www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Hán Việt Dịch S Lược 

Giáo Sư
Nguyễn Hữu Quang

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Main Menu

 
 


HÁN VIỆT DỊCH S LƯỢC

GS Nguyễn Hữu Quang

Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

 

 

CHƯƠNG 24

 

DỊCH - DỤNG

 



 

 (Tiếp theo Kỳ 189)       

 

BIỆN-SĨ TRỨ-DANH TRUNG-QUỐC THỜI CỔ

(446, tr. 170-196) 

       Các cao-thủ biện-sĩ Trung-quốc thời cổ, bất luận là chính-biện hay quỷ biện đều có tài cao và từng làm mưa gió trên vơ đài chính-trị đương thời. Các binh-gia, chính-trị-gia, mưu-lược-gia đều có dùng mưu-lược cuả họ. 

QUỶ-CỐC-TỬ MƯU-LƯỢC

(446, tr. 170-174;  457;  458
 

Quỷ-cốc-tử Truyện-Lược

 

          Quỷ-cốc-tử, tên thật là Vương-Hủ, là một mưu-lược-gia và biện-sĩ trứ-danh nước Sở thời Chiến-quốc. V́ ẩn nơi Quỷ-cốc nên hiệu-xưng là Quỷ-cốc-tử.  Tô-Tần, Trương-Nghi, Tôn-Tẫn, Bàng-Quyên đều là đồ-đệ cuả ông. Tuơng-truyền ông là tác-giả cuả sách 'Quỷ-cốc-tử' (457;  458). Hán-thư, Nghệ-văn-chí không thấy đề-cập. C̣n Tùy-thư, Kinh-tịch thấy có chép: Hoàng Phủ-Bật chú 'Quỷ-cốc-tử' (3 Q.). E rằng kim-bản 3 quyển, 21 Thiên là ngụy-tác.

 

Quỷ-cốc-tử Mưu-Lược: Đặc-Sắc

 

  1. Tung-hoành Băi-hạp:


Băi là mở ra, hạp là khép lại. Cái gọi là 'Tung-hoành Băi-hạp' chính là mưu-lược 'mở đóng, ly-hợp' mà Quỷ-cốc-tử rất giỏi khi ứng-dụng. Đại-phàm thăng-giáng, tiế-thoái,tàng-lộ đều thuộc phạm-trù 'Tung-hoành Băi-hạp' cả. Thửa tôn-chỉ chỉ là mộc chữ 'biến'. Nói khác đi, tức là giỏi ứng-biến.

Tung-hoành Băi-hạp tức là thông qua t́nh-h́nh 'đóng mở,biến-hoá' cuả địch và cuả ta, ngơ hầu bầy ra sách-lược đối-phó.

Cái gọi là 'Băi-hạp' rút ra từ nguyên-lư 'Băi-hạp' cuả Kinh Dịch, rút cuộc là âm-dương đóng mở, tức thị 'Nhất âm, nhất dương chi vị đạo = Một âm và một dương gọi là đạo' (Hệ-Thượng V/1) và 'Nhất hạp, nhất tịch vị chi biến = Một lần đóng, một lần mở gọi là biến' (Hệ-Thượng XI/4). 'Băi-hạp' cuả Quỷ-cốc-tử là một áp-dụng lư-luận cuả Kinh Dịch. Chính như Quỷ-cốc-tử đă nói trong sách thượng-dẫn:

"Đạo đóng mở là lấy âm-dương mà thử nghiệm", tức thị là nói: phàm cái ǵ khai-phóng, động, cứng đều thuộc duơng; ngược lại, phàm cái ǵ khép kín, tĩnh, mềm đều thuộc âm. Cái gọi là mở là nói, là dương vậy; cái gọi là khép kín, là đóng là mưu, là âm (Quỷ-cốc-tử, Băi-hạp).

     Thành thử ra, lơi cốt mưu-lược cuả Quỷ-cốc-tử chính là nắm vững 'âm-dương đóng mở cuả sự vật, tức là Tung-hoành Băi-hạp.

     Làm sao ứng-dụng thuật Băi-hạp? Đó là cao-chiêu cuả Quỷ-cốc-tử. Nó gồm ba áo-nghiă:

    • Thông qua âm-dương khai-hạp, dự-liệu động-cơ cuả đối-phương mà đề ra quyết-sách chiến-luợc.

    • Thông qua âm-dương khai-hạp, phán-đoán địch-nhân động-tĩnh mà lập ra chiến-thuật cụ-thể.

