www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Hán Việt Dịch S Lược 

Giáo Sư
Nguyễn Hữu Quang

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Main Menu

 
 


HÁN VIỆT DỊCH S LƯỢC

GS Nguyễn Hữu Quang

Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

 

 

CHƯƠNG 23

 

DỊCH BẢN-ĐỒ KHẢO

 



 

 (Tiếp theo Kỳ 180) 
  

NHẤT QUÁN THÁM NGUYÊN

一貫探源

 

 

          Khí-thiên tượng thiên, tuy phân làm cửu-trùng, mà phép tạo lịch lại căn-cứ vào cả ba.

          Bởi chưng tông-động-thiên là kiền, mà hằng-tinh-thiên là chính giữa cuả kiền, thổ-tinh-thiên là mé dưới cuả kiền, ba tầng ấy họp lại thành 'thiên hành kiện'.

          Bởi chưng 'hành kiện' cuả tông-động-thiên không thể thấy, mà lấy hằng-tinh-thiên mỗi ngày xoay quanh trái đất một độ cổ. Trải qua 365 ¼ ngày là xoay quanh trái đất trọn một ṿng.

          Mộc-tinh-thiên hướng hạ là sơ-ly, hoả-tinh-thiên là chính giữa cuả ly, mặt trời là thành cuả ly. Mộc-hoả một nhà, hợp mà thành ly, bên trong ngậm một hào âm, nên thú-kiện nơi trời. Một ngày không kịp hằng-tinh-thiên một độ cổ, trải qua 365 ¼ ngày không kịp hằng-tinh-thiên một ṿng, mà phục-khởi nơi sơ-khởi-độ, gọi là một tuế, tức một năm tiết-khí. Khí doanh ấy tự-xuất vậy.

 

          Kim-tinh-thiên hướng hạ là khởi-điểm cuả khảm, thủy-tinh-thiên là phần giữa cuả khảm, nguyệt-luân-thiên là thành cuả khảm. Quẻ  khảm một dương hăm giữa hai âm nên đi chậm. Mỗi ngày không kịp hằng-tinh-thiên 13 0 1/29, không kịp nhật-luân 13 0 7/19, trải qua 27 ½ ngày mà phục-khởi với hằng-tinh-thiên nơi sơ-khởi-độ, gọi là một tháng. Đó là sóc-hư tự-xuất vậy.

          Hợp khí doanh với sóc-hư, mà nhuận-dư sinh ra, nên kiền là thuần-dương, động trong động mà là 'hành-kiện'. Ly là động trong tĩnh mà thứ-kiện. Khảm là  tĩnh trong động mà hành tŕ. Khôn là tĩnh trong tĩnh mà lấy bất-động làm chính vậy.

          Tông-động-thiên tuy nhất khí hồn-viên, trên quán tinh-đẩu, dưới quán đại-điạ, giữa quán nhân-vật; co ruỗi qua lại, mặc-vận bốn muà, chung thủy vạn loài.

          Nên những ǵ ở trên khinh-thanh mà đi nhanh, những ǵ ở duới trọng trọc mà đi chậm; tuy hư-không liêu-quách, xa vời vô bờ; khí sở dĩ đến, lấy số mà suy, không sai tí nào, ấy là thất-chính sở dĩ phân, bát-quái sở dĩ phán, nhuận-dư sở dĩ khởi vậy.

          Thời Hoàng-đế thần-quy xuất Lạc.

          Phong-hậu đặt ra phép tắc đấy để diễn cơ-nghi.

          Đại-Vũ đặt ra phép tắc đấy để mà suy-diễn Hồng-Phạm.

          Văn-Vương đặt ra phép tắc đấy để mà lập thành quái-tượng.

          Hoặc đuợc thửa số, hoặc đuợc thửa tượng, chủng sự tăng-hoa, là đại-dụng cuả hậu-thiên sáng tỏ.

          Trời hiện Lạc-thư, tức hiện đại-dụng cuả tông-động-thiên vậy.

          Dịch nói: "Bầy đếm hàng ba, hàng năm cho nó biến, trao đổi đếm tính con số, thông suốt được sự biến-hoá ấy, thời làm nên cái văn-vẻ của trời đất, đêm đến cực-điểm để mà định cái tượng cuả thiên-hạ, nên không phải là sự rất biến-hoá trong thiên-hạ th́ đâu có đuợc dự vào điều ấy" (Thượng-Hệ X/3), tức nói số cuả Lạc-thư vậy.

          Than ôi! Kể từ khi Khổng-tử mất đi mà vi-ngôn tuyệt, thửa văn tuy c̣n, mà thửa giải hiếm hoi vậy!

          Ngu-sinh sinh sau đẻ muộn, không được thấy Phong-Hậu, Đại-Vơ, Văn-Vương, Khổng-tử để tôn-thờ  làm thầy.

          May là dư-thiên hẵng c̣n, phản-phục thưởng-thức, lâu dài không bỏ, tuồng như thần-minh giúp sức. Cẩn-thận đem áp-dụng 'tham-ngũ dĩ biến, thác tổng kỳ số', vẽ thành dịch-đồ cho mọi người xem, mượn làm tựu-chính cho người hữu-đạo.

          Thần-quy xuất Lạc, gọi là Lạc-thư. Thửa số vác 9, xỏ 1, trái 3, phải 7, 2-4 trên vai, 6-8 dưới chân, số 5 ở giữa để ứng với bát-phương; dọc ngang đều 15. Số dọc ngang, bắt đầu từ 8, tượng-trưng cho bát-tiết vậy, suy cho đến 24, đó là 24 tiết-khí vậy.

          Mỗi tiết-khí 15 ngày, 5 ngày là 60 giờ; ba lần năm ngày là một khí, 180 giờ, ba nguyên là một chu, mà phục-khí thủy giao, đó chính là tham-ngũ dĩ biến vậy.

          Tam-ngũ không nói là tam-ngũ mà nói là tham-ngũ, tông-động-thiên 365 ¼ ngày, thăng-giáng một chu.

          Từ 1 đến 9, dương-khí thượng-thăng, đó là dương-nghi cuả thái-cực vậy, mà Nguyên-Hanh cuả xuân-hạ ngụ bên