầu là trưng-dụng nhân-lực cùng là khảo xét thành-tích phục-dịch, nghiă thứ hai là trưng thâu tiền  lương cùng là xem xét xem nhiều hay ít; Khảm = ngục-tù, cạm bẫy; Bác = bị bóc lột; Trung-phu = nô-lệ; Đại-tráng = sức hợp-quần; Cách = cách-mạng.

5) Động-thái cuả quần-chúng: Phàm 13 quẻ: Bí = doanh-táng 營葬 = làm đám táng; Tụy = vật hy-sinh; Hoán = tâm-phục, cảm-phục, giặt giũ; Thăng = tế-lễ; Quan = quan-sát; Mông = giáo-dục; Lữ = du-lịch; Phệ-hạp = tranh-đấu; Tụng = kiện-tụng; Phục = báo-phục, phục-thù; Giải = giải-cứu; Tốn = bói toán; Khuể = quái-dị.

6) Xu-hướng cuả quần-chúng: Phàm 10 quẻ: Dự = dự-bị; Hằng = thủ thường; Tấn = tiến-thủ; Độn = thoái lui, co lại; Ích = thu ích; Tổn = tổn-thất; Khiêm = khiêm nhường; Tiết = tiết-ước; Đại-quá = nhầm lẫn lớn, lỗi lớn; Tiểu-quá = bất-cập.

7) Công việc cuả quần-chúng: Phàm 7 quẻ: Kiển = đi lại khó khăn; Khổn = nguy-khốn; Thái - thời-vận thuận-lợi; Bĩ = nghịch-vận; Kư-tế = mới hoàn-thành; Vị-tế = chưa thành; Lư = trải qua.

          Từ phân-tích nêu trên về 64 quẻ, ta có thể quy-nạp một cách tổng-quát, ba nguyên-lư cho biến-dịch xă-hội như sau:

(1) Chính-phản-dịch

          Trong vũ-trụ hay trong xă-hội, sự-vật và h́nh-sắc tuy thác-tổng phức-tạp nhưng thửa diễn-biến cũng có quy-luật hẳn hoi như trong h́nh 25.01 hay trong Bảng hay trong Bảng 25.01. 

H́nh 25.01 Lục-thập-tứ Quái Phương-Đồ

                                                               

Kiền

A

Quyết

k

Đại-hữu

k

Đại-tráng

b

Tiểu-súc

I

Nhu

E

Đại-súc

Z

Thái

K

Ly

^

Đoài

z

Khuê

f

Quy-muội

v

Trung-phu

}

Tiết

|

Tổn

i

Lâm

S

Đồng-nhân

M

Cách

q

Ly

^

Phong

w

Gia-nhân

e

Kư-tế

%,

V

Minh-di

d

Vô-vơng

Y

Tùy

Q

Phệ-hạp

U

Chấn

s

Ích

j

Truân

C

Di

[

Phục

X

Cấu

l

Đại-

Quá

\

Đỉnh

r

Hằng

`

Tốn

y

Tỉnh

p

Cổ

R

Thăng

n

Tụng

F

Khốn

 o

Vị-tế

+&

Giải

h

Hoán

{

Khảm

]

Mông

D

G

Độn

a

Hàm

_

Lữ

x

Tiểu-quá

~

Tiệm

u

Kiển

g

Cấn

 t

Khiêm

O

L

Tụy

m

Tấn

c

Dự

P

Quan

T

Tỷ

H

Bác

W

Khôn

B

Bảng 25.01 Lục-thập-tứ Quái Phương-Đồ 

          Trừ tám quẻ đối-xứng Kiền, Khôn, Ly, Khảm, Tiểu-quá, Trung-phu, Đại-quá, Di, các quẻ c̣n lại đều có phương-vị chỉnh-tề, khi nh́n ngược, nh́n xuôi, nh́n điên-đảo đều là hỗ-tương thác-tổng, vị-trí tuy biến mà bản-chất bất-biến, c̣n 56 quẻ kia: Phục-Bác, Cấu-Quyết, Sư-Tỷ, Đồng-nhânĐại-hữu, Khiêm-Dự, LưTiểu-súc, Lâm-Quan, ĐộnĐại-tráng, Minh-diTấn, TụngNhu, ChấnCấn, Tốn-Đoài, TruânMông, ĐỉnhCách, ThăngTụy, Vô-vơngĐại-súc, GiảiKiển, Gia-nhânKhuê, TháiBĩ, Quy-muội Tiệm, TiếtHoán, LữPhong, TổnÍch, HàmHằng, TùyCổ, KhổnTỉnh, BíPhệ-hạp, Kư-tế Vị-tế đều điên-đảo hỗ-biến chính-phản, chất-lượng hỗ-biến, 64 quẻ ấy trường-tồn trong nguyên-lư xă-hội biến-dịch vậy. 

(2)Tiệm-đột-biến:

Lời Thoán quẻ Phục nói: "Thất nhật lai phục = Bẩy ngày th́ trở lại", ám chỉ nước Trung-Hoa cổ-đại có thiết-trí tục-lệ 'tắm gội' sau ngày làm việc, đến ngày thứ bẩy th́ nghỉ ngơi, để tiện bề tắm gội thanh-thân, cách-mệnh tẩy-tâm, giống như ngày nay giáo-dân Công-giáo, mỗi chuá-nhật, đến giáo-đường dọn ḿnh rước Chuá.

Đại để, sáu ngày tiệm-biến, đến ngày thứ bẩy th́ đột-biến. Dịch-lư dựng nền trên cơ-sở hiện-tượng xă-hội, đem một quẻ sáu hào, chính là cái gọi là mỗi quẻ đại-diện một loại hiện-tượng, sở dĩ sáu hào biểu-tượng sáu giai-đoạn biến-hoá cuả một quá-tŕnh.

Xin lấy quẻ Kiền làm thí-dụ minh-hoạ. Trong hiện-tượng xă-hội nhân-sự, quẻ Kiền đại-biểu ư-chí cuả nhân-loại. Quẻ Kiền hào sơ 'Tiềm long vật dụng = Rồng ẩn chớ dùng', hào nhị 'Hiện long tại điền = Rồng hiện trên ruộng',  hào tam 'Chung nhật kiền kiền = Suốt ngày mau mắn', hào tứ 'Hoặc dược tại uyên = C̣n nghi ngờ nhẩy trên vực sâu',  hào ngũ 'Phi long tại thiên = Rồng đă bay trên trời', đến đây rồng đă đạt tuyệt đỉnh danh-vọng, không nên tiến tới nữa, v́ tiến thêm  nữa ắt sẽ gặp nghịch-cảnh, nên mới nói 'Kháng long = Rồng đă lên cao quá chừng mực'. Cho nên trong 64 quẻ cũng ngụ liên-hệ với xă-hội biến-dịch.    

(3)Tuần-hoàn-biến:

 

           H́nh 25.2.1            H́nh 25.2.2                    H́nh 25.2.3

H́nh 25.2 Âm-Dương Tuần-Hoàn Đồ 

H́nh 25.2.1 và H́nh 25.2.2 lả h́nh 12 tích-quái: Phục, Lâm, Thái, Đại-tráng, Quyết, Kiền, Cấu, Độn, Bĩ, Quan, Bác, Khôn. Trong hai h́nh trái phải đen trắng biểu-tượng âm-dương, c̣n h́nh giữa đỏ và xanh dương lại biểu-tượng âm-dương.

Trong H́nh 25.2.3 (Thái-cực Lưỡng-nghi Hệ-thống Diễn-biến Đồ), nhất phàm đen trắng tương-hợp, tuy lưỡng-phân mà vẫn là một khối, lớn coi sóc việc lớn, nhỏ coi sóc việc nhỏ, vô thủy vô chung, vô tả vô hữu. Bát-quái cửu-trù, tung-hoành giao-thác, cổ-kim tham-tiền, kiền-khôn tại-toạ.

Trong H́nh 25.2.3, trắng biểu-tượng hệ-thống dương-nghi, 32 quẻ Từ Kiền đến Phục tả-hảnh, tức Kiền bắt đầu từ Phục, dương từ từ tăng qua Quyết mà thành Kiền, nên nói: 'Kiền xuất Quyết'. Ngược lại, dương từ từ tiêu, đen biểu-tượng hệ-thống âm-nghi,

32 quẻ từ Khôn đến Cấu, hữu-chuyển, tức Kiền bắt đầu từ Phục, dương từ từ tăng, kết-thúc nơi Bác mà nhập Khôn, nên nói: 'Khôn nhập Bác'. Đi ngược lại ắt âm từ từ tiêu. Đó là Kiền-Khôn âm-dương tiêu-trưởng, mới thấy rằng 64 quẻ tuần-hoàn biến-tượng. Bởi chưng, 'Nhất âm nhất dương chi vị đạo = Một âm và một dương gọi là đạo' (Thượng-Hệ V/1), nên trong đồ bạch-đạo là nhất dương Phục vậy, từ Phục qua Lâm, qua Thái, qua Đại-tráng, qua Quyết, tức thành Kiền. Hắc-đạo là nhất âm Cấu vậy, từ Cấu qua Độn, qua Bĩ, qua Quan, qua Bác, mà thành Khôn thuần-âm. Quẻ Phục là trời đất sinh nơi tư, may mắn mà thành thể Kiền kiện, kiện cực tất sinh nữ vậy, là một điểm thủy trong hoả vậy. Quẻ Cấu là trời đất sinh nữ vậy, gặp dịp, mà thành công-quả cuả Khôn thuận, thuận cực tất sinh nam vậy, là một điểm hoả trongthủy vậy, cho nên Kiền đạo thành nam, vị tất không thành nữ, Khôn đạo thành nữ, vị tất không thành nam.  

Tam-tài và Nguyên-lư Xă-hội Giao-dịch:   

            Hạ-Hệ X/1 nói:  "Dịch chi vi thư dă, quảng-đại tất bị, hữu thiên-đạo yên, hữu nhân đạo yên, hữu điạ-đạo yên, kiêm tam-tài nhi lưỡng chi, cố lục, lục giả phi tha dă, tam-tài chi đạo dă = Kinh Dịch rộng lớn đầy đủ, có đạo trời, có đạo người, có đạo đất, gồm ba tài mà nhân đôi lên, nên thành sáu, số sáu không ǵ khác hơn là đạo tam-tài (trời-đất-người)". Thuyết-quái-truyện II/1 lại nói: "Tích giả thánh-nhân  chi tác dịch dă, tương dĩ thuận tính mệnh chi lư, thị dĩ lập thiên chi đạo, viết âm dữ dương; lập điạ chi đạo, viết nhu dữ cương; lập nhân chi đạo, viết nhân dữ nghiă. Kiêm tam-tài nhi lưỡng chi, cố dịch lục hoạch nhi thành quái. Phân âmphân dương, điệt dụng nhu cương, cố dịch lục vị nhi thành chương". Hạ-Hệ I/10 lại nói: "Thiên-điạ chi đai-đức viết sinh, thánh-nhân chi đại-bảo viết vị, hà dĩ thủ vị viết nhân, hà dĩ tụ nhân viết tài, lư tài chính từ, cấm dân vi phi viết nghiă = Cái đức lớn  cuả trời đất là sự sống, cuả báu lớn cuả đấng thánh-nhân là cái ngôi, lấy ǵ giữ cái ngôi ấy là điều nhân; lấy ǵ mà hợp người lại, ấy là tiền cuả ! điều-khiển việc tài-chính, làm cho lời nói được chính-đáng, cấm dân làm bậy ấy là điều nghiă". Các điều này chỉ là ngụ tam-tài với nguyên-lư xă-hội giao-dịch. Nay lấy quẻ Kư-tế làm điều-lệ như trong H́nh 25.2, đề-cập nội-ngoại-quái tương-giao với bất tương-giao như trong H́nh 25.3 : hai hào thượng và ngũ là thiên-tài, âm-dương tương điều-h́nh mà đi lên, gọi là thiên-đạo, vận-hành không ngừng trong vũ-trụ để sinh vật, hai hào nhị-sơ là điạ-tài, cứng mềm tương tế h́nh mà đi xuống, gọi là điạ-đạo, thuận thừa tải vật trong vũ-trụ để thành vật, hai hào tứ-tam là nhân-tài, nhân-nghiă tương phối-h́nh bên trong, gọi là nhân-đạo, đội trời đạp đất mà dùng vật, ấy là trời sinh vật, đất thành vật, người dùng vật, nên thâm-hàm tác-dụng giao-dịch, cũng tức do thiên-điạ-nhân hợp nhất giao-dịch mà có. Thành thử ra, tâm thành ắt có h́nh, có h́nh ắt rơ, rơ ắt sáng, sáng ắgt động, động ắt biến, biến ắt hoá, tức hoá thành duy-tâm, duy-vật hợp thành duy-sinh trung-đạo, đức bản tài mạt vậy. Trong Bảng 25.2, nội-quái và ngoại-quái đổi chỗ, gọi là tương-giao (kư-hiệu : Ä). Trong 64 biệt-quái, ngoại trừ bát-thuần-quái trong ngoài giống nhau nên không tương-giao được, c̣n 56 quẻ kia đều tương-giao từ ngoại-quái nhập vào nội-quái, gọi là lai, từ nội-quái xuất cư ngoại-quái, gọi là văng, mà phát sinh ra diễn-biến cuả giao-dịch vậy.  

X Ä  P

L Ä  I

K Ä  J

W Ä    O

C Ä  h

R Ä  e

D Ä  g

Q Ä    f

E Ä  F

C Ä  d

G Ä  H

N Ä    M

K Ä  L

Q Ä  v

R Ä  u

S Ä    m

A Ä  Z

T Ä  n

B Ä  [

U Ä    w

P Ä  {

V Ä  x

O Ä  |

[ Ä    ~

_ Ä  i

\ Ä  }

` Ä  j

%,Ä+&

A    z    ^    s    y    ]    t    B

 
Do nơi mỗi biệt-quái nội-ngoại-quái tương-giao, ảnh-hưởng đến tam-tài cũng tùy diễn-biến cuả giao-dịch, lệ như nội quái là ly, ngoại-quái là khảm, hợp thành Kư-tế,

thửa thiên-tài cuả tam-tài là thượng-lục, cửu-ngũ, nhân-tài lục-tứ cửu-tam, điạ-tài là lục-nhị, sơ-cửu, sáu ngôi đều chính, nên là Kư-tế. Nếu nội-ngoại tương-giao, ắt nội-quái biến thành khảm, ngoại-quái biến thành ly, hợp lại biến thành Vị-tế, thửa thiên-tài cuả tam-tài là thượng-cửu, lục-ngũ, nhân-tài biến thành cửu-tứ, lục-tam, điạ-tài biến thành cửu-nhị, sơ-lục, sáu ngôi đều trở thành bất-chính, nên là Vị-tế.

Lại như nội-quái là Kiền, ngoại-quái là Khôn, hợp lại là Thái, thửa thiên-tài cuả tam-tài là thượng-lục, lục-ngũ, nhân-tài là lục-tứ, cửu-tam, điạ-tài là cửu-nhị, sơ-cửu.