    • Thông qua âm-dương khai-hạp, nắm vững quy-luật tâm-lư cuả đối-phương mà quyết-định kế tiến-thoái. Chính là cái ta gọi là 'Cửa ngơ vuông tṛn'.

 

  1. Kỳ-trá Quỷ-quyệt:

 

Quỷ-quyệt Kỳ-trá là mưu-lược trọng-yếu trong các biện-thuyết cuả Quỷ-cốc-tử. Thửa áo-nghiă nằm trong vừa dụ-dỗ, vừa đấu trí. Thủ-đoạn chủ-yếu nằm trong chữ 'quyệt'.

Thế nào là 'quyệt'? Quỷ-cốc-tử lấy 'phi-kiềm', 'sủy thiên', 'ma thiên', tiến-hành xiển-thuật, thửa thực-chất là cần giỏi 'câu-kiềm' và 'sủy ma'.

        Cái gọi là 'câu-kiềm' là thông qua quan-sát ngôn-hành, động-thái cuả đối-phương, rồi sau mới tức tốc nắm lấy cơ-hội mà quyết-định sách-lược. Đó là một mưu-lược lợi-hại cuả Quỷ-cốc-tử, tức là dùng lời kềm kẹp mà dụ đối-phương mắc vào bẫy, nhanh chóng kềm kẹp đối-phương. Chính như 'phi-kiềm' nói: "Lời phi-kiềm là lời thuyết-phục, chợt giống, chợt khác ...". Cái gọi là 'chợt giống, chợt khác' tức là bỗng giống, bỗng khác, tức thị dùng bỗng mà thuận theo lời nói, bỗng ngược ư ḿnh để dụ con rắn ra khỏi hang, rồi sau mới bắt tức khắc.

Tóm lại, thuật 'sủy ma' chỉ dùng các thủ-đoạn chọc giận, thăm ḍ, cảm-hoá, dẫn-dụ, thuyết-phục để dụ con rắn ra khỏi hang, dụ địch thâm-nhập, rồi sau mới tiến-hành cân nhắc, định ra quyết-sách, mới năng thu lượm được kết-quả tốt.

 

  1. Hùng-từ Thiện-biện172:

Quỷ-cốc-tử đă là mưu-sĩ, lại là biện-sĩ, do nơi mưu-lược cuả ông đại-đa-số là thông qua thủ-đoạn thực-hiện du-thuyết, nhân đó, giỏi biện thành ra một tuyệt chiêu cuả Quỷ-cốc-tử mưu-lược. Một cách cụ-thể, biện-từ Quỷ-cốc-tử cũng lấy từ-lệnh ngoại-giao làm chủ, nhân đó, là 'mượn ba tấc lưỡi b́nh thiên-hạ' thành ra bản-lĩnh biện-sĩ thời cổ cuả Quỷ-cốc-tử.

     Biện-tài cuả Quỷ-cốc-tử bao-quát các loại kỹ-xảo: hùng-biện, trá-biện, dụ-biện ... trong đó câu-kiềm từ có thể gọi là tuyệt diệu.

Cái gọi là câu-kiềm từ tức là trong lúc nói chuyện với nhau, dùng 'bỗng giống, bỗng khác', để phù-hợp với tâm-lư hoặc để kích-thích dục-vọng cuả người đối-thoại. Như thế, có thể làm cho đối phương hứng chí thổ-lộ chân t́nh, sau đó, mới khống-chế. Phuơng-tghức ấy chính như 'Phi Kiềm Thiên' nói: "Lấy lời phi-kiềm moi móc cái tốt mà kiềm-cầu".

Ngoài ra, trong lúc biện-thuyết, một giọt nước cũng không để tiết lậu, làm cho đối-phương chới-với. Nên chú-trọng căn-cứ vào lư mà hùng-biện, quyết-định mưu-lược, mới nắm được thế chủ-động. Chính như 'Ngỗ-Hợp Thiên' nói: "Tất trước mưu-lược, định kế, rồi mới thi-hành thuật phi-kiềm".