Trong đó chỉ có sơ tam, tứ là chính, nhưng nhân-tài đắc-vị nên là Thái. Nếu nội-ngoại tương-giao, ắt nội-quái biến thành khôn, ngoại-quái biến thành kiền, hợp lại thành Bĩ, thửa thiên-tài cuả tam-tài biến thành thượng-cửu, cửu-ngũ, nhân-tài biến ra cửu-tứ, lục-tam, điạ-tài biến ra lục-nhị, sơ-lục, trong đó chỉ có nhị-ngũ là chính, nhưng nhân-tài thất-vị, nên là Bĩ. Sáu mươi quải c̣n lại chỉ cần phỏng theo đó mà loại suy.

Do đó có thể thấy đạo tam-tài, tức thiên-đạo âm-dương thiên-trọng duy-tâm, điạ-đạo ắt cương-nhu thiên-trọng duy-vật, điều thiết-yếu là nhân-nghiă cuả nhân-đạo là trọng-tâm, tâm vật đều trọng, mà hợp thành duy-sinh, nhân đại-đức cuả trời đất là sinh, sinh vật, sinh tài là dưỡng nhân, sinh sinh không ngừng là thời-gian vậy. Đại-bảo cuả thánh-nhân là ngôi, ngôi dù cao, dù thấp mà không thất chính, vị-vị đều có đường tiến, là không-gian vậy. Làm sao nắm vững thời-không? Ắt tiến-đức bằng  nhân, lư-tài bằng nghiă, lấy nhân-nghiă mà lập nhân-đạo, phối-hợp cương-nhu để lập điạ-đạo, hợp âm-dương để lập thiên-đạo, ắt xây dựng vũ-trụ ngũ-độ tiến-hướng, tức người với trời, người với đất, người với người, ngũ-luân tự nhiên quan-hệ vậy. Trước nhất, nói về một nhà,  nhà là một tiểu-thiên-điạ, trên th́ có cha mẹ, dưới th́ có con cái, đằng trước th́ có anh chị, đằng sau th́ có em út, hai bên trái phải th́ có

vợ chồng, tất nên cư nhân do nghiă, từ-hiếu hoà-thuận, thuận theo thiên-thời, ứng với điạ-lợi, ai ai cũng tận sở-năng để dùng tiền, càng nên trung chính vô-tư để quản-lư tiền bạc, tiền bạc đầy đủ để nuôi dưỡng người trong nhà. Ắt gia tề, mà người người sẽ được sinh-tồn. Thứ đến nói về một nước, nước có thể coi như là đại-thiên-điạ, bên trên th́ có vị nguyên-thủ, bên dưới th́ có bộ-thuộc, đằng trước, đằng sau th́ có tả-hữu là đồng-liêu, bạn bẻ, quần-chúng, tất nên có già trẻ, huynh-trưởng, thân-tín, tinh trung thủ-tín, lực hành nhân-chính, ai ai cũng tận-tụy với nghiă-vụ, lại nên minh-minh-đức để sinh tài, tác tân–dân để dụng tài, công-bằng, liêm-chính để lư-tài, ắt tiền đủ để nuôi dân, mà được thiên thời, điạ lợi, nhân hoà, ắt quốc-gia dân-tộc tự khắc trường-trị cửu-an.

      Do đó, từ nhà và nhà tiểu-thiên-điạ tích lại mà thành nước và nước đại-thiên-điạ, cùng là ngũ-độ quan-hệ, sinh ra đạo-đức ngũ-luân, ta là mọi người, mọi người là ta, hỗ-trợ hợp-tác mà làm ra tiền, lợi người, lợi ta, mà được tiêu tiền, phú bản quốc lợi tha bang lư-tài, tiền-tài đủ để nuôi người trong thiên-hạ, mà tiến đến cộng-sinh, cộng-tồn.

Tổng-luận 

          Trước tiên chú-ư đến câu Hệ-Hạ IX/1, 2, 5, 6: "Dịch chi vi thư dă, nguyên thủy yếu chung dĩ vi chất dă, Lục hào tương-tạp, duy kỳ thời-vật dă … … Nhị dữ tứ đồng công nhi dị vị, kỳ thiện bất đồng, nhị đa dự, tứ đa cụ cận dă, nhu chi vi đạo , bất lợi viễn dă, kỳ yếu vô-cữu, kỳ dụng nhu trung dă. Tam dữ ngũ đồng công nhi dị vị, tam đa hung, ngụ đa công, quư tiện chi đẳng dă, kỳ nhu nguy, kỳ cương thắng da? = Sách Dịch thời suy-nguyên từ trước, kết-yếu về sau, để làm cái chất, sáu hào cùng lẫn lộn, đó là sự-vật cuả từng lúc vậy. Hào sơ khó biết, hào thượng dễ biết, đó là gốc ngọn vậy, lời hào suy-xét mà trọn thành về sau… … Hào nhị và hào tứ cùng một công như nhau nhưng khác ngôi, cái tốt đẹp chẳng giống nhau, hào nhị th́ nhiều tiếng khen, hào tứ th́ nhiều sự sợ hăi, là v́ gần hào ngũ (vua), cái đạo mềm dẻo th́ ở xa không lợi, là v́ cái cốt-yếu th́ không lỗi, mà sự dùng th́ chỉ nhu trung mà thôi. Hào tam và hào ngũ, cùng công mà khác ngôi, hào tam nhiều cái xấu, hào ngũ nhiều công lao, là v́ đẳng hạng sang hèn vậy, ấy là cái mềm th́ nguy, mà cái cứng th́ được ư?". Đoạn này mở rộng tầm mắt cuả chúng ta khi nghiên-cứu tương-quan  giữa Dịch-đạo và diễn-biến xă-hội, do quan-sát dịch-tượng mà suy-diễn ra dịch-số, như thế vẫn chưa đủ, c̣n dịch-lư nữa, biến-thiên qua lại, một hơi thở vạn-thù, mà hiện-tượng bầy ra, biến-hoá khôn lường, nhưng công-tŕnh cũng phức-tạp vô-cùng, không thể nào không dựa vào dịch-lư.
 

TAM-DỊCH THÁM NGUYÊN

  Kinh Dịch được làm ra cốt để nêu rơ nghiă ba tiếng ghép: 'bất-dịch', 'biến-dịch', và  'giao-dịch'. Nhờ đó, các khoa lư-học, số-học và tượng-học mới được hoàn-bị. Lớn như thánh-vực, hiền-quan, tâm-tính chí-mệnh, vi-diệu cuả thiên-đạo, thứ đến cương-thường danh-giáo, tŕ thân thiệp thế, sự-nghiệp cuả nhân-sự; tái thứ là trị lịch minh th́, âm-dương doanh-hư, vật-số tiêu-trưởng, biến-hoá cuả cát hung, hưu cữu. Khai vật trước thiên-hạ, thành vụ sau thiên-hạ. Sở dĩ Dịch là tổ cuả chư kinh, cỗi nguồn cuả vạn-pháp. Lư vi, đạo đại, thủ dụng đa môn. Người nhân thấy nó gọi là nhân, người trí thấy nó gọi là trí, bách-tính hằng ngày dùng đủ mà không hiểu tại sao. Trước Khổng-tử Dịch chuyên về bói tượng, nên quan thái-bốc mới quản-lư, nhưng chưa được liệt vào học-cung. Từ khi Phu-tử viết ra Thập Dực, đề-xướng nghiă-lư, tham-bác danh-số, Kinh Dịch bắt được truyền cùng với Ngũ-kinh, không c̣n bị liệt vào thuật-số nữa. Bất-dịch là ǵ? Là Hà-đồ. Biến-dịch là ǵ? Là Lạc-thư. Giao-dịch là ǵ? Là nhật-nguyệt biểu-tượng Dịch vậy. Hà-đồ là lư vậy. Lư chủ ngũ-thường, thường ắt hằng-cửu bất-biến. Tại thiên, gọi là thiên-lư, tại điạ gọi là điạ-lư, tại nhân gọi là tính-lư. Lư gốc nơi tượng. Trời hiện Hà-đồ để biểu-tượng đó. Hà-đồ hiện ra là v́ lư. Lư tĩnh nên năng ứng mà không thấy được, c̣n điạ tĩnh mà năng sinh, nên có thể thấy được. Nên lấy Hà-đồ làm điạ-bàn. Lư gốc ở tĩnh mà đất cũng tĩnh vậy. Số cuả Hà-đồ : 2, 7 tại phương nam thuộc hoả, là lễ cuả văn-minh, hoả tính bốc lên trên, nên phuơng nam nóng bức nhiều, ngh́n đời không đổi. 1, 6 tại phương bắc thuộc thủy, mà là trí trầm tiềm, thủy tĩnh ưa chỗ trũng, nên phương bắc lạnh nhiều, ngh́n đời không đổi. 3, 8 tại phương đông thuộc mộc, là đức nhân hiếu-sinh, mộc năng sinh hoả, nên mặt trời mọc ở phương đông. 4, 9 tại phương tây thuộc kim, là nghiă cuả quả-đoán, kim năng sinh thủy, nên Hoàng-hà phát-nguyên từ Côn-lôn. 5, 10 cư trung-ương thuộc thổ, là chủ tín cuả thành-thật, nên âm-duơng điều-hoà nóng lạnh cuả bốn muà . Ba điều ấy cũng là ngh́n đời không đổi. Nên bảo rằng bất-dịch, lư cuả vô-h́nh, quán trong dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới. Bên trên quản-lư Hà-Hán, tinh-đẩu, ngũ-hành được chúng mà thuận-bố, bên dưới quản-lư thập điện chư ty, cửu-u được chúng mà có trật-tự; ở trung-ương quản-lư sơn-hà đại-điạ, vạn-tính, ức-triệu, phi (chim chóc), tiềm (tôm cá), động(-vật), thực(-vật), phẩm-loại hữu-t́nh, vô-t́nh cuả thế-gian, được chúng mà các đắc kỳ sở. Lư đó siêu-thăng nơi dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới, mà cả bên ngoài, là vô-cực lư thiên, lư tối-thượng. Vô-vi chân-linh, con người được nó mà tiêu-diêu thiên-cổ, vạn kiếp thường tồn. Lư mà không chỗ nào là vô-lư, các đắc kỳ lư, nên gọi là chí-lư. Lư ấy tức duy-hoàng cuả giáng-trung, thượng thiên cuả phú-tính, chí chân cuả vô-cực vậy. Bên trong dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới, ắt không dời khỏi khí, mà cũng không tạp với khí.  Bên ngoài dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới, ắt ủy-khí độc-lập. Từ hội tư khai-thiên, đến hai hội tuất-hợi, thời-kỳ chung-cùng cuả trời đất, dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới hàm quy vô-hữu. Mà lư ấy phục-sinh thiên-điạ. Nên người Trung-hoa gọi đó là thượng-đế, người Tây-trúc tôn kính nó làm thiên-vương, nói gom lại là đạo, là thiên-điạ tam-giới thập-phương vạn-linh chân-tể, vạn-vật thống-thể một chân-tể, vạn-vật mỗi mỗi có một chân-tể. Tam-giáo truyền tâm, tức thị truyền tâm cuả chân-tể ấy. Chân-tể vạn-kiếp thường tồn, tâm ấy cũng vạn-kiếp thường tồn. Tu tâm ấy ắt cùng thọ với chân-tể, mê-muội với tâm ấy ắt mắc vào ṿng luân-hồi sinh-tử.