Cao chiêu hùng-biện thứ hai cuả Quỷ-cốc-tử là 'Thuật Nội-thiệp', nội là nạp, tiệp là mưu-hoạch cuả chính ḿnh, tức thiết-pháp dụ đối-phương mắc phải mưu-kế cuả ḿnh mà chui vào tḥng lọng, mới năng thành công. Nhân đó, lúc du-thuyết ấy hẳn phải sáng-tạo một loại hoàn-cảnh tâm-lư nào đó, khiến cho khoảng giữa đối-phương và ta gần hơn, cuối cùng đối-phương phải tiếp thu mưu-lược cuả ta. Chính như 'Nội-thiệp Thiên' nói: "Nội là tiến-hành thuyết-phục, tiệp là lập mưu mhậm lẹ. ... ... Không thấy ra thửa loại mà vẫn nói bừa là thấy ngược, không thấy được thửa t́nh, mà vẫn cứ nói đại là thấy trái. Thấy được thửa t́nh, bèn chế thửa thuật. Cách dùng để-thấy có thể xuất, có thể nhập, có thể nhặt, có thể khoan".

Thế th́, làm sao đối-phương chui vào tḥng-lọng cuả ta? Quỷ-cốc-tử đề ra 'để-hi', cái gọi là hi là kẽ hở, chính là giữa lúc nói chuyện, nh́n thấy hư-điểm cuả địch, rồi sau mới thể-dụng phương-pháp hư hư, thực thực, chợt tiến, chợt lui, bất ngờ chế-thắng. Chính như 'Để-hi' Thiên áp-đặt

 

Quỷ-cốc-tử Mưu-Lược: Giá-Trị và Ảnh-Hưởng174

 

        Phần quan-trọng trong mưu-lược cuả Quỷ-cốc-tử nằm trong mưu-lược ngoại-giao, thực-chất là đấu-trí. Chiến-thuật 'Tung-hoành Băi-hạp' cuả ông không những được các tung-hoành-gia tôn làm khuôn mẫu, mà c̣n được các binh-gia, chính-trị-gia tuân dùng một cách rộng răi, nhân đó, tại mưu-lược cổ-đại Trung-Hoa, mưu lược Quỷ-cốc-tử được hưởng thịnh-dự. Mưu-sĩ hậu-thế đều tôn Quỷ-cốc-tử làm Tổ-sư-da cuả mưu-lược.

          Tung-hoành Băi-hạp cuả Quỷ-cốc-tử trên tung-hoành-gia cổ-đại, như bọn tung-hoành-gia Trương-Nghi, Tô-Tần đều là môn-sinh cuả Quỷ-cốc-tử. Khá nhiều mưu-lược  và kỹ-xảo du-thuyết cuả Quỷ-cốc-tử đêu được bọn tung-hoành-gia dùng làm khuôn mẫu để bắt chước.

          Ngoài ra, các binh-gia cũng chiụ ảnh-hưởng sâu xa các mưu-lược cuả Quỷ-cốc-tử, bởi chưng hai nhà quân-sự trứ-danh cổ-đại, Tôn-Tẫn và Bàng-Quyên đều là cao-đồ cuả Quỷ-cốc-tử.

          Mưu-thuật Băi-hạp, phi-sương biện-thuật và sủy-ma tuyệt-thuật cuả Quỷ-cốc-tử, không những là pháp-bảo cho các tung-hoành-gia, chính-trị-gia và ngoại-giao-gia mà c̣n là tá-giám cho các binh-gia, sau này cũng bị thương-giới lợi-dụng. Gần đây lại truyền đến các nước Đông-Nam-Á như Nhật-bản, Tân-gia-ba. Đủ thấy ảnh-hưởng mưu-lược cuả Quỷ-cốc-tử sâu xa.

Tóm lại, tại cổ-đại, Quỷ-cốc-tử được coi là hoá thân cuả mưu-luợc, sách 'Quỷ cốc-tử' được coi là kỳ-thư trí-tuệ, về mặt cổ-đại Trung-quốc mưu-lược và quân-sự được hưởng thanh-dự, và là một di-sản văn-hoá Trung-quốc trân-quư.

 

HUỆ-THI BIỆN-THUẬT

(446, tr. 174-177)

 

          Biện-thuật cuả Huệ-Thi đặc-sắc ở chỗ 'hợp đồng dị'. Trên thực-tế gạt bỏ sai-biệt giữa sự vật, làm cho biện-luận biến thành tương-đối. Do đó, Huệ-Thi trở thành một đại-biểu cuả quỷ-biện thời cổ. Nhân đó, kích-thích phát-triển luận-lư biện-chứng, nhờ đó đia-vị cuả ông ngang ngửa với Mặc-Địch trong Luận-lư-sử.