          Đó là bất-dịch cuả Dịch, cho nên không dễ biết, không dễ nói ra, mà là uyên-nguyên cuả đại-đạo vậy. Nên Khổng-tử nói: "Dịch vô-tư dă, vô-vi dă, tịch nhiên bất-động, cảm nhi toại thông thiên-hạ chi cố = Đạo Dịch không nghĩ ngợi ǵ cả, yên lặng chẳng động, cảm-thông mà biết duyên-cớ cuả thiên-hạ, nên  nếu không phải là cái thần tột bậc trong thiên-hạ, th́ không làm được như vậy" (Thượng-Hệ X/4). Lại nói: "Phạm-vi thiên-điạ chi hoá nhi bất quá, khúc thành vạn-vật nhi bất di, thông hồ trú dạ chi đạo nhi tri, cố thần vô phương nhi Dịch vô thể = Làm khuôn mẫu cho biến-hoá trong trời đất mà chẳng vượt quá, uốn nắn nên muôn vật mà chẳng sót, thông-suốt cái đạo ngày đêm mà am hiểu, cho nên thần không có phương-sở, mà Đạo Dịch không có h́nh-thể" (Thượng-Hệ IV/4). Trong Dược-sư Lưu-ly Quang Phật Kinh, Đức Phật nói: "Quang minh tịch chiếu, vô sở bất thông, bất động đạo-trường, biến chu sa-giới = Quang-minh lặng chiếu, không chỗ nào là không thông, đạo-trường bất-động, phổ biến khắp sa-giới (Thế-giới chúng sinh đông hơn những hạt cát trên Hằng-hà bên Ấn-độ". Trong Thường Thanh-tịnh Kinh Thái-thượng Lăo-Quân nói: "Đại-đạo vô-h́nh, sinh dục thiên-điạ. Đại-đạo vô-t́nh, vận-hành nhật-nguyệt. Đại-đạo vô-danh, trưởng-dưỡng vạn-vật = Đại-đạo vô-h́nh sinh-thành trời đất, Đại-đạo vô t́nh, vận  hành nhật-nguyệt, Đại-đạo không tên, nuôi dưỡng muôn vật lớn lên". Lăo-tử cũng nói: "Đạo khả đạo phi thường đạo, danh khả danh phi thường danh. Vô-danh thiên-điạ chi thủy, hữu danh vạn-vật chi mẫu = Đạo có thể nói được không phải đạo thường; tên có thể gọi được không phải tên thường. 'Không' là gọi cái có trước trời đất; 'có' là gọi mẹ muôn loài". Các điều vừa kể đều thâm tri, thiện-dụng, thiện-ngôn bất-dịch cuả Dịch. Trời 1 sinh thủy, đất 6 thành nó. Thủy ở trên trời là mây mù, có khí, không có chất, gọi là sinh cuả tiên-thiên. Tại đất, ắt khí biến thành chất, gọi đó là thành cuả hậu-thiên. Đất 2 sinh hoả, trời 7 thành nó. Hoả ở trong đất, ẩn nơi kim thạch, hữu khí vô-h́nh, ấy là sinh cuả tiên-thiên. Kim thạch được trời kích thích nên thành lửa chói sáng, khí biến ra h́nh, ấy là thành cuả hậu-thiên. Trời 3 sinh mộc, đất 8 thành nó. Mộc vốn là thực-vật, rễ sinh nơi đất, mà nói rằng trời 3 sinh mộc là v́ mộc tất được khí trời, nên đất bắt đầu năng sinh nó. Đất 4 sinh kim, trời 9 thành nó, quặng cuả ngũ kim tất từ đất ra, thấy trời kinh-doanh hoả, nên hoàn thành được dụng. Trời 5 sinh thổ, đất 10 thành nó, hư không là bụi, xuống đất tích lại thành khối. Hà-đồ xuất nơi Hoàng-hà, đó là trời sinh vật, thành vật, rất đáng lẽ bất-dịch, chỉ bảo cho con người vậy. Lạc-thư là biến-dịch cuả Dịch, một khí lưu-hành, không một ngày nào là không biến, không một muà nào là không đổi. Từ 1 đến 9, Phục, Lâm, Thái, Đại-tráng, Quyết, Kiền, từ đông nhập hạ, đó là dương-nghi cuả thái-cực vậy. Từ 9 đến 1, Cấu, Độn, Bĩ, Quan, Bác, Khôn, từ hạ nhâp đông, đó là âm-nghi cuả thái-cực vậy. Trong dương-nghi bao-hàm Nguyên 8, Hanh 7, nhị-thiếu cuả xuân-hạ. Trong âm-nghi bao-hàm Lợi 9, Trinh 6, nhị-lăo cuả thu-đông. Hai nghi đó sinh tứ-tượng sinh tứ-tượng vậy. Xuân có cấn cuả lập-xuân, chấn cuả xuân-phân, tốn cuả lập-hạ,  ly cuả hạ-chí, đoài cuả thu-phân, kiền cuả lập-đông, khảm cuả đông-chí, đó là bốn quẻ trong âm-nghi vậy. Thu có khôn cuả lập-thu, đoài cuả thu-phân, kiền cuả lập-đông, khảm cuả đông-chí, đó là bốn quẻ trong âm-nghi. Bốn quẻ cuả dương-nghi : 8 trắng (bạch), 3 biếc (bích), 4 xanh lá cây (lục), 9 tiá (tử); bốn quẻ cuả âm-nghi là: 2 đen (hắc), 7 đỏ (xích), 6 trắng (bạch), 1 trắng (bạch). 5 vàng (hoàng) là bản-thể cuả nguyên-khí, cư trung-cung mà ứng với bát-phương, là cực-nữu cuả cửu-cung, là chủ-tể cuả bát-quái. Một quẻ thống-lĩnh 3 khí, khí biến thành 24. Một khí thống-lĩnh 3 hậu, hậu biến thành 72. Biến cuả hậu 5 ngày có lẻ, hợp thành 365 ngày ¼. Từ Nguyên đến Trinh là đi giáp ṿng một tuế. Bỏ phần lẻ không dùng, được 360 ngày, là 360 hào, hợp thành 60 quẻ. Gia dĩ bản-thể cuả nguyên-khí là kiền-khôn, dụng cuả nguyên-khí là khảm-ly, hợp thành 64 quẻ, 384 hào, mà khí cuả tuế đi giáp ṿng vậy. Đó là dịch cuả biến-dịch, thái-cực khí thiên vậy. Hà-đồ có tượng là điạ-bàn, Hà-đồ vô-h́nh là thiên-lư. Vô-cực lư thiên, bao ngoài thái-cực khí thiên, quán bên trong thái-cực khí thiên. Bao ngoài thái-cực khí thiên là trời bên ngoài trời, trời bất-động, đại-la-thiên, tam-thập-tam thiên. Quán  bên trong thái-cực khí-thiên, là trời ở trong trời, là tâm cuả trời đất, là trời cuả thái-cực. Quán bên trong đại-điạ, bao bên ngoài đại-điạ. Đến tinh-đẩu-thiên th́ ngừng. Nhị-thập-bát Tú kinh-tinh, chuyển theo trời, mỗi ngày quay một ṿng, thường quá 10, 30 ngày chuyển một cung, 365 ngày có số thừa. Khởi từ không-phận Hư-Nguy, làm một ṿng chân trời. Kiền là trời, thuần dương mà tráng-kiện, ly là mặt trời, hai hào dương, một hào âm,  nên thứ-kiện. Một biển ngày, trọn một ṿng, mỗi ngày không đầy 10 trời. Tích lại hội với không-phận cuả thiên nguyên, gọi là một tuế. Mỗi tuế 12 tháng, mỗi tháng 30 ngày, cộng 360 ngày là một tuế. Mà trời hội với mặt trời, trên thực-tế là 360 ngày ¼. Dư 5 ngày 3 giờ, gọi là khí-doanh. Sau năm nay, muốn biết xuân năm tới, tái gia 5 ngày 3 giờ. Khí thái-cực, nửa âm, nửa dương, âm-khí lạnh, dương-khí ấm. Dương tự nửa đêm đông-chí chính-tư, thượng-thăng, một tháng vượt qua một cung, trải qua tư, sửu, dần, mạo, th́n, tỵ đến hạ-chí, ngọ, mùi, thân, dậu, tuất, hợi tới đông-chí, dương toàn tại tuyền, âm toàn tại thiên, nên nóng dưới mặt đất, lạnh trên mặt đất. Dương-khí thượng-thăng, ắt bách cốc, thảo mộc, xuân-phát, hạ-trưởng, dương chủ sinh vậy. Âm-khí  hạ-giáng, ắt thảo-mộc vàng uá rồi rụng, thu thâu đông tàng, âm-khí chủ sát vậy. Dương-khí thượng thăng, động vật cảm mà hoá, bắt đầu ắt cá côn hoá thành chim đại-bàng, sau đó, sấm bèn phát-thanh, chuột đồng hoá chim cút, cá mú hoá chim. Cá không tự dưng là cá, khí giáng ắt cảm mà hoá cá. Do đó mà xem xét, ắt bốn muà không tự-động lạnh nóng, ấm, mát, phát, trưởng, thâu, tàng vậy, do khí khiến cho thành ra vậy. Hơn hết, khí thái-cực trên sửa trị tinh-đẩu, dưới quán đại-điạ, tuy xưng di-luân (lẽ thường) mà vô-gián, thực muôn phần bất-đồng. Từ 1 đến 9, 1800 có lẻ.  900 đầu, từ nóng đến mát, sau 900, từ ấm đến nóng. Từ 9 đến 1, 1800 có ứng-biến. 900 đầu, từ nóng sang mát, sau 900, từ mát sang lạnh, rất lạnh. Từ Hư đến Đẩu, 450. Đến Cơ ắt lạnh dần dần trở thành ấm. Từ Cơ đến Pḥng là ở trong khí ấm. Từ Pḥng đến Giác, ằt ấm dần dần. Từ Chẩn đến Tinh là bắt đầu nóng. Từ Tinh đến Tỉnh, là hết nóng. Từ Sâm đến Măo, là bắt đầu mát. Từ Măo đến Khuê, là hết mát. Đến Bích ắt mát trở thành rét. Từ một khí phân ra lưỡng-nghi, âm-dương phẫu-phán. Lưỡng-nghi phân ra bốn muà, do bốn muà phân ra bát-tiết. Do bát-tiết phân làm nhị-thập tứ tiết-khí, 72 hậu, 365 ¼0. Khí-vị các hậu không đều nhau, tú-tính các tú-độ khác nhau, nhân-vật đều bẩm theo mà sinh, lúc sinh bất-đồng, tú-độ rốt cuộc khác. Nên vật-loại có sang hèn, lớn nhỏ, nhân-sinh có thọ-yểu cùng-thông, trí-ngu, hiền-ác đều do khí sui khiến. Tính bản-nhiên, phú-bẩm từ lúc mới sơ-sinh, đến từ lư-thiên, lư vốn nhất-trí, nên tu-tính ấy thánh-phàm đồng-quy. Tính cuả khí-chất, phú-bẩm sau khi sinh ra, đến từ khí thiên, khí có phù-trầm, thăng-giáng, sao có cát hung, thiện-ác, mà nhân-sinh trí-ngu, hiền-ác, thọ-yểu cùng-thông, cũng nhân đó mà vạn-hữu bất-tề. Cái gọi là tụ-hội nơi khí chính là lưu-tục phàm-dung. Cái gọi là đạt nơi lư, chính là đích-mạch cuả thánh-hiền. Đạo ấy cuả thánh-nhân sở dĩ không tụ-hội vào ngũ-hành, mà siêu-xuất nơi tam-giới vậy. Lư thiên là gi? Là vô-cực vậy. Khí thiên là gi? Là thái-cực vậy. Thuyết vô-cực xuất từ sách cuả Lăo-tử, sách cuả Khổng-Mạnh, ít ai khái-kiến. Đến đời Tống, Chu Liêm-Khê sáng-tác ra Thái-cực Đồ-thuyết. Sau khi được truyền nhiều đời, ít người hội ư được, phần nhiều lấy thái-cực làm lư, đặt vô-cực vào chỗ vô-quan khẩn yếu, mới hay rằng thái-cực đă rơi vào âm-dương, chẳng phải khí th́ là gi? Nếu lấy đó làm tính, không phải tính cuả khí-chất th́ là gi? Báo cáo tính cuả cây kỷ, cây liễu, thuyết cuả tính cuả nước chẩy xiết, luận tính ác cuả Tuân-tử, đủ để động nhân thanh-văn, mà thuyết tính thiện cuả Mạnh-tử, phản-khởi nghi ngược cuả kẻ sĩ, bởi chưng nhân lư vi khí hiển. Vi ắt khó thấy, hiển ắt dễ biết. Sai một ly, đi một vực. Do đó Đạo sở dĩ thất-truyền vậy. Lư thiên, khí thiên, tuy đều vô-h́nh, mà khí thiên lưu-hành, rét bức đắp đổi, động mà h́nh-tích có thể thấy được; lư thiên bất-động, tĩnh mà vô-tượng khó ḍm. Thuấn truyền ngôi cho Vơ, nhân-tâm, đạo-tâm, biện nghiêm-nguy-vi. Nhân-tâm tức tính cuả khí-chất, đạo-tâm tức kiến-đoan cuả tính bản nhiên. Tính bản nhiên bẩm ra nơi sơ-sinh, xuất từ lư-thiên. Tức là cái mà Chu-tử gọi là 'Vô-cực chi chân, dữ nhị-ngũ chi tinh, diệu-hợp nhi ngưng dă'. Trước khi sinh, không nên cho là khí cuả miệng mũi tự sinh, không mượn ngũ-cốc ăn vào mà tự trưởng. Chân-lư vô-cực, tĩnh mà diệu-dụng. Đợi đến sau lúc sinh ra, khí thái-cực nhập vào mũi miệng, từ đó hô-hấp qua lại, cùng là thân-thể sung-túc, là thời-tế phân-khí, chính đang mỗ tú, mỗ độ, ắt người đó được khí mỗ tú, mỗ độ mà sinh. Nếu sao tốt độ chính, năm với tháng ngày phù-hợp, ắt người ấy tính t́nh thiện-lương, phú-quư công-danh, suốt đời vô-tổn. Nếu sao tốt độ chính, năm với tháng ngày có phù, có thương, ắt người ấy tuy tính tuy thiện-lương, mà phù-thương hỗn-tạp, ắt chiết chuẩn thừa-trừ, thửa phúc bất-toàn, hoặc trải qua khó-khăn, chờ thời vinh-hiển. Nếu sao tốt độ chính, năm với tháng ngày có thương, vô phù, đại-vận lưu-niên bị nhiều sứt mẻ, ắt suốt đời không thành-công, có chí khó thành; trung-thần, nghiă-sĩ thường từ đó mà ra, khí-số khiến ra như thế. Ngược lại, nếu sao hung, độ lệch, năm với tháng ngày tương-phù, ắt giầu nhưng bất-nhân, sang mà bất-nghiă, gian-thần, tặc-tử ở đó mà ra, cũng do khí-số khiến ra vậy. Cũng là do khí-số, tính-mệnh khiến sui vậy. Mệnh ấy không phải là mệnh trời phú, mà là mệnh cuả khí-số. Tính ấy không phải là tính bản-nhiên, mà là tính cuả khí-chất. Mệnh ấy, tính ấy phát-hiện nhân là duy-nguy cuả nhân-tâm, mà không phải là duy-vi cuả đạo-tâm. Nhân-tâm sao lại nguy? Nhân thửa nguyên-xuất từ khí thiên, động mà không tĩnh, ham ăn, hiếu sắc, giao vật mà ra, túng t́nh, dịch chí, thứ tệ bản lai. Thửa quy-lưu nơi ô-trọc. Dương cuả khí thiên, ở con người là tỉnh, ắt to lớn mà loạn-tư, ngủ say ắt nằm mơ mà du-đăng. Âm cuả thiên-khí, tại con người là phách, động ắt muốn dục-hoả, phồn-chất, tĩnh ắt ma-quái, hôn-trầm. Trí khiến bốn cửa không đóng, cửu-khiếu chẩy xuống, lục-dục bôn-ba, thất-t́nh phân-nhiễu. Ô hô! Một điểm đạo-tâm, kỷ vi linh-minh, bao nhiểu không bị che lấp, làm thửa ràng buộc, lưu-lăng sinh-tử, thường ch́m bể khổ thay. Đạo tâm xuất từ lư-thiên, bất nhập âm-dương, không rơi vào ngũ-hành, nên thuần mà không tạp, tĩnh mà năng sáng, thần mà trí-diệu. Đạo tâm cuà con ngườixuất từ khí-biểu, quán bên trong khí, gọi là nguyên-thần. Thần ấy không lúc nào mà không thông với lư-thiên. Chỉ có thần mới năng thông, nhưng thông mà không hay biết, không được đại-thông, chung-thông, bởi v́ lụy vào khí. Nhân-tâm cuả con người, ở nơi nhân-thần, gọi là thực-thần. Thần ấy không lúc nào mà không thông với lư-thiên. Duy khí năng thông, cũng thông mà không biết là đang thông, không được đại-thông, trung-thông, là v́ lụy vào khí. Kẻ sĩ có chí, nếu không được thánh-nhân đích-truyền tâm-pháp, nên năng làm điều thiện, khử điều ác, tích-lũy đức-công, tiêu-trừ tội lỗi u-ám, rồi sau mới khử dục, điều-tức, củu cửu công-thuần, khí sở bẩm đến từ khí-thiên, tương-hợp với khí-thiên. Phàm sụ trong khí-thiên, có cảm-thông, thoát nơi tứ-đại, quay trở về thái-hư, ắt là thần trong khí-thiên, có thể đồng thọ với trời đất, cùng tuiổi với nhật-nguyệt. Nếu ứng-vận giáng-sinh, có thể làm công-hầu Tướng-tướng, thông-minh trí-tuệ, xuất loại siêu-quần. Nếu hạnh-ngộ cơ-duyên, ắt nghe đại-đạo, biết nguyên-khí đạo-tâm ở đâu, cũng nên tích-lũy công-đức, kiêng mặn ăn chay, tức niệm ngưng thần, dài lâu khí-hoá, lư thuần, lư sở thụ luôn luôn tương-hợp với lư-thiên. Phàm sự lư-thiên, có cảm tất thông, thoát khỏi tứ-đại, quay trở về vô-cực, nhiệm vào luân-tang cải-biến, trời đất chung thủy không liên-quan ǵ với pháp-thân vô-cực. Vượt khỏi tam-giới, ít hiểu ngũ-hành, gặt hái được đại-an-lạc, vĩnh-viễn không thoái-chuyển, nên năng bằng vai vế với Tiên-Phật, đồng đội với thánh-hiền, chủ-tŕ tạo-hoá, thọ bằng vô-cực. Nại cớ lư vi đạo đại, không ai là không truyền. Lại kiêm thiên-luật sâm-nguyên, vơng tiết tất khiển. Sở dĩ chính-pháp khó vậy. Tam-giáo truyền-tâm, có phân chính-pháp, tướng-pháp và mạt-pháp, mà tạo-chỉ quả-báo, có phân-biệt dục-giới, sắc-giới và vô-sắc-giới. Dịch có giao-dịch, biến-dịch và bất-dịch, học có lư-học, số-học và tượng-học khác nhau, Đạo có hạ-thừa, trung-thừa, thượng-thừa, thuốc có thượng-phẩm, trung-phẩm, hạ-phẩm, nhân-quả có ngọc-thanh, thượng-thanh, thái-thanh, thanh-tịnh pháp-thân, viên-măn báo-thân, thiên-bách-ức hoá-thân, đại-nhân, thánh-nhân, thần-nhân các đẳng xưng-hô, kể sao cho siết. Nghiên-cứu vượt khỏi, giao-dịch, biến-dịch, bất-dịch, đạt được nguồn giao-dịch, biến-dịch, bất-dịch, ắt thể-dụng hợp nhất, gốc ngọn kiêm gồm, hữu-vô bất-nhị, hiển-vi vô-gián, tĩnh-thánh động-vương, chấp hai đầu mà dùng chính giữa, cái đó gọi là chính-pháp. Nếu đạt được giao-dịch, biến-dịch mà không đạt được bất-dịch, ắt có dụng mà không có thể, biết hữu mà không biết vô, biết hiển mà không biết vi, có động-vương mà không có tĩnh-thánh, tụ-họp nơi dục-sắc-giới mà không đạt được vô-sắc-giới, gọi là tướng-pháp. Thứ đến là đạt được giao-dịch mà không đạt được biến-dịch, bất-dịch, ắt tụ nơi dục-giới mà chuyển-hồi sinh-tử. Cái đó gọi là mạt-pháp. Nho có tồn-tâm, dưỡng-tính, Đạo nhất-quán; Thích có minh-tâm, kiến-tính, Đạo quy-nhất; Đạo có tu tâm, luyện tính, Đạo thủ-nhất, thân hành thực-tiễn. Nho có thể thành thánh, Thích có thể  thành Phật, Đạo có thể thành tiên, gọi là chính-pháp. Ngàn năm về sau, chính-pháp thất-truyền, Nho ắt chấp nhất vào huấn-hỗ, mất ư mà truyền lời; Thích-Đạo ắi tụ họp nơi đốt nhang, tụng kinh, tụng lời mà quên ư-vị. Chấp nội-hiển mà không đạt nơi nội-vi, tu nơi người mà không đạt nơi trởi, đủ làm thiện-nhân mà khơng đủ làm thánh-nhân, thần-nhân, cái đó gọi là tướng-pháp. Ngàn năm sau, tướng-pháp thực-vi, nho-giả trâm-luân nơi từ-tảo (lời đẹp), lấy tứ-thư, lục-kinh làm nấc thang lợi-lộc, tăng, đạo truyền làm cần câu cơm, mượn tiên-kinh, phật-điển làm dụng-cụ khất-thực, đến mức đó, ắt tam-thanh di-ngôn rơi vào t́nh-trạng nửa c̣n, nửa mất, tức thiện-nhân không dễ thấy, cái đó gọi là mạt-pháp. Lúc Như-Lai đang tịch-diệt, tăng-ngôn, ngô-đạo chính-pháp trong một ngàn năm, tướng-pháp một ngàn năm, mạt-pháp ngàn năm. Sau mạt-pháp, chính-pháp trở lại, như chính-tông thất-thụ, ắt dị-đoan phân-khởi, bọn cuồng-vọng tập-hợp lại, lường gạt bằng lời giả-dối, mê-hoặc, giành kỳ-công, lấy cơ-công, cơ-sự, cơ-khí làm đạo, không phải là tiểu-bổ cho ẩm-thực hằng ngày và binh-lực phú-cường, nhưng mà dụng-tâm thái quá, ắt kiêu-bạc phác-tán, xem xét thái quá, ắt dâm-dật sinh sôi. Nên bọn Lỗ-Ban , Mặc-Địch kỹ xảo không bất-thần, rốt cuộc không nhập vào Đạo Khổng-Mạnh, nên phải đứng bên ngoài. Đời mạt-pháp, cũng có nội-tu mê-hoặc ḷng người. Đạo không đạt nơi Tam-Dịch, làm u-mê đại-nguyên cuả tính-mệnh thiên nhân, lời không căn-cứ vào tam-thánh, làm rối-loạn đại-bản cuả cương-thường, danh-giáo. Men theo vô-tri cuả phàm-dung, phóng-túng nơi vô-kê cuả cuồng-ngôn, gây loạn bằng quỷ-thần,  dụ-dỗ bằng hoạ-phúc. Đại-khái lấy khí thổ-nạp vào miệng mũi làm suất-tính, lấy nhân-tâm tạo-tượng làm sở-đắc. Không tuân giới-luật, không phân-biệt trong ngoài, không phân-biệt thiện-ác, ắt nong mạ cho chóng lớn; cố tạo độc-chỉ, làm hại bằng việc nhỏ nhoi, truyền đồ dẫn chúng, lưu độc miên-man, thậm chí nhân-chúng thế lớn, ắt mong muốn phi-phận, không nghĩ trăm vạn giặc khăn vàng thời Tam-quốc, chung quy phá-diệt. Giao thời Nguyên-Minh, ắt có bọn Hàn-lâm Nhi, Lưu Phúc-Thông, số người đến vài chục vạn, cuối cùng cũng thân mất, nhà tan, gặp kết-quả cuả yêu-nhân bạn-nghịch. Ô hô! Bọc chúng hai người, tàn nhẫn hơn hổ-lang, tàn phá hơn băo lụt. Hổ-lang băo lụt hại thân thể con người, mà dị-đoan tà-thuyết thoạt đầu ắt truyền tiểu-đạo, hại nhân tâm-thuật; kế tiếp ắt loạn nhân luân-thường, bại nhân danh-tiết, rố cuộc, ắt mong muốn phi-phận, hại nuớc tan nhà. Thuật mê-hoặc người khác, đại-khái để dẫn linh-tính thăng thiên, thấy toàn tiên-phật, trụ vào cung-điện. Tại bát nháo chi thiên, quần áo mũ măo lệch lạc, há chẳng nghe Trung-Dung (Chương XXXII) nói: "Phải dùng đến thanh-sắc để giaó-hoá người dân, th́ đó là mạt-kế vậy". (Đây thuộc về thơ Quốc-phong 'Vệ thạc nhân Trịnh chi Phong' trong Kinh Thi. Kinh Thi nói: "Đức nhẹ như lông, lông c̣n thấy lớn nhỏ, chỉ có đức hoá-sinh cuả trời là không tiếng, không hơi hướng vậy. Ấy mới thật là cao-siêu, mầu-nhiệm vậy" (290, tr. 126). Kinh Kim-cương nói: "Nếu lấy sắc mà quan-sát ta, lấy âm-thanh mà cầu ta, là người tu-hành tà-đạo, không thể thấy được Nhu-Lai". Lại nói: "Phàm tướng sở-hữu, đều là hư-vơng".Lăo-tử nói: "Đại-đạo vô-h́nh". Thánh-nhân Tam-giáo đều chưa từng nói đến gác lầu không trung, sự vinh-hoa, nỗi tĩnh-lư. Lời ấy không phải là yêu-quái ắt là nói láo. Không những chỉ là ngu-phu, ngu-phụ, mà cho đến  văn-nhân, học-sĩ, cũng từng nói thế. Đáng buồn thay! Tái-giả đồng-tâm con gái đẹp, bỏ đời hồn trên gối, bạn tốt thiên-lư. Do trong lối mộng, nghĩ đến con trai mộng-giao, cũng như đến thiếu-nữ mộng-dựng, nên tư-niệm quá trớn, quỷ thần thông đấy, vơng tưởng thái quá, yêu-hồ ám ảnh. Nhập vào cửa ấy, đến nỗi vơng-tưởng quá độ, cũng không thể có được sở-kiến. Y tưởng tự-hạnh đắc-đạo mà không biết rằng ḿnh đă lọt vào sào huyệt cuả yêu-ma mà không tự-giác. Thuật tiểu-đạo cũng có luyện được thức-thần, du-lịch tứ-xuất, biết hoạ-phúc cuả con người, như Ngộ-chân Thiên nói: "Phép bế-mục giám-h́nh tư-thần, sơ-học khó có ngay đường b́nh-thản, hoặc giả có khi chu-du vạn-quốc, làm sao nhà phá lại di-cư?". 'Nhà phá lại di-cư' có nghiă là người học được điều ấy, thân tàn ma dại mà nhập luân-hồi. Như một niệm có sai lầm, chung quy trụy-lạc. Lại nói: "Đầu thai đoạt xá, cùng là di-cư, tên cựu-trú là tứ-quả-đồ, sao chẳng hồi đầu tu đại-dược, chân kim khởi ốc lúc nào khô?". Điều ấy nói về bàng-môn tiểu-đạo, chẳng ǵ là không hiệu-nghiệm, nhưng mà nhập-thủ sai lạc, khó thành chính-quả. Nên Khổng-tử nói: "Tuy tiểu-đạo cũng có lúc khả-quan vậy; rất cao xa mà sợ-sệt, câu nệ, là điều mà người quân-tử không làm". Đạo cuả Dương-Chu, Mặc-Địch, hoành-hành thiên-hạ, thời đó không có ǵ là khả-quan, nhưng mà trở-ngại tơ-hào, ngang trái vạn dặm. Chính lấy đạo cuả Mạnh-tử, thiên thu vạn-cổ về sau, đều biết rằng đó là tà-thuyết dị-đoan. Chung thân cay đắng, cũng như hèn-hạ vô-văn, càng ngày càng trầm-trọng vậy. Bởi chưng trời đất không hai lư, thánh-nhân không hai ḷng. Bên ngoài thửa đạo, ắt thuộc bàng-môn. Lao đầu vào nhầm lẫn, phi đầu vô-ích, di-hại không ít. Dương-Chu, Mặc-Địch, đều thiên-chất xuất-chúng, suốt đời tinh-cần, nhân lư-khí quan đầu, biện-luận chưa trong sáng, thiên-nhân cùng-diệu, hiểu biết chưa trọn vẹn, đại-bản đă sai, phần c̣n lại không đáng xét. C̣n như Nhiễm-Hữu, Quư-Lộ làm quan nơi cửa quyền, Quản-Trọng, Án-tử đường-đường tá bá, sự-nghiệp Nhiễm-Hữu so với, so với Quản-Án, sao dừng ở thiên-uyên? Mà Nhiễm-Hữu, Quư-Lộ, thớt đậu thiên-thu. Quản-Trọng, Án-tử nan miễn khí nhỏ v́ sao? Giữa hai cái lớn, chỉ có đạo là độc-tôn. Bá-nghiệp tiểu-thành cách xa muôn vàn vậy.