 

Huệ-Thi và Huệ-tử

         
Huệ-Thi (370-310 BC), là người nước Tống thời Chiến-quốc, thuộc môn-phái danh-gia tư-tưởng-gia, từng làm Tướng-quốc nước Ngụy, là một trong những sáng-lập-viên cuả hợp-tung phái. Điạ-bàn hoạt-động cuả ông là nước Ngụy. Ông hợp-tung Ngụy, Tề, Sở kháng Tần. Thời Ngụy Huệ-vuơng tại-vị, ol6ng và Trương-Nghi bất-hoà, nên ông bị trục-xuất khỏi nước Ngụy. Đầu tiên ông qua Sở, sau mới quay về quê ở nước Tống.

          Ngoài sách Trang-tử ra, c̣n có các sách Tuân-tử, Hàn Phi-tử, Lă-thị Xuân-Thu ghi chép ngôn-luận cuả ông.

Quan-điểm chính-yếu cuả ông là 'hợp đồng dị', phản-ảnh 'Lịch-vật thập đề' được bảo-tồn trong 'Thiên-hạ Thiên' trong sách Trang-tử Nam-Hoa Kinh. Tư-tưởng cuả ông ảnh-hưởng lớn đến Trang-tử và Đặng-Tích.

 

 

          Tư-tưởng chính-trị cuả ông là Hợp-tung, nhân về sau Trương-Nghi dùng Liên-hoành thủ-thắng, bị đuổi khỏi nước sở, ông mới đi sang nước Sở làm bạn với Trang-tử và trở thành tri-âm. 'Lịch-vật Thập Đề' có nhiều quan-điểm hợp phách với 'Tề Vật; Luận' cuả Trang-tử, như "Mặt trời vừa chính-ngọ, đă xế tà, vật vừa sống vừa chết", "phiếm-ái vạn-vật, thiên-hạ nhất thể" đă bị sát nhập vào 'Tề Vật Luận'.

          Trước-tác cuả ông chỉ thấy ghi trong 'Hán-thư · Nghệ-văn-chí': Huệ-tử, một thiên, đến nay đă thất-truyền.

          Biện-luận 'Hợp Đồng Dị' cùng với biện-luận 'Ly Kiên Bạch' cuả Công-Tôn Long có ảnh-hưởng lớn trên các danh-gia thời cổ.

          Tóm lại, 'Hợp Đồng Dị' cuả Huệ-Thi đă thâm-nhập luận-lư-học cuả danh-gia, đồng thời phản-ảnh điạ-vị trọng-yếu cuả Huệ-Thi trong luận-lư-học cổ-đại.

 

'Hợp Đồng Dị' cuả Huệ-Thi
 

        Tư-tưởng 'Hợp Đồng Dị' cuả Huệ-Thi có thấy trong đoạn 'Lịch-vật Thập Đề' cuả 'Trang-tử · Thiên-hạ', tức 10 cái mệnh-đề nhận-thức. Toàn văn như sau:

        Ư lịch-vật là: rất lớn đến cực-điểm gọi là đại-nhất; nhỏ đến cực-điểm gọi là tiểu-nhất. Vật không bề dầy không thể tích-lũy được, thành thử ra kích-thước cuả nó trong không-gian có thể suy-triển đến ngàn dặm. Trời với đất đều thấp lè tè, núi với chằm đều nhất dạng bằng phẳng, mặt trời vừa giữa trưa đă xê tà, vật vừa mới sinh ra đă chết. Đại-đồng và tiểu-đồng sai-dị, cái đó gọi là tiểu-đồng dị; muôn vật hoàn-toàn tương-đồng, đồng-thời cũng hoàn-toàn tương-dị, cái đó gọi là đại-đồng dị. Phương nam không cùng tận, nhưng lại biết là cùng tận. Hiện-tại trôi đi nhưng quá-khứ trở lại. Ṿng liên-hoàn có thể giải được. Ta biết trung-tâm cuả thiên-hạ: đó là phiá bắc cuả nước Yên và phiá nam cuả nước Việt. Phiếm-ái vạn-vật, thiên-điạ nhất thể vậy. Huệ-Thi cho là biện-luận cuả ḿnh tối cao-minh, nên người trong thiên-hạ hiểu biện-luận ấy hẳn thấy thích thú. Ông nói: "Trứng có lông, gà ba chân, ấp Quưnh, kinh-đô cuả nước Sở bao-trùm cả thiên-hạ, con chó có thể thành con dê, con ngựa đẻ trứng, con ễnh-ương có đuôi, lửa không nóng, núi có miệng, bánh xe không chạm mặt đất, mắt không thấy đường, tên cuả vật không vạch được ra thực-tế, khi lực-lượng quân-bằng, dẫu thêm ngàn cân trọng-lượng cũng không đoạn-tuyệt được, quạ, ruà dài hơn rắn, h́nh compa tạo ra không phải là h́nh vuông, bản thân cuả ê-ke không phải là h́nh tṛn, ảnh cuả chim bay là bất-động, khoan đục lỗ không bao quanh được lỗ, gia-súc chó (cẩu) không phải là con chó (khuyển), ngựa vàng, ḅ đen là ba con vật, chó trắng mầu đen, con chồn con ngựa bé chưa từng biết mẹ cuả chúng, một cây gậy dài một thước, mỗi ngày cắt phân nửa, muôn đời cũng không cắt xong".