Sách truyền-đạo thượng-cổ, thoạt đầu gửi vào Dịch. Đạt dịch cuả bất-dịch, ắt đóng khuôn tạo-hoá, gọi là thánh-vực. Đạt dịch cuả biến-dịch, ắt hiểu rơ tạo-hoá, gọi là hiền-quan. Thánh-vực vô-vi, ấy là thiên-đức; hiền-quan hữu-vi, ấy là vương-đạo. Nếu chỉ biết dịch cuả giao-dịch, ắt biết hiển mà không biết vi, biết hữu-tượng mà không biết  vô-tượng, chưa đủ để gọi là nói về Đạo vậy. Dịch cuả biến-dịch xuất từ quẻ Kiền cuả Thượng-kinh. Kiền là trời. Kiền tiên-thiên biến thành Ly cuả hậu-thiên. Kiền dụng cửu tức Ly vậy. Kiền-đạo biến-hoá, mỗi mỗi chính tính-mệnh, là dụng cuả trời vậy. Làm  sáng tỏ cả sau lẫn trước, thấy sáu ngôi dương đều tùy thời mà thành-lập, th́ điều-khiển cả sáu ngôi dương mà thống-trị ở trên cao, là cái dụng cuả mặt trời vậy. Thiên-nhật vận-chuyển mà nóng lạnh đắp đổi, nên nói là biến-dịch. Dịch cuả giao-dịch, xuất từ quẻ Khôn cuả Thượng-kinh. Khôn là đất. Khôn cuả tiên-thiên biến thành Khảm cuả hậu-thiên. Khôn dụng lục, dùng khảm cuả tiên-thiên vậy. Kiền dừng hậu-thiên, Khôn dùng tiên-thiên, là nói lên khác biệt cuả dương thuận âm nghịch. Khôn là đất, khảm là mặt trăng. Khôn dầy tải vật, là cái dụng cuả đất;muôn vật hoá quang, là cái dụng cuả mặt trăng. Khôn nhân thiên-giao, ắt phát-trưởng-thâu-tàng; nguyệt giao với nhật, ắt hối-sóc-huyền-vọng. Điạ-nguyệt nhân giao mà đổi, nên nói giao-dịch vậy. Đất giao với trời, vô-h́nh hữu tích; nguyệt giao với nhật, h́nh-tích đều hiển. Như thuyết 'Tây-nam '',lư-giải khác nhau, liên-cư một hai, chính là cao-minh. Lấy bốc-phệ mà nói, ắt khôn là quẻ bói được. Tây-nam là vị-trí cuả khôn cuả Khôn, khôn thấy khôn, là khôn  là đồng-loại, đồng-loại là bạn, nên nói 'Tây-nam được bạn'. Khôn sinh tam-nữ tốn, ly, đoài, đều là tây-nam, đều là bạn đồng-loại. Lối giải-thích này tuy cận-lư, cứu cánh không gính dáng ǵ với giao-dịch cả. Nguyệt là thái-âm, lại là thủy-tinh. Lấy khôn làm thể, lấy khảm làm dụng.Nguyệt vốn vô-quang, giao với nhật ắt sinh quang. Chỗ sáng là hồn, là dương, tức là vạch lẻ; chỗ tối là phách, là âm, tức là vạch đứt cuả chẵn vậy. Đến lúc hối-tịch, thuần âm vô dương. Khôn là mẹ. Hoàng-hôn ngày mùng ba, nguyệt tại phương canh. Nguyệt ở trên, nhật ở dưới, giao mà sinh quang. Khôn sinh trưởng-tử, biến thành chấn. Mùng tám thượng-huyền, nvuyệt tại phương đinh, dương nhiều, âm ít, chấn biến ra đoài. Ngày rằm đối-chiếu nơi giáp, âm tận dương thuần. Đoài biến ra kiền. Ấy là 3 x 5 là doanh vậy. B́nh-minh ngày 18, nguyệt tại phương tân, dương quang từ từ thu ngắn lại. Nguyệt hạ-sinh. Ắt cha sinh trưởng-nữ mà là tốn. Hăm ba hạ-huyền, nguyệt tại phương bính, âm nhiều, dương ít. Tốn biến ra cấn. Ngày 30, nguyệt tại phương ất. Dương-quang không xuất-hiện. Hồn tận, phách toàn. Trở về khôn thể. Đó là 6 x 5 mà khuyết vậy. Chấn, đoài, kiền, tốn, cấn, khôn. Quẻ dừng nơi 6, tám quẻ chỉ dùng sáu quẻ vậy. Sáng Truân, chiều Mông. 60 quẻ, mỗi tháng đi khắp một ṿng trời, mỗi ngày một hào, 6 ngày 1 quẻ, nên 360 ngày là 60 quẻ, là một năm đi trọn một ṿng trời. Tám quẻ chỉ thấy sáu quẻ, 6 hào tức thị 8 hào, là thêm vào kiền-hào dụng cửu, khôn-hào dụng lục vậy. Tám quẻ chỉ thấy sáu quẻ, là 3, 5 mà đầy chấn, đoài, kiền, 3, 5 mà khuyết tốn, cấn, khôn. Trong đó chỉ thiếu khảm, ly. Nguyệt là khảm, nhật là ly vậy. Nhị dụng không có hào-vị, chu-lưu lục-hư, sáu quẻ kỳ thực là tám quẻ vậy. Quái (quẻ) là quải treo vậy, nhật-nguyệt treo giữa hư-không mà sinh quẻ vậy. Hào là giao vậy, nhật-nguyệt tương-giao, mà sinh ra hào vậy. Chữ quái gồm 2 chữ thổ chồng lên nhau, trong nhật nạp kỷ thổ, trong khảm nạp mậu thổ. Quái ắt là mậu-kỷ song thổ, hợp nhau mà thành vậy. Tại sao nạp kỷ? Kỷ tức là nhật  vậy. Tại sao khảm nạp mậu? Mậu tức nguyệt vặy. Trên có 8 quẻ, dưới có 8 phuương, lấy 8 x 8 mà thành tṛn 64 quẻ vậy. Măt trời tráng-lệ giữa trời, mà hơi chậm, mỗi ngày chậm 10 trời. Tính 365 ¼ ngày, mà là khí doanh. Nhật hàm một dương (nét ngang trong chữ nhật ), thứ-kiện nơi trời. Nguyệt chỉ một dương, lại chậm hơn nhật, nên mỗi ngày chậm 13 0 7/19 trời, tích 29 ½ ngày thành một chu-kỳ. Nên mỗi năm sóc-hư thiếu 6 ngày, khí-doanh 5 ngày hữu dư, sóc-hư 6 ngày bất-túc, nên mỗi năm phạm vào năm mới 11 ngày. Năm năm hai lần nhuận. 19 năm 7 lần nhuận. Khí-sóc phân tề là 1 chương (Chu-tŕnh Meton). Khí doanh xuất từ biến-dịch. Sóc-hư sinh từ giao-dịch. Mà bất-dịch không tham-dự. Đó là đại-dụng cuả bất-dịch vậy. Giao-dịch giống như h́nh-chất cuả con người, âm dương giao ắt biến đổi vậy. Biến-dịch như khí-bẩm cuả con người, từ thiếu đến tráng, từ tráng đến lăo, tự nhiên mà biến. Bất-dịch giống như nguyên-thần cuả con người, h́nh có sinh-tử, khí có biến-thiên, mà thần không có sống chết, không có biến-thiên. Xuất-xá, nhập-xá, không tăng, không giảm, nên nói là bất-dịch. Không những thế, Kim-cương cuả Phật, Kim-đan cuả Đạo, hết thẩy đều bắt rễ từ tam-dịch. Phật nói nam-mô (nam vô), nam bèn là vị-trí cuả kiền tiên-thiên. Kiền là trời, trời là lớn, không ǵ là không bao, đó là dịch cuả biến-dịch vậy. Lại là vị-trí cuả ly hậu-thiên. Ly là mặt trời, mặt trời ắt sáng, chẳng ǵ là không chiếu, đó là dịch cuả giao-dịch vậy. Lớn không ǵ là chẳng bao, sáng không ǵ là chẳng chiếu, do đó không đủ để nói hết tinh-diệu cuả phật-pháp, duy vô ắt vi, không ǵ là chẳng  nhập, đó là dịch cuả bất-dịch vậy. Kim-đan cuả Đạo, tiên thiên lấy kiền-khôn làm tính-mệnh, từ 10 tháng thai đầy đủ, cô-nhiệt đế-lạc, một tiếng ḥ khoan, kiền mất trung-hào dương, hư mà thành ly; khôn được trung-hào cuả kiền, thực mà thành khảm. Kiền-khôn giao ắt biến thành khảm-ly. Nhật ở trên, nguyệt ở dưới, thủy-hoả Vị-tế. Công-phu kim-đan, biết bản lề khảm-ly ở đâu, vận-động thần hoả cuả hư-vô, há-giáng khảm-cung, ắt chân-kim đáy bể, hoá thành khí, ép khí khai-quan, đảo-chuyển Hoàng-hà, thượng-thăng Côn-lôn, rơi vàochính giữa ly, khí tụ thần ngưng, phục-hoàn kiền-nguyên, pháp-luân tự-chuyển, gọi là giao-dịch. Đợi tới cửu-chuyển đan thành, thần thăng thượng-giới, hợp chân với đạo, quay trở về vô-cực, là bất-dịch. Bất-dịch ắt bất-sinh, bất diệt, bất cấu, bất tịnh. Phật nói kim-cương, Đạo nói kim-đan, đều lấy kim làm tỷ-dụ. Nói về tính cuả bản-nhiên, đến từ lư-thiên, rất tinh-túy, vô cấu, vô trần. Tĩnh mà năng ứng, hư mà năng minh. Từ giáng-sinh trở về sau, tính cuả khí-chất, đến từ khí-thiên. Nhập vào miệng mũi, đầy đủ vào thân h́nh, hỗn-độn tạc-phá, bốn cửa đông-tây-nam-bắc cuả Nhà Phật đại-khai, t́nh-thức dần mở, thiên-chân dần mất, đến lúc lục-dục bôn-tŕ, thất-t́nh phân-nhiễu, vân-vụ mê không, thanh-thiên như mất. Thanh-thiên tức kim-tính bất-hoại vậy. Mọi người đều có kim-tính bất-hoại ấy, nhân câu-nệ nơi khí-bẩm, che giấu bởi vật-dục, mê chân trục-vơng, bội thường hợp trần, bất tận nghiệt-báo, vạn-biến luân-hồi. Nên ngu-đ́nh 虞廷 lấy nhân-tâm, đạo-tâm biện nguy-vi. Tây-Chu lấy kính-thắng, đăi-thắng 怠胜 đoạn hưng-vong. Mà Khổng-Nhan lại lấy 'khắc kỷ, phục lễ' làm công-phu. Tính khí-chất phát thành nhân-tâm, tính bản-nhiên phát thành đạo-tâm. Nhân-tâm ở bên trong tạng-phủ, đạo-tâm hiện bên ngoài cuả kiền-nguyên. Tại bên trong ắt hôn-trọc, mông-muội, lấy thất-t́nh, lục-dục làm thủ-lĩnh; ở bên ngoài hư-minh, quang-diệu, tác tam-hoa, ngũ-khí tổng-tŕ. Lư ắt cận tuyền, nhập vào trọc-hạ nên nguy. Nguy là mê-chân, trục-vơng. Mê chân ắt mất hẳn chân-đạo, trục-vơng ắt khổ-năo luân-hồi. Ở bên ngoài ắt thông thiên, tiến đến cao-minh, nên vi. Vi là phản-vơng quy chân. Phản-vơng ắt khổ-năo hoàn toàn bị san phẳng, quy-chân ắt đản-đăng bỉ ngạn (chỗ thoát ly hẳn được phiền-năo cuả đời mà đạt chính-quả). Hai điều đó cùng ngụ tứ-đại, khổ-lạc bất-đồng, thánh-phàm khác hẳn nhau. Biết  chân ắt không nghi, nên tinh. Giữ vững ắt bất-nhị, nên nhất. Tinh ắt t́nh-dục biến hết, khắc-kỷ tịnh-tận; nhất ắt tam-ngũ hàm-dung, lễ-phục hồn viên. Khắc kỷ tịnh tận, ắt mê-vân tiêu-tán; lễ-phục hồn viên, ắt thanh-thiên hiển-lộ. Vạn-vật mỗi mỗi có đủ một trời. Trời tức kiền, kiền tức kim, kim tức tức tính, tính tức lư, phục-lư tức phục-tính, phục-tính tức phục kim. Phật nói kim-cương, Đạo nói kim-đan, thủ thửa hồn viên. Khắc-kỷ lễ-phục, Khổng-tử không nóiphục lư cuả thiên-lư, mà nói phục-lễ cuả lễ-nhạc, v́ sợ hậu thế di thoát luân-thường, bỏ con người mà cầu trời vậy. Thiên-nhân hợp nhất, chấp lưỡng dụng trung, nên cao mà không nhập vô-dụng cuả hư-không, thấp mà không trầm-luân vào tiểu-khí cuả công-lợi, cái đó gọi là doăn chấp quyết trung (Hăy tin theo đạo Trung-dung) (Kinh Thư). Lấy lễ cuả lễ-nhạc mà thay thế lư cuả thiên-lư, khiến kẻ hậu-học được thửa tinh, ắt tận-tính chí-mệnh (xét cùng lư bàn hết tính mà đạt đến mệnh) (Thuyết-quái Truyện I/3), lớn lao có thể làm thánh-hiền, đắc thửa thô là hiếu-đễ trung-tín, thứ đến cũng thẹn với danh-giáo. Lớn thay thánh-nhân! Thửa ưu-hoạn lại tới vậy thay! Hậu-nho nói: "Nhân-dục tịnh tận, thiên-lư lưu-hành". Lời đó không tân-thiết, nhưng so với thánh-nhân không có chỗ nào di-lậu, sai lầm cả. 'Nhân-dục tịnh tận, thiên-lư lưu-hành' chuyên nói tính-thể, chiếu-cố đến hạ-lưu, ắt có tham không luyến tịch, di thoát luân-thường, làm lu mờ đại-quyền cuả thánh-nhân, thay trời quản-lư vật. Lặng lẽ bất-động, cảm mà trục thông, lư vốn tĩnh mà năng ứng, mà nói lưu, nói hành, nên không khác ǵ khí hỗn, rơi xuống mạt-lưu, ắt có nhận khí tác lư, coi nhẹ tinh-vi, làm lu mờ đại-bản chí tĩnh cuả thánh-nhân. Nên hai Thiên Đại-học, Trung-dung, nới thể dùng gốc ngọn, chung thủy thiên hậu, hiển-vi phí-ẩn, thiên-đạo, nhân-đạo, đại-đức, tiểu-đức, đại-dụng cuả cửu-kinh, tam-trọng, đại-thể cuả vô thanh, vô xú, phản phục đinh ninh. Tôn đức tính mà đạo vấn học, rất quảng-đại mà tận tinh-vi, quyuền cao minh mà đạo trung-dung. Ôn cũ biết mới, đôn-hậu để sùng lễ. Khấu kỳ lưỡng-đoan (gạn hỏi thửa hai mối), yết-thị vô dư giả, sợ học-thuật hậu-thế phân-kỳ vậy. Cớ sao cái học cuả thánh-nhân lớn mà năng thông-suốt, bẩy mươi hai đệ-tử tân-chá (thân gần mà nhiễm được tính hay), thánh-hoá, ngoài Nhan-Tăng ra, hiếm người tạo được thửa vực, huống hồ thửa dưới. Nên sau khi truyền được mấy đời, đạo cuả Dương-Mặc hoành-hành thiên-hạ, may sao Mạnh-tử được chính-truyền cuả Tử-tư, khởi mà trừ dẹp. Đạo thánh thánh tương-truyền, dựa vào để không sa xuống. Không được mấy đời, ắt bạo Tần đốt Thi, Thư, sư-tâm tự-dụng, cộng tộ bất vĩnh, Nhị-thế diệt-vong, Hán giám thửa mất, ắt yêu cầu di kinh, trị thượng khoan-đại, nho-giả đương thời, noi theo để giảng kinh làm nghề, truyền môn danh-gia, đại-giả khiên văn câu nghiă, chấp-nệ nơi huấn-hỗ, thường thường bỏ ư để truyền lời nên cổ-nhân có than rằng: "Đốt kinh, kinh c̣n; chú kinh, kinh mất". Cái học cuả Mă-Dung, Trịnh-Huyền, cao rộng th́ có cao rộng vậy, nhưng chuyên vào vấn học, bỏ qua đức tính; Kinh-Pḥng trị Dịch chuyên về bói toán, bị liệt vào tiểu nho tượng-số; Vương-Bật trị Dịch chuyên về nghiă-lư, ắt biến thành thanh-đàm cuả Lưỡng-Tấn, hoặc thiên về gốc, hoặc thiên về ngọn, đó là phân-kỳ học-thuật Hán-nho. Tấn-nho phí-đàm thanh-hư, so với thời Hán, là cái học câu-chấp, cao th́ có cao vậy, nhưng mà cao-đại, vô thực, ắt tản mạn vào nhập-thủ, ch́m vào cuồng-đăng. Đường trọng thơ phú, tranh đua từ-thao, Khổng-Mạnh tâm-pháp, nhập-thất  hiếm hoi. Đợi đến Viêm Tống-Triệu hưng, sùng nho trọng đạo, ngũ-tinh tụ-khuê, văn-vận thiên-khai. Hi-di đạo xuất, Liêm-khê nối gót, thánh-nhân tâm-pháp, dựa theo xương minh. Sau Nhị-Tŕnh, Quy-sơn kế-thừa. Đạo truyền Dự-chương, sau gởi Diên-b́nh. Đạo đến tập ăn tập chú Thánh-kinh. Đang thời ấy, Chu đạo vấn  học, Lục tôn đức tính, đạo nhất-quán, phân-kỳ lưỡng kinh. Tôn đức tính, sau Tượng-Sơn có Dương-Minh; đạo vấn-học,xau Tử-dương, Hà Vương kế khởi, Kim Hứa dật hưng. Cho đến ngày nay, Tŕnh, Chu, Lục, Vương chưa sinh dị-đồng, mỗi người mỗi ư, quên mất Trung-dung. Đức tính, Vấn học, há dung thiên trọng. Phép xuất-thế, Thích-đạo vô-bằng. Cuối Tống-Nguyên, phép cuả hai họ dấy lên, chỗ hạ-thủ cũng có bất-đồng. Đạo luyện thủy-phủ, Thích tu ly cung. Hàn-sơn, Long-môn, cái hùng cuả đương thời, phân môn liệt hộ, ai giữ tông nấy. So với tam-thánh, ắt thiếu hồn-dung.Từ đó về sau, xuất tế mưu thực, trụ thế cầu vinh, tam-giáo chân-mạch, đă mê tích tông. Dị-đoan nổi lên như bầy ong, nhiễm-pháp hoành-hành, hung quốc hại gia, khanh hàm ngu mông, biến loạn cựu chương, bại hoại thế phong, ngu tâm như bị thương, muốn cứu cũng không được. Khôn lường cố-lậu, lư-giải Thánh-kinh. Hoang-mậu sai thác, tựu chính cao minh.Biết ta, buộc tội ta, nhiệm  thửa phẩm-b́nh. Nho từ Đức-tính, Vấn-học phân thú đến nay, tôn đức tính là thủ-ước, lấy cách vật làm cách vật dục; học-giả đạo vấn huỷa dụng thông-suốt, lấy cách vật làm cách sự vật, ai chấp thuyết nấy. Mới hay Đức-tính, Vấn-học, thể-dụng không thể thiên trọng, vật dục, sự vật, thiên nhân cốt tại kiêm nhu. Vật cách cuả vật-dục, ắt kỷ khắc, lễ-phục, đủ để đạt đại-bản cuả thiên-đức; vật cách cuả sự vật, ắt lễ minh, nhạc bị, đủ để đưa đến đại-dụng cuả Vương-đạo vậy, đó là phép cuả tĩnh-thánh, động-vương vậy. Nên nói: "Tôn đức tính mà đạo học-vấn, hai mối đều quan-trọng, chấp một ắt thiên một vậy, tức thể-dụng đều cần". Nếu như tụ nơi người mà không đạt nơi trời, có thể nhập hiền-quan mà không đủ để đạt thánh-vực. Nhưng mà trời cũng khó nói vậy. Hán-nho Đổng Trọng-Thư nói: "Đại-nguyên cuả Đạo xuất từ trời. Học-nhân cử-thế đều lấy đó làm lời thấy đạo, nghiên-cứu nó, hỏi biết nólà gốc ở trời nào vậy?". Nếu lấy lư-thiên làm thiên, ắt thiên tức đạo, đạo tức thiên, không phân biệt đó đây, có xuất-nhập ǵ? Nếu lấy khí-thiên làm thiên, ắt đại-nguyên cuả thiên xuất từ đạo, mà đại-nguyên cuả đạo không xuất từ thiên. Nên Lăo-tử nói: "Đại-đạo vô-h́nh, sinh dục thiên-điạ". Tên cuả đạo tuy không khác, thực-thể cuả đạo ắt có khác. Dịch nói: "Một âm, một dương gọi là đạo", chỉ bói toán mà nói. Bói toán gốc ở tượng-số, tượng-số không dời âm-dương, đó là đạo cuả bốc-phệ, không phải là đạo cuả Đại-học, đạo suất tính vây. Khộng phải là dịch cuả bất-dịch, bèn giao-dịch, đạo cuả biến-dịch vậy. Đạo cuả Đại-học, Đạo cuả suất-tính tuy gốc ở dịch cuả bất-dịch, nhưng mọi người đều có đạo cuả riêng ḿnh; lại không phải là sinh thiên, sinh điạ, đạo không nói ra được, không gọi tên được. Âm-dương cuả dục-giới, sắc-giới phân ra làm giao-dịch, biến-dịch, hữu-tượng, vô-tượng. Âm dương cuả dục-giới, ắt các loại nam-nữ, trống mái, động-tĩnh, cương-nhu, sống chết. Âm-dương cuả sắc-giới, ắt các loại tinh-đẩu, nhật-nguyệt. Đó luôn luôn là âm-dương hữu-tượng, quá bán thuộc vào giao-dịch. Âm-dương cuả vô-tượng như trời cuả thanh-khí, tải nhật-nguyệt-tinh-thần, bao quát vạn loại cuả đại-điạ sơn-hà, quán-triệt vạn-loại, dưỡng-dục vạn-loại, sinh sát vạn loại, thăng ắt là dương, giáng ắt là âm. Duỗi ra là thần, co vào là quỷ. Đó luôn luôn là vô-tượng cuả âm-dương, thuộc vào biến-dịch. Như vậy, dịch cuả biến-dịch, tuy tựa vô-sắc, vô-tượng, mà kỳ thực bất đồng vô-tượng, vô-sắc cuả bất-dịch. Khí cuả biến-dịch động mà lưu-hành, có chung, có thuỷ. Đại-hạn bất quá 129600 năm, chung quy cùng tận. Lư cuả bất-dịch, tĩnh mà năng ứng, vô chung vô-thuỷ, không rơi vào âm-dương, mà kỳ thực năng chủ-tể âm-dương, chung thuỷ âm-dương, mà là mẹ cuả mộ âm, một dương. Khí thiên tuy tựa lư thiên, kỳ thực rất khác lư-thiên, cũng do tính cuả khí-chất, tâm cuả duy-nguy, khí biện tính cuả bản nhiên, tâm cuả duy-vi vậy. Điều ấy tuồng như đạo sở dĩ dễ theo, mà chân đạo sở dĩ khó tin vậy. Nên Lăo-tử nói: "Thượng-sĩ văn đạo, cần nhi hành chi; trung-sĩ văn đạo nhược tồn, nhược vong; hạ-sĩ văn đạo, tắc đại-tiếu chi. Bất tiếu bất túc dĩ vi đạo = Bậc học cao nghe đạo chăm mà học đấy; bậc học b́nh thường, nghe đạo dường như c̣n, dường như mất; bậc học thấp kém, nghe đạo cuười lớn đấy; nếu không cười, đạo không đủ lấy làm đạo"(Đạo-đức-kinh, Chương XLI) [310, tr. 40-52]. Trang-tử nói: "Chim én bờ dậu không biết hồng-hộc, hạ-trùng không thể nói về băng, ếch đáy giếng khôn g tin là trời bao la". Tống-Ngọc nói: "Thửa cong xưng cao, thửa hoà xưng quả". Khổng-tử nói: "Đức tu bang hưng, đạo cao hủy đến". Tử-tư-tử nói: "Điều mà người quân-tử bất-cập là v́ người khác không thấy". Mạnh-tử nói: "Điều mà người quân-tử làm, chúng-nhân không biết đến vậy". Do đó mà quan-sát, do đó đạo khó nói ra không phải là từ hôm nay. Nên đạo cuả Tŕnh-tử thời Bắc-Tống, xử-thế đều coi là ngụy-học, hô lên là đảng-nhân, hủy-báng nơi triều, khắc vào đá. Tránh nó ắt vô-tội, học nó ắt phạm cấm. Hủy báng ắt hữu công, đời nó mù mịt, không có đất nương thân. Cái học cuả Chu-tử thời Cao-tông, ắt đuơng bị coi là sai lạc, gọi là yêu ma, thửa thân ắt tước chức, đoạt lộc, học tṛ ắt bị gạt ra đất ngoài biên thùy. Nên Mạnh-tử nói: "Nên sẽ giáng đại-nhiệm xuống người đó vậy, trước làm khổ thửa tâm-chí, mệt mỏi thửa gân cốt, đói khát thửa thân ḿnh, không-phiếm thửa thân, làm loạn-xạ thửa hành-động, sở dĩ động tâm nhẫn tính, gia-tăng thửa bất-năng. Ấy là để thửa luận ngă, không biết ôn cách làm người quân-tử,'' để bất tri, bất-hối làm thánh-nhân. Tử-thủ thiên–đạo, phép Khổng-môn. Trái đạo ngàn danh-dự, giới cuả ngu-đ́nh 虞廷". 