 

 Điạ-vị cuả Huệ-Thi trong Luận-lư-học Cổ-đại

 

       Tóm lại, quan-điểm 'hợp đồng dị' cuả Huệ-Thi, tuy phiến-diện, nhưng từ một giác-độ nào mà tiến-hành xiển-phát, cũng thấy phát-triển được một tác-dụng suy-động. Huệ-Thi và Mặc-tử bằng vai, bằng vế trong luận-lư-sử Trung-quốc.

 

ĐẶNG-TÍCH BIỆN-THUẬT
(446, tr. 177-182)

 

Đặng-Tích và Đặng-Tích-tử

 

        Đặng-Tích 鄧析 (545-501 BC) là danh-gia, Tư-tưởng-gia tiên-phong Trung-quốc thời cổ, là người khai-sáng luận-lư-học. Ông thuộc chi-phái 'lưỡng khả' biện-thuật dùng tương phản, tương thành, khai sáng 'suy-lư diễn-dịch luận-chứng-pháp', góp phần xây dựng quan-trọng vào việc phát-triển luận-lư-học Trung-quốc thời cổ.

Đặng-Tích là người nước Trịnh thời Xuân Thu, cùng thời với Tử-Sản ('Hán-thư, Nghệ-văn-chí', liệt ông vào hàng đầu các danh-gia).
          Đặng-Tích tinh-thông pháp-luật, tố-tụng, là luật-sư hùng-biện đương thời. Ông có khuynh-hướng pháp-luật chính-trị, có giao hảo với Tử-Sản bên nước Ngụy.
Lă-thị Xuân Thu có chép: "Lănh-đạo vô cùng, ắt Đặng-Tích ứng-phó cũng vô cùng. Tức Tử-Sản chước quỷ cao một thước th́ chước quỷ cuả Đặng-Tích cũng cao một trượng. Nhưng sau đắc tội với Vua, nên bị xử bằng trúc-h́nh, do chính ông chế ra" (Tả-truyện, Lỗ Định-Công năm thứ chín).

       Tác-phẩm gồm có: 'Đặng-Tích Tử', trong đó các thiên chủ yếu là 'Vô hậu' và 'Chuyển-từ', 'Lưỡng khả luận'  diễn-đạt quan-điểm chính-yếu cuả ông.

         Thuyết-biện cuả Đặng-Tích phần nhiều căn-cứ vào h́nh-pháp, nên cũng kêu tên là 'H́nh-pháp Lưỡng khả'. Trọng-pháp cuả Đặng-Tích ảnh-hưởng mạnh lên các pháp-gia đời sau.

          Tóm lại, Đặng-Tích là người khai sáng danh-gia và cũng là người khai-thác

luận-lư-học Cổ Trung-hoa. 'Lưỡng khả Luận' và 'Danh Thực Biện' cuả ông cống-hiến nhiều cho việc phát-triển biện-thuyết luận-lư cuả Cổ Trung-hoa.

 

Biện-từ 'Lưỡng khả, Lưỡng nhiên' cuả Đặng-Tích

 

  1. Thực-chất cuả Lưỡng-khả Luận

'Lưỡng khả' là vũ-khí chính cuả ông, như Lưu-Hướng nói: "Đặng-Tích ưa h́nh-Danh, chủ-trương thuyết 'Lưỡng khả', một lời nói quá đáng" (Hiệu-thượng Đặng-Tích-tử Tự).

V́ sách đă thất-truyền, nên tử-tưởng 'Lưỡng khả' chỉ  c̣n tán-tồn trong sách vở đương-thời. Như trong 'Lă-thị Xuân Thu · Ly vị' nói: "Nước sông Vị lớn lắm. Có phú  ông họ Trịnh chết đuối. Có người vớt được xác. Người nhà giầu nọ muốn bán xác với giá vàng rất cao. Người nhà họ Trịnh có báo cho Đặng-Tích." Đặng-Tích nói: "Cứ yên  tâm, đừng mua vội". Người được xác hơi lo, cũng báo  cho Đặng-Tích." Đặng-Tích lại đáp rằng: "Cứ yên  tâm, họ không đổi ư đâu".

Ư là: nước sông Vị mênh mông, một phú-hộ chết đuối, thi-thể ông bị người khác vớt được, gia-nhân phú-hộ muốn đ̣i xác về, nhưng đối-phương thừa cơ hạch sách, người nhà phú-hộ, không biết làm sao, lại đến hỏi Đặng-Tích. Đặng-Tích nói: "Cứ yên  tâm, chẳng ai khác mua đâu, chỉ có ông cần mua thôi, cứ b́nh-tĩnh chờ đợi. Không ai đến mua, hắn tất nhiên hạ-giá. Quả nhiên, không ai đến mua, người được xác không thể không hạ-giá. Mặc cả và hạ-giá vốn  là mâu-thuẫn đôi-lập, nhưng do Đặng-Tích lấy chúng làm quan-hệ song-phương lợi-hại, tức thời-gian càng lâu, xác chết càng rữa, người vớt được xác tất càng muốn bán mau, mà người muốn chuộc xác cũng sẽ mua mau. Vô-luận bán mau hoặc mua mau, đều phản ảnh quan-hệ song phương y-tồn và chế-ước. Tiêu-điểm mâu-thuẫn lại tập-trung vào xác chết rữa, như thế, cần thống-nhất trả giá-hạ-giá thành ngă-giá, nhân đó xúc-tiến chuyển-hoá và giảng hoà mâu-thuẫn.

Thí-dụ kể trên biểu-minh đối-tượng thống-nhất mâu-thuẫn lợi-ích song-phương, người được xác và người chuộc xác là song-phương mâu-thuẫn đối-lập. Đặng-Tích thể-dụng phương-pháp thống-nhất mâu-thuẫn, lợi-dụng bản-chất mâu-thuẫn: thi-thể chỉ có gia-thuộc đến mua, cùng gia-thuộc người chết chỉ có một  nơi để chuộc xác, lập thành một cặp mâu-thuẫn, gom cái bản-chất ấy lại mà thống-nhất nơi quan-hệ song-phương lọi-hại, để giải-quyết mâu-thuẫn. Cái gọi là "Cứ yên  tâm, đừng mua vội" cùng là "Cứ yên  tâm, họ không đổi ư đâu", đối với người mua và người bán đều thể-dụng 'cứ yên  tâm', chính là 'Lưỡng khả' cuả Đặng-Tích.

 

  1. Cống-hiến cuả Lưỡng-khả Luận cho Luận-lư-học

'Lưỡng khả' cuả Đặng-Tích khai sáng phương-pháp biện-chứng diễn-dịch suy-lư cuả luận-lư-học, là một đóng góp trọng-yếu trong công cuộc phát-triển luận-lư suy-lư Cổ-đại Trung-quốc.

Suy-lư 'Lưỡng khả' cuả Đặng-Tích thuộc về suy-lư cuả tính-chất tương-phản, tương thành. 'Thị-phi lưỡng khả' cuả Đặng-Tích do chuyện 'bán xác, mua xác' kể trên thuyết-minh ra. Mâu-thuẫn luận-lư 'Thị dữ phi' (gấp và không gấp) cuả Đặng-Tích có tính-cách xác-định, tức thống-nhất nơi thi-thể sẽ rữa, là tuân-thủ đồng-nhất-luật cuả mâu-thuẫn, là tại chuẩn-tắc tuân-thủ đồng-nhất-luật suy ra phán-đoán mâu-thuẫn cũng không phải là vô-­thị-phi cuả tương-đối chủ-nghiă xác-định-tính cuả quỷ-biện, nhân đó, có đóng góp vào luận-lư-học. Như Đặng-Tích-tử · Chuyển-từ' có nói: "Cho nên vô-h́nh là gốc cuả hữu-h́nh, vô thanh là gốc cuả hữu-thanh. Theo tên mà suy-cứu sự thật là cực-điểm cuả sự thật. Tham-chước với tương-b́nh, chuyển mà tương-thành. Cho nên  được h́nh-danh".