        Đạo cuả họ Thích, từ đời Chí-công phân thành thanh-y, hoàng-y. Thanh-y tại nam, tŕ thụ giới-luật, lấy luật tông-giáo làm đạo-quy, lấy giới định tuệ làm tạo-chỉ, lấy minh-tâm kiến-tính đốn-siêu niết-bàn làm mục-đích, chân-truyền thực-thụ, nên năng thành phật tác tổ. Thông tông hợp giáo, từ lư kiêm-ưu, thụ phất nghinh cơ, hà đảm chính-pháp, thay thế không thiếu người, ấy là thực-pháp. Hoàng-y tại bắc, uống rượu ăn mặn, lặng lẽ theo phương bắc. Sát nghiệt không ngừng, thảng hoặc có người đạt, bất quá ngoan không, vô-vi, bất muội tiền sinh, xuất thai nhập thai, khó miễn luân-hồi. Do kinh ngộ nhập vô-chân chỉ-điểm, gọi là quyền-pháp. Thực-pháp tốt đẹp, siêu-phật việt-tổ. Quyền-pháp tốt đẹp chỉ tiêu-nghiệt. Thanh-y từ Ngũ-tổ trở đi, phân làm nam-đốn, bắc-tiềm. Nam-tông Tuệ-năng tảo-trừ văn-tự, trực-chỉ nhân-tâm, kiến tính thành phật, gọi là đốn-giáo. Thửa đạo đa-truyền hoả-trạch, mà tỳ-kheo tăng-ni, hiếm được chân-truyền. Bắc-tông Thần-Tú, truyền-thụ y-bát, chấp nệ nơi giảng-tụng, không đạt bản-nguyên. Thảng hoặc, kẻ ưu-tú có thể tiêu-oan giải-nghiệt, gặt hái nhân thế phúc-thọ, hưởng nghiệp-đại vinh-hoa, không năng siêu-sinh, liễu-tử, báo tận chung-trụy. Như quả rốc ḷng tin theo thanh-giới-tịnh, pháp tại lưỡng-thi, phúc-tuệ song viên, không thoái sơ-tâm, cũng năng gặp được chân-truyền, tiềm nhập chân-tông. Hà đảm Như-Lai. Đại chấn tông-phong. Đạo vốn vô-tư, có cảm tất thông, không giới-hạn luân-loại vậy. Đạo cuả Thái-thượng, trước chân-nhân Nguỵ Bá-Dương, thanh-tĩnh, đạo-đức là chính-truyền cuả Lăo-tử kim-đan lô hoả chưa từng nói đến. Thời đó, tam-thánh đồng-nguyên, trong nhau mà không nghịch nhau, luôn luôn tối-thượng một thặng-pháp vậy. Kinh Kim-cương nói: "Lấy phép vô-vi mà có sai biệt". Đạo-đức-kinh nói: "Vô-vi mà hoá". Đức Khổng-tử cũng nói rằng: "Không làm ǵ mà trị yên được thiên-hạ là Vua Thuấn vậy ư? Ngài có làm gi đâu? Chỉ giữ mỉnh cung-kính, ngồi ngảnh mặt về hướng nam đó thôi!" (Luận-ngữ XV/4). Thanh-tịnh Kinh lấy thanh-tịnh làm chủ. Kinh Kim-cương cũng nói thanh-tịnh. Sách Đại-học lấy định t́nh làm nhập thủ. Đạo nói hư-vô, Phật nói tịch-diệt, mà sách Trung-Dung cũng nói: "Thượng thiên tải vô-thanh vô-xú". Đạo nói: "Thủ nhất". Phật nói: "Quy nhất", mà Nho cũng nói: "Quán nhất". Phật nói 'Sắc không', Đạo nói 'Hữu vô', Nho nói 'Hiển vi'. Phật nói 'Quan âm', Đạo nói 'Quan tâm', Nho nói 'Nguyện xét rơ minh mệnh cuả trời'. Đạo nói 'Phục-mệnh', Nho nói 'Phục lễ', Phật nói 'Cũng phục như thế'. Phật nói 'Minh tâm kiến tính', Đạo nói 'Tu tâm luyện tính', Nho nói 'Tồn tâm dưỡng tính'. Phép hạ-thủ, mục-đích, Tam-giáo đồng-nguyên. Nấu kim tác khí, hoá băng thành nước, nguyên không dị-đồng, há phân này nọ? Từ ngày Ngụy Bá-Dương mượn Dịch tỏ rơ đạo, lư tính-mệnh hợp với thiên-đạo âm-dương, tham bác quái-hào, Hà-Lạc, ngửa xem cúi xét, gần lấy nơi thân, xa lấy nơi vật. Nhân hàn-thử thăng-giáng, nhật-nguyệt tṛn khuyết, vật loại trống mái, tham-bác mà đông-tây hợp nhau mà đồng đấy, ấn-chứng nhân-thân, như hợp phù-tiết. Lấy tính-mệnh bẩm nơi trời. Tại trời, Đại-dịch là kiền, kiền tại ngũ-hành là kim, nên lấy thể cuả nguyên-tính làm tỷ-dụ cho kim. Nhân thần ngưng khí tụ, vạn mạch quy-nguyên. T́nh trí cần đến nhau, tiêu-diệt  lẫn nhau, hồn dung một đoàn. Nên lấy dụng cuả nguyên-tính, tỷ dụ làm đan. Thần cư nơi ly, tiên-thiên tại đông. Đông là thương-long, thất-tú phân dă, nên nói là thanh-long. Khí cư nơi khảm, tiên-thiên tại tây, tây là bạch-hổ, thất-tú phân dă, nên nói là bạch-hổ. Ly hoả sinh nơi đông mà vượng nơi nam, nên ly hoả từ đông sang nam, thay thế kiền tiên-thiên. Nam là Chu-tước, không-phận cuả thất-tú, nên lại gọi đó là xích-long. Khảm thủy sinh phương tây, mà vượng nơi bắc, nên khảm thủy từ tây sang bắc, thay thế khôn tiên-thiên. Phương bắc là huyền-vũ, thất-tú phân dă, nên lại nói là hắc-hổ. Ly tại phương nam, tiên-thiên biến ra hậu-thiên, nguyên-thần che lấp nơi thức-thần. Thức-thần  dễ phóng ra mà khó thu vào, nên tỷ-dụ là hống (thủy-ngân). Khảm tại bắc-phương, cũng là hậu-thiên, nguyên-khí lụy vào trọc-tính, dễ ch́m mà khó nổi, nên  tỷ-dụ là ch́. Đó là do-lai cuả dược-vật vậy. Ly hoả là mặt trời, khảm thủy là mặt trăng. Trong ly nạp kỷ, trong khảm nạp mậu. Hợp chữ nhật với chữ nguyệt thành ra chữ dịch , giao ắt sáng, đốt ắt thành đan. Mậu-kỷ giao ắt là đao (dao), nhị thổ giao ắt là khuê (ḥn ngọc trên tṛn như trời, dưới vuông như đất). Đó là dao khuê cuả kim-đan vậy. Ly cung là 9, kiền hào là 9, ly chuyển làm kiền, nên nói rằng cửu-chuyển. Trong khảm + có một hào dương, khí thượng thăng, luôn luôn quay về kiền thể, nên nói rằng hoàn-dương. Thành kiền ắt dương hoàn, dương hoàn ắt cửu-chuyển, cửu-chuyển ắt kim thuần, kim thuần ắt âm-dương hợp nhất, hợp nhất ắt đan thành. Đan thành nơi ly. Ly tại hậu-thiên là cửu tử (9 tím), nên nói rằng cửu-chuyển hoàn dương-đan. Cửu-chuyển kim-đan, cửu-chuyển tử-kim-đan, chủng chủng tỷ-dụ, chủng chủng danh-hiệu, tằng kiến điệp-xuất, vạn biến bất cùng. Nên  nay kẻ nghe thấy tai ồn, kẻ thấy mắt sáng. Thiên kỳ, vạn phái, nghi điểm sinh sôi, mà lô hoả, thái bổ, dọn đi mất, bề ngoài thổ-nạp làm ngoại-đạo bàng-môn, do đó mà ra vậy. Há biết kim tức thiên, thiên tức lư, khắc kỷ phục lễ, một lời tận hết. Ban đầu tam-thánh lập-giáo, để tồn tâm dưỡng tính, minh-tâm kiến-tính, tu tâm luyện-tính, băo-nguyên thủ-nhất, vạn-pháp quy nhất, chấp trung quán nhất làm tiêu-chuẩn; lấy thanh-tĩnh vô-vi, định-tĩnh vô-vi làm nhập-thủ, lấy từ-bi, cảm-ứng, trung-tín làm công-phu; lấy tam-quy (quy-phật, quy-pháp, quy-tăng), ngũ-giới (đừng sát-sanh, đừng trộm cắp, đừng tà-dâm, đừng nói láo và đừng uống rượu), lục-độ, vạn-hạnh, tam-hoa ngũ-khí, ngũ bách đại-giới, tam cương ngũ thường, phi lễ chớ ḍm, nghe, nói, là hành-tŕ; để tận-tính trí-mệnh, quy-căn phục-mệnh, cũng làm như thế, làm cứu cánh. Đại trung chí chính, tận thiện tận mỹ, không dám phóng-ngôn cao-luận, tư-ư huy-hoắc, sợ hào ly vi-sai, lầm lẫn thiên-lư, nên thân độ thanh-luật, quy-viên củ phương phạm–vi thiên-điạ, sư biểu bách vương, trải vạn thế mà vô tệ-hại vậy. Đạo từ kim-đan dựng lên, mạt-lưu đa nhập nơi chấp-tượng; phật-tử truyền-thất cuả đốn-sát, mạt-lưu đa nhập nơi ngoan không. Nho từ khi Khổng-Mạnh mất đi, Tŕnh-Chu đă giáng, hoc-giả họp nhau nơi ngôn-ngữ văn-tự. Nho họp nhau nơi văn-tự, thường noi theo nhân-đạo. Thích-Lăo chân thật, khái vô túc quan. Đă vô chân-tu, nhỏ ắt lỗi di-luân, quá đáng ắt tội trí-loạn. Đó không phải là lỗi cuả Lăo-tử, Thích-ca, bèn là hậu-thế học-giả kiểu uổng quá chính, thoát lược luân-thường, thất-sách ở chỗ bỏ người cầu trời. Bởi chưng Lăo-tử phục-quan lịch-sĩ dưới triều Chu, chưa từng tuyệt nhân mà vô-quân. Thích có phật-tử, thế-tập sinh Phật, tăng nào di-luân mà không có cha? Khổng-tử làm Tư-khấu, ba tháng mà bỏ Lỗ, Mạnh-tử dung khanh, không lâu mà bỏ Tề. Nhan-Mẫn suốt đời không làm quan, không phải là thời quân tước đoạt, tài-lực bất-xứng, biệt hữu sở vi, nên không vướng viú vào lợi-lộc phú-quư vậy. Bởi chưng lấy lư vi đạo đại, tuy là người không biết nói. Phật-Lăo đều trai-giới, trực-hạnh minh-ngôn. Khổng-tử tuy ngậm lại mà không lộ ra. Phật-Lăo chủ một đoàn, không sợ ǵ. Lăo bèn là thần cuả đại-hoá, không bị đời trói buộc, Khổng-tử ắt vô-vị, vô-quyền. Xử-trí lhông phải chỗ cuả ḿnh, nên mang h́nh-tích, nguy hạnh, ngôn tốn, duy khúc cao hoà quả, đức tu báng hưng vậy. Nếu không như thế, Hương-đảng một thiên, rượu mua nem mua không ăn, không nấu chín không ăn, không phải đúng nước tương không ăn, không đúng muà không ăn, không bỏ ăn gừng. Ngoài ra, như Quư-khang-tử, Yên Khổng-tử tường-thuật: Khổng-tử không có thịt không ăn, ăn chay tất biến-thực. Đức Khổng-tử rất thận-trọng trong việc trai-giới, chiến-trận và tật bệnh (Luận-ngữ VII/12). Người quân-tử trai-giới để thân-minh chứng quán thửa đức. Không n hững chế-giới ba ngày, tán-giới bẩy ngày, kỳ thực không ngày nào là không trai-giới, bởi chưng ăn tanh ắt sát-sinh hại lư, sai đức nhân dưỡng-âm. Ăn mặc ắt che lấp tính, u-mê trí, thanh dương không thăng, thần minh không tới. Không giới ắt tâm-trí tán-loạn, t́nh-dục tạp-đầu, tinh-thần thất-thủ, rơi vào nơi ô-uế. Người hữu-tâm hội-ư, tam-giáo thánh-nhân ở đất lạ ắt xử-sự như thế. 