Trong 'vô-h́nh là gốc cuả hữu-h́nh', tức thông qua quan-hệ gốc-ngọn giữa vô-h́nh và hữu-h́nh. Thuyết-minh quan-hệ tương-phản, tương thành giữa sự vật, tham-chước với tương-b́nh, chuyển mà tương-thành' ám-chỉ sáng-tạo điều-kiện chuyển-hoá, xúc-tiến thành thống-nhất song-phương mâu-thuẫn.

Đặc-điểm luận-lư cuả h́nh-thức suy-lư 'Lưỡng khả' cuả Đặng-Tích là ở chỗ trung-gian giữa hai tiền-đề bao-hàm yếu-tố chuyển-hoá, cái gọi là 'vô-h́nh là gốc cuả hữu-h́nh' là 'trung-gian giữa hai tiền-đề bao-hàm yếu-tố chuyển-hoá'. 'Lưỡng khả' luận cuả Đặng-Tích bao-hàm được một nội-dung biện-chứng phong-phú, phản-ảnh được quy-luật thống-nhất sự vật đối-lập. 'Lưỡng khả' luận thống-nhất được biện-chứng-pháp và luận-lư-học, biểu-minh được khai-thác trọng-đại cuả luận-lư biện-chứng cuả Đặng-Tích.

 

  1. Ảnh-hưởng cuả 'Lưỡng khả, Lưỡng nhiên' trên hậu-thế

'Lưỡng khả' luận cuả Đặng-Tích có ảnh-hưởng rất lớn lên hậu-thế chủ-yếu là trên hai mặt luận-lư-học và biện-thuyết chính-trị.

Ảnh-hưởng về mặt  luận-lư-học: Đặng-Tích đi tiên-phong trong luận-lư-học cổ-đại Trung-quốc. 'Lưỡng khả' luận cuả Đặng-Tích có chứa bên trong yếu-tố hợp lư cuả biện-chứng-pháp, thửa biện-chứng suy-lư đối với phát-triển tư-duy trừu-tượng hẳn có tác-dụng kích-thích. Đối với phát-triển biện-chứng cổ-đại gây ra ảnh-hưởng sâu xa.

Hậu-thế biện-thuyết-gia Công-tôn Long cũng đồng loại với Đặng-Tích, như Lưu-Hướng nói trong 'Biệt-lục': "Đặng-Tích ưa danh-lợi, nắm giữ thuyết 'Lưỡng khả', lời nói quá đáng ... thửa luận vô-hậu đồng loại với Công-tôn Long".

    Nhưng 'Lưỡng khả' luận cuả Đặng-Tích đă có yếu-tố biện-chứng bên trong, cũng có phôi-thai chủ-nghiă tương-đối, nhân đó trong số những khoe khoang cuả bọn  biện-thuyết-gia, 'Lưỡng khả' trở thành bản vỗ cuả ngụy-biện. Chính như Lă-lăm ·Ly-vị nói: "Lấy phi làm thị, lấy thị làm phi, thị phi vô-độ, mà khả với bất khả mỗi ngày một biến đổi," ấy là b́nh-kích tệ-đoan tương-đối  chủ-nghiă. Trang-tử đời sau "vừa sinh vừa chết, vừa chết vừa sinh, vừa khả vừa bất khả, vừa bất khả vừa khả "(Trang-tử  · Tề-vật-luận). Đấy chỉ là một phiên-bản cuả 'Lưỡng khả Luận' cuả Đặng-Tích. Đủ thấy ảnh-hưởng cuả 'Thị phi lưỡng khả' cuả Đặng-Tích.

 

  1. Cống-hiến cuả 'Vô-hậu Thiên' cho Luận-lư-học

 

      a) Đề ra lơi lư-luận 'tuần-danh trách thực'

    Tư-tưởng lư-luận cuả cuả Đặng-Tích không những phản-ảnh 'Lưỡng khả luận', mà c̣n biểu-hiện trong 'Vô-hậu Thiên', đề ra 'tuần-danh trách thực' (thuận theo tên mà tra-cứu sự thật), tức là ư cuả danh pḥ sự thực, thâm-nhập vào danh-thực-luận.