          Đương thời tam-giáo phân-môn, trái nghịch nhau, xích mích nhau, ai giữ ư nấy, không năng hợp-nhất, gặp nhau nơi con người, không đạt nơi trời, mê quên căn-bản. Lăo-tử bèn là ông tổ truyền-đạo, sau khi đông-độ, Khổng-tử thành chí-thánh, khuyết truyền lời than cuả rồng, tây-hoá hồ-vương nghịch chân-kinh, cửa Hàm-quan hiện điềm lành tử-khí. Trâu xanh đi về hướng tây, đạo truyền Thiên-trúc. Bạch-mă đông lai, phật hưng chấn đán. Đạo Khổng-Mạnh có dựa vào Lăo-Đam. Cái học cuả Chu-Tŕnh thực gốc ở Hi-di. Làm lại-quan, Hoa-sơn đạo-sĩ, đều có ích cho Nho, không làm hại ǵ Nho. Cớ sao từ Hàn-Dũ trở đi, lấy hủy Phật, tránh Lăo làm chính-sự? Từ Tân-an trở lại đây, lại đả-kích hai chân-nho Lục (Tượng-Sơn)-Vương (Dương-Minh). Hàn-Dũ tránh Lăo, mà cháu ông là Hà-tương-tử cuối cùng thành lĩnh-tụ hoàng-quan. Đạo thành trên trời, danh lưu dưới thế-gian; miếu-mạo thơm-tho, đàn-bà con nít đều biết. Do đó mà quan-sát, nhiều thứ trốn tránh ấy. Văn công, nhân-phẩm, vốn dĩ chính-đại, nhưng Khổng-Mạnh đường-áo, sai một ly, nguyên-đạo luận học, không nói cách-trí, nhập thủ đă sai, các điều khác  có thể suy ra được. Công-nghiệp văn-chương rất ư là khả-quan, tính-mệnh thiên-đạo chưa thể nghị-luận được. Cái học cuả Chu-Lục, trước nghịch sau hợp. Học-nghiệp cuả Dương-Minh cuối cùng không ma-diệt được. Mà luận dị-đồng, đến nay chưa xong, do môn-hộ thiên lệch vậy. Hà-đồ, Lạc-thư, một thuận, một nghịch. Hà-đồ thuận-hành tương-sinh, một thể vạn h́nh-thù, do thể nhập dụng. Lạc-thư nghịch-hành tương-khắc, vạn h́nh-thù một thể, toát dụng quy thể. Hà-đồ lấy 7, 8, 9, 6 làm tứ-tượng. 7 là thiếu-dương, 8 là thiếu-âm. 7 là ba quẻ chấn-khảm-cấn, đều là 1 hào dương, 2 hào âm. Dương ắt lẻ tṛn, chu-vi 3, 3 dùng thửa toàn. Âm ắt chẵn vuông chu-vi 4,  4 dùng phân nửa, 3 dùng nguyên. 1 dương là vua, được số 3. 4 dùng phân nửa, 2 âm là dân, được số 4. 3 + 4 = 7. Ba nam-quái đều 7, nên nói là thiếu-dương. 8 là ba quẻ tốn-ly-đoài, đều là 2 hào dương, 1 hào âm.  Hai hào dương được số 6, một hào âm được số 2. 6 + 2 = 8. Ba quẻ nữ đều 8, nên nói là thiếu-âm. Sáu quẻ con đều thiếu, là nói tương-đối với hai quẻ phu-mẫu kiền-khôn nhị-lăo vậy. Kiền phụ thuần dương, 3 x 3 = 9, nên nói là lăo-dương dụng cửu. Khôn mẫu thuần âm, 2 x 3 = 6, nên nói là lăo-âm dụng lục. Lăo biến mà thiếu không biến, là v́ vật cực ắt phản. Dương cực ắt biến thành âm, âm cực ắt biến thành dương. Kiền dụng cửu, ắt biến thành 8. Kiền hạ giao khôn, hư mà thành ly vậy. Khôn dụng lục ắt biến thành 7. Khôn thừa kiền mà biến ra khảm. Lấy lư mà nói, ắt kiền dương thuận tiến, do thể nhập dụng, nên kiền dùng ly hậu-thiên, ly số 9 vậy. Khôn âm nghịch thoái, do dùng phản-thể, nên khôn dùng khảm tiên-thiên, khảm số 6 vậy. Khảm vốn trung-nam, khảm là mặt trăng, hiệu là thái-âm. Ly vốn trung-nữ, ly là mặt trời,mà mặt trời là thái-dương. Đó là nghiă cuả âm-dương hỗ-căn vậy. Trong dương ngậm âm, ngoại-tượng là dương. Trong âm ngậm dương, ngoại-tượng là âm. Hà-đồ tích cuả thiên-số là 25, tích cuả điạ-số là 30. Tích-số cuả thiên-điạ là 55, trừ 5 không dùng, chỉ dùng 49.**** 5 là dụng cuả thái-cực. 1 là thể cuả thái-cực. 49 = 7 x 7 là tích-số vậy. Dương đến 7 ắt biến ra âm, âm đến 7 ắt dương phục. 6 ắt biến cơ chưa đến, 8 ắt biến-cơ đă qua. Đó là cơ-hội biến-hoá cuả Dịch vậy. Nên thiệt-thi dùng số 7 x 7 = 49. Hà-đồ là đất, đất trọng trọc. Lạc-thư là trời, trời khinh-thanh. Trọng-trọc ắt số nhiều, khinh-thanh ắt số ít. Tích-số cuả Lạc-thư là 45, thành-số cuả thiểu-thổ nên  khinh-thanh mà biến-dịch chú hành 注行 không ngừng. Tích-số cuả Hà-đồ là 55, thành-số cuả đa-thổ, nên trọng-trọc, mà giản-hậu bất-thiên. Thiên vốn là dương, số dương lấy 5 làm trung. Thiên-khí có thăng, có giáng, thăng ắt là dương, dương-số 5: giáp, bính, mậu, canh, nhâm; giáng ắt là âm, âm-số 5: ất, đinh, kỷ, tân, quư. Điạ vốn là âm, âm-số lấy 5 làm trung. Điạ có đối-đăi từ tư đến tỵ là nội, từ ngọ đến hợi là ngoại. Thổ nhị cuả thiên-can, thổ tứ cuả điạ-chi, đều là thổ nhiều vậy. Nên trời lấy khí làm thể, mà đất lấy thổ làm thể. Trời lấy 5 làm dụng, nên ngũ-âm tam phân tổn-ích mà tượng thiên. Điạ lấy 6 làm dụng, nên lục-luật cách bát tương-sinh mà pháp-điạ. Cổ-nhân hoạ tỉnh phân cương, kiến bang thiết đô, bố binh bài trận, hạ trại an doanh, cơ chính biến-hoá, tất gốc tại Lạc-thư. Học-giả thấy cổ-nhân hoạ tỉnh phân cương, bắt rễ từ Lạc-thư, thường lấy Lạc-thư làm điạ-bàn, mà không biết là dụng tuy tại điạ, kỳ thực pháp thiên vậy. Nên niên bạch, nguyệt bạch, nhật bạch, thời bạch, cửu vị chuyển-vận, cát hung tương-thác, lớn nhỏ xen kẽ, nên đạt được nguồn cuả Lạc-thư, ắt tích thiên-thời. Đạt nơi nguồn cuả Hà-đồ, ắt biết điạ-lợi. Đạt nơi thiên-lư, điạ-lư, tính-lư, tam lư nguồn cuả nhất bản, ắt đuợc nhân-hoà. Đạt nơi khí, không đạt nơi lư, gọi đấy là thiên lệch. Đạt nơi lư, không đạt nơi khí gọi đó là tố (nguyên chất). Đạt nguồn cuả lư, minh-dụng cuả khí, tân điạ-lợi, là đạo nội-thánh ngoại-vương, đại- trung chí-chính. Vi cuả lư, tận-tính chí-mệnh, hiển cuả lư, tam-cương, ngũ-thường, trải vạn-cổ mà bất-dịch. Ẩn cuả khí, vận-hội thăng giáng; hiển cuả khí, thế-đạo biến-thiên, dương nhân thời mà chế-nghi. 

        Nhật-nguyệt-tinh-thần tốt đẹp nơi trời. Bách cốc thảo mộc tốt đẹp nơi đất, tức tốt đẹp nơi thổ vậy. Thanh-khí là trời, thổ cũng là đất, tốt mà không hư vậy. Con người chỉ biết bách cốc thảo mộc đẹp nơi đất, mà không biết đất tức là một vật trong trời. Hoàng-đế hỏi Kỳ-Bá: "Đất là một vật trong trời, cũng có chỗ dựa sao?". Kỳ-Bá đáp: "Đại-khí nâng lên". Quỷ xúi mới biết trên đất có trời, mà không biết dưới đất cũng có trời. Kỳ-Bá nói: bốn phiá bên ngoài đất là trời. Chưa từng nói đến bốn phiá ngoài trời cũng là trời vậy. Bốn phiá ngoài trời cũng là trời, duy Thái-thượng Lăo-tử bất nhất nói đến. Thanh-tịnh Kinh nói: "Đại-đạo vô-h́nh sinh dục trời đất". Đạo-đức Kinh nói: "Vô-danh là chỗ bắt đầu cuả trời đất". Bản-hành Tập-Kinh nói: "Tên cửu-thiên gọi là  di-la (di = xa xôi, là = bao la), trời trên trời, là thượng cực vô-thượng". Đó luôn luôn là chỗ sâu kín cuả Đại-đạo, uyên-áo cuả chí-lư. Thượng thiên cấm-bí, không được vơng-truyền. Quư mà kính đấy, không ai là không bảo cho. Không ǵ không quán gọi là di, không ǵ không bao gọi là la. Đại-khí nâng đất, đạik-đạo sinh trời.