Nói: tên không thể để ngoài công việc tức là cưỡng-áp điều-danh không năng hư-phù, tức thị không thể phân-ly danh-h́nh, chính như 'Vô-hậu Thiên' chỉ ra: hiểu h́nh là không gặp sự việc. Nhân đó, 'vô-hậu' gượng ép 'tuần-danh trách thực, án-pháp lập-uy, là minh-vương vậy'. Thiên này cũng cưỡng-áp 'kiến tượng, trí-h́nh, tuần lư, chính-danh', tức chỉ bảo ra thông qua tượng-h́nh trách-thực mà đạt được mục-đích tuần-lư chính-danh.

 

         b) Đề ra khái-niệm h́nh-thức lư-luận 'Phân-biệt loại'

       Trong 'Vô-hậu Thiên', Đặng-Tích nói: "Phân biệt loại khiến chúng không hại nhau ...".

          Cái gọi là 'phân biệt loại' ám-chỉ quan-hệ phân-biệt một cái với một loại, đủ thấy Đặng-Tích đă chú-ư đến biệt-loại, tức là đă đi vào giai-đoạn phán-đoán suy-lư, đối với ba thứ 'cố, lư, loại' cuả Mặc-gia, sinh ra ảnh-hưởng sâu đậm. Trong đó, 'loại thủ' và 'loại dữ' cuả diễn-dịch suy-cứu Mặc-biện quan-hệ lịch-sử với 'phân-biệt loại' cuả Đặng-Tích, thuyết-minh là khái-niệm 'loại' cuả Đặng-Tích ảnh-hưởng sâyuxatrên luện-lư cuả hậu-thế.

          c) Đề ra quan-điểm 'vô-hậu' tuân theo cơ-sở lư-luận 'Lưỡng khả'

'Vô-hậu' là cơ-sở lư-luận cuả Đặng-Tích 'Lưỡng khả' biện, tức:

          Trời nơi người, vô-hậu vậy; vua với dân, vô-hậu vậy; cha với con, vô-hậu vậy; anh với em, vô-hậu vậy. Sao lại nói như thế? Trời không năng hưng-khởi lệ-khí, toàn là người yểu-chiết, khiến cho người dân làm việc thiện tất thọ, ấy là dân vô-hậu vậy. Phàm dân có khuynh-hướng trộm cắp, trá-ngụy tương-mê, đều sinh nơi bất-túc, khởi chốn bần-cùng, mà vua tất chấp-pháp giết đi, ấy là dân vô-hậu vậy. Nghiêu-Thuấn ở ngôi thiên-tử, mà Đan-Chu, Thương-Quân là bố-y, ấy là con là vô-hậu vậy. Chu-Công giết bọn Quản, Sái, ấy là em vô-hậu vậy. Suy đó mà nói, làm ǵ có hậu nữa.

          Vô-hậu bên trên tuy nhiên chỉ đích thị mặt chính-trị luân-lư cuả vô-hậu, trời vô-hậu nơi người, tức vua vô-hậu với tôi, cha vô-hậu với con, anh vô-hậu với em.

          Vô-hậu, hậu với bạc đối chọi nhau, vô-hậu tức không phân-biệt hậu với bạc, ư là đồng dạng đối-đăi. Cho nên Đặng-Tích cưỡng-áp vô-hậu là v́ cơ-sở luận-lư cuả 'Lưỡng khả'. Nhưng ông chỉ đề ra Nghiêu-Thuấn, Chu-Công mới năng vô-hậu, tức chỉ có thánh-quân, hiền-nhân mới năng vô-hậu, như ngôi cuả Nghiêu-Thuấn là thiên-tử, mà Đan-Chu, Thương-Quân là bố-y, đó là vô-hậu với con. Chu-Công giết bọn Quản, Sái là vô-hậu với con vậy. Suy từ đó mà nói hậu nào mà chẳng có. Ngược lại, ngoài ra đều có hậu. Vô-hậu và hữu-hậu là một cặp mâu-thuẫn, trong vô-hậu bao-hàm hữu-hậu, trong hữu-hậu bao-hàm vô-hậu, vô-hậu kể trên cuả Đặng-Tích tức đối-đăi đồng-dạng, nên Đặng-Tích tuy nói vô-hậu, kỳ-thực bao quát hữu-hậu, trên thực-tế, bản-chất cuả vô-hậu là đối-lập hữu-vô, có thể gọi là tiên-thanh cuả biện-luận Lăo-Trang đời sau. Kết-hợp 'nh́n vào vô-hữu', 'nghe vào vô-thanh' là có thể thuyết-minh.

 

*

* *

 

 

 

Xem Kỳ 191

 

 

 

 

 

GS Nguyễn Hu Quang
Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

  

 

 

www.ninh-hoa.com