         Kẻ sĩ tục-học, phần đông có thể biết, có thể thấy làm sự-nghiệp, mà không biết  sự-nghiệp cuả thánh thần vưọt qua tri-kiến cuả phàm-dung, như Trung-Dung nói: "Quỷ thần mà hiểu rơ, thử hỏi cái thành thật ở trong con người ta làm sao mà che giấu đuợc!" (Trung-dung, Chương XVI). Thánh-nhân tam-giáo, vạn thế sư biểu, bách vương mô-phạm, trở đậu hinh-hương, lâu dài mà di-tân. Nho do chí-thiện định tĩnh, không ḍm, không nghe, đạt trời vô-xú vô-thanh mà thành thánh; đạo do thanh-tĩnh vô-vi, tịch-đàm xung hư mà thành tiên. Thích do giáng-phục ḷng ḿnh, tịch-diệt chân không mà thành Phật. Nhân kỳ bất nhập chấp  tượng, nên khôn rơi vào ngfoan không. Không trung bất không, là v́ diệu hữu, Diệu ắt thần minh bất trắc, hữu ắt thể vật bất di 不遗. Cổ nhân đức tu báng hưng 谤兴, đạo cao hủy lai, khúc cao hoà quả 和寡, cử thế chẳng dung, bất hối bất ôn, tử-sinh lấy đấy, là cớ v́ đạo vậy. Vua Văn ở tù Dữu-lư, Khổng-tử bị nguy ở nước Trần, nước Sái, cái học cuả Tŕnh-tử rong ruổi nơi Sái-kinh, cái học cuả Chu-tử bị đuổi ra nơi Đà-vị. Một là tục-nhăn biết, thấy ít, cho là kỳ-quái nhiều; hai là tinh kim chờ luyện, động tâm nhẫn tính, phân  sở dĩ nhiên. Thứ nữa như âm-dương b́nh-loạn, hữu công không thưởng, tiêu-tự đàm thiền, bên trong dường như vô-sự, vị đời nhạt nhẽo vậy. Nguyên-Định phụ-tá Chu, vô tội bị đuổi, kiềm-chế truyền-đạo, hoạ loạn không tránh, thấy lư chân vậy. Như Bản-triềuThế-tổ Chương-hoàng-đế, Thế-tông Hiến-hoàng-đế đều thâm thám lư-quật, nghiệp-khế đạo-điệu, đạo với quyền hợp vậy. Như thế chính-trị cuả thánh-nhân có thể minh-hành, đạo cuả thánh-nhân chưa dám hiển-truyền, một là sợ thần dân khó biết hết cả, biến canh bất dịch; hai là lư vi đạo đại, kỳ-lộ dễ sinh, vơng-phó lưu độc, dễ phóng ra, khó thâu vào, trí lệnh tư man, sở dĩ Thế-tông viết ra ngữ-lục để tỏ chí ḿnh.

Thế-tổ bỏ giang-sơn như giầy cũ, hữu đạo vô-quyền, nhưuy hai thánh-thượng  không năng lấy vi cuả đạo ấy, biến dụ thần–dân, huống hồ người dưới th́ phải làm  sao? Ô hô! Đời đại-đồng đă qua, giang-hà nhật hạ, tập nhiễm đă thêm, không thể làm ǵ được. Làm ra sách Đại-học gốc ở Nghiêu-điển, nên lấy minh-đức nhập thủ,  thửa thứ-tự tu-tề-trị-b́nh, tức khắc làm sáng tiến-đức để thân cửu-tộc, cửu-tộc đă thân-thiết; b́nh chương trăm họ chiêu-minh; hiệp hoà vạn bang, lê dân nơi biên-thùy hoà nhă. Thửa định-tĩnh an-ngược, bèn phát-huy sâu kín cuả văn-tứ an-an.

Thửa cách vật trí tri, bèn biểu-chương nghiă cuả cách nơi trên dưới. Cảm-cách, cách- trừ, cách-chí, ba nghiă kiêm đủ. Mà nghiă cuả cách-chí trong Nghiêu-điển được nhiều, thửa bản-mạt, tiên-hậu, thủy-chung, tức minh-đức chí vu vu biên chi tự vậy.

Nghiêu-điển mệnh Hi, Mệnh Hoà vu vu liên  chi hậu, tận nhân hợp thiên vậy. Đại-học Nói về nhân-sự, mà thiên-sự chưa từng nói đến, ai giữ phận nấy, lời không vượt ngoài chức-phận. Trời cuả thiên-lư, học-giả chính-vụ. Trời cuả thiên-thời, c̣n nơi hữu-ty vậy. Làm ra sách Trung-dung gốc nơi truyền-tâm cuả Ngu-Diên. Thang-Cáo nói về tính, nhân-tâm, đạo-tâm, thiên–đạo, nhân-đạo vậy. Duy-nguy, duy-vi, hiển-vi phí-ẩn vậy. Không thiên lệch gọi là trung, vững tin gọi là dung. Trung là thể cuả đạo, dung là dụng cuả đạo. Vững tin theo đạo Trung-dung là dùng thửa trung vậy. Duy hoàng giáng trung, nếu có hằng-tính, thiên-mệnh gọi là tính vậy. Duy tinh, duy nhất, doăn chấp quyết trung. Suất tính gọi là đạo vậy. Thưa lời không ngó, không dương, vô thanh vô xú, dương dương như tại, thể-vật bất di, đều phát-huy chân-thể cuả duy-hoàng. Thửa lời tam đạt-đức, ngũ đạt đạo, cửu kinh tam trọng, vị dục tham tán, bèn cực suy đại-dụng cuả giáng-trung. Thửa nói đức tính học-vấn, quảng-đại tinh-vi các sự, bèn phân tính hai mối thiên-đạo, nhân-đạo, thi-hành đại-quyền cuả 'doăn chấp quyết trung'. Không là ẩn-quái, đoan nhập cửa cuả đức, không bỏ cuộc giữa đường, đến như độn thế không ai biết đến ḿnh cũng không hối tiếc, ắt vui với trời và biết mệnh trời. Người quân-tử, không nhập nào mà không tự-đắc. Không tránh cạm bẫy, trí không phải là chân-trí. Không biết thực-vị, ngu thật là ngu. Đạo ấy sở dĩ không dễ hiểu rơ, không dễ thi-hành. Ăn để dưỡng-âm, uống để dưỡng, chất cuả đồ ăn thức uống gốc ở đất, có h́nh dễ thấy. Vị cuả đồ ăn thức uống gốc ở trời, vô h́nh khó ḍm. Vị cuả ẩm-thực nằm trong ẩm-thực, đạt bên ngoài âm-thực. Không trung thực-tượng, trông tựa đạo, nên lấy làm tỷ-dụ. Phép cách-vật, có yếu-đạo. Trước cách lư cuả vô-cực, cùng đại-nguyên cuả trời đất. Thứ đến cách khí cuả thái-cực, nghiên-cứu cha mẹ cuả vạn-vật; thứ nữa, cách tượng cuả lưỡng-nghi, phân-biệt do lai cuả động-tĩnh. Lư cuả vô-cực h́nh tượng đều không thanh-xú,  đều thanh-xú tiêu-diệt, là bản thủy cuả trời đất, đại-nguyên cuả tính-mệnh, có thể hội-ư, khó t́m tông-tích, vô thủy vô chung. Tĩnh mà năng ứng, vô-tư vô vi, hữu cảm tất thông. Nếu không thăng đường nhập-thất, mặc khế thần-hoá, chưa thể cùng nhau nghị-luận. Cách khíanh xú xú thái-cực, tuy vô h́nh-tượng mà năng h́nh h́nh tượng tượng. Tuy vô thanh vô xú mà thanh thanh xú xú. Thửa thủy vậy, vạn-vật đuổi theo nó mà hữu thủy. Thửa chung vậy, vạn-vật đuổi theo nó mà phản chung. Khí thái-cực, dương thanh, âm trọc. Thanh khí thành đại-khối cuả h́nh mà là  trời, trời bao bên ngoài đất, tải tinh-tú, nhật-nguyệt mà vận-nành không ngừng. Trọc khí thành đại-khối cuả h́nh mà là  đất, đất ở trong trời, tải sơn xuyên động-thực mà dầy nặng không đổi. Trời lấy khí sinh muôn vật, khí lấy thăng-giáng phân âm-dương. Thăng ắt tốt lành và và ấm, giáng ắt tốt lành và lạnh. Sơ thăng mà ấm-áp là xuân, thăng cực mà nóng là hạ, sơ thăng mà mát là thu, cực thăng mà lạnh ắt là đông. Xuân, hạ, thu, đông giao cung quá độ, trong khoảng tứ-ngung, ngũ-hàn là tứ-quư. Đất lấy thổ tải muôn vật, lấy nam-bắc phân âm-dương. Phương nam nóng nhiều, phương bắc lạnh nhiều, phương đông ấm nhiều, phương tây mát nhiều. Tứ-ngung tức là tứ-quư cuả trời.

Lạnh ắt thuộc thủy, nóng ắt thuộc hoả, ấm ắt thuộc mộc, mát ắt thuộc kim, mà trong khoảng tứ-quư khí thuộc thổ. Khí âm-dương ngũ-hành sinh thành vật. Đại-khái tần-khí-chất thửa thành h́nh có năm loại: vũ (loài chim), mao (thú vật), lân có vẩy (cá mú), giáp có mai (loài ruà,  ba ba), loă (người ta). Mà loại hoá sinh là dư-khí, hợp lại thành sáu. Chạy nhẩy là động-vật, có h́nh, có thần buộc vào trời, thửa gốc thuộc trên, lấy thần-khí-chất hợp mà sinh. Thần vốn nhất-trí, khí có vạn-thù, đại-cương có năm loại là: kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ. Bẩm kim mà sinh gọi là giáp-trùng, ngoài cứng trong mềm, loại-tộc có 360 loại, mà ruà là trưởng. Bẩm mộc-khí mà sinh là mao-trùng. Ngoài mềm trong cứng, tộc có 360 thứ, mà lân là trưởng.

Bẩm thủy-khí mà sinh là lân-trùng, thường tiềm mà năng bơi lội, thủy tính mà nhuận-hạ vậy. Thửa tộc có 360 thứ, mà rồng là trưởng. Bẩm hoả-khí mà sinh là vũ-trùng, thường ở trên cao mà biết bay, hoả tính viêm thượng vậy. Thửa tộc có 360 thứ, mà phượng là trưởng. Bẩm thổ-khí mà sinh, kiêm toàn cuả kim-mộc-thủy-hoả mà sinh, là khoả-trùng. Không cậy vào vũ, mao, lân, giáp, bị lấy y-quan mà cư cung-thất, lấy tứ-linh (long, lân/ly, quy, phượng),  làm súc, thửa tộc có có 360 thứ, mà thánh-nhân là trưởng. Kim thuần chủ nghiă, nên thần-quy dùng để bói, mà dự cáo cát hung. Mộc thuần ắt nhân, nên lân không thương sinh, là điềm lành cuả thánh hiền. Thủy thuần chủ trí, nên thần long biến-hoá, lưỡng-tại mạc trắc. Hoả thuần ắt văn-minh mà có lễ, nên phương toàn ngũ-sắc, ưng-hành có trật-tự mà thửa phối-ngẫu không loạn. Thổ thuần ắt thống tứ-đoan, kiêm vạn-thiện. Âm cuả vũ-trùng thanh cao gần chủy. Âm cuả mao-trùng, dài thẳng gần giốc. Âm cuả giáp-trùng, thu-liễm gần thương. Âm cuả lân-trùng, thấp xuống gần  vũ. Mà cong người ắt thông ngũ-âm, đạt nơi lục-luật. Thửa h́nh ắt kim ngắn, mộc dài, hoả nhọn, thủy cong, thổ ắt lấy tṛn làm đầu. Thửa khí thuần ắt mỗi mỗi giống thửa h́nh, mà tạp nơi thiên lệch, ắt vạn-hữu bất tề vậy. Phàm cửu-khiếu ắt h́nh giao mà sinh thai. Bát khiếu ắt khí giao mà sinh trứng. Tộc mộc-hoả thường ở trên bộ. Tộc kim-thủy thường ngâm dưới vực sâu. Phân làm dương thăng âm giáng vậy. Tiên-hạc duỡng thần, biết linh cuả mộc hoả; thần quy điều-tức, được tinh-hoa cuả kim-thủy. Nên một mặt thông thần, một mặt vũ-hoá. Thiên-khí giáp một ṿng 365 ¼ độ cổ, lại có kinh-tinh cuả nhị-thập-bát tú, tuy độ cuả thửa quản, có ít nhiều bất-đồng, phàm khí cuả mỗ tú, mỗ độ, thửa h́nh tính giống mỗ tú. Lấy âm-dương suy-vượng, thuần-bác, tinh-tú cát hung, mà phân quư-tiện, đại-tiểu, trí-ngu, hiền dữ, thư-hùng, yểu thọ khác nhau.

Điều ấy dẫn mà thân đấy, khuyếch mà sung đấy, xúc loại mà trưởng đấy, động-vật tuy nhiều, khả dĩ theo đó mà biến cách vậy.  

        Đất lấy ngũ-chất tải muôn vật, đợi thiên-khí mà sinh sau. Chất trọc thuộc Tĩnh, tĩnh ắt thực-vật rễ sinh nơi đất. Lấy sinh-trưởng làm động, lấy bất năng tự-động làm tĩnh. Núi sinh-sản ngũ kim thảo-mộc, là tĩnh ở trong tĩnh. Lấy xương để tượng điạ. Nước sinh nơi núi mà nhuận thảo-mộc, là động ở trong tĩnh. Lấy máu để tượng điạ, Vẻ đẹp cuả thảo-mộc thành h́nh, mà người năng ăn là ngũ-cốc, rằng: rễ, bông luá, sừng, rây ḅ dài dưới đất, dây treo. Phàm rễ, lá, hoa, quả, cành, thân cuả ngũ-cốc, sắc xanh vị chua, h́nh thẳng mà dài, gốc mộc khí cuả xuân mà sinh, con người ăn nó ắt nhập gan mật mà sinh gân. Sắc vàng, vị ngọt, h́nh tṛn triạ, gốc thổ cuả tứ-quư mà sinh, con người ăn nó ắt nhập hai kinh t́-vị mà sinh thịt. Sắc đỏ vị cay, h́nh nhọn, gốc hoả-khí cuả hạ mà sinh, con người ăn nó ắt nhập tâm-kinh, tiểu-trường-kinh mà sinh máu. Sắc trắng, vị đắng, h́nh ngắn, gốc ở kim-khí cuả thu mà sinh, nhập phế-kinh, đại-trường-kinh mà sinh khí. Sắc đen, vị mặn, h́nh khúc-khuỷu, v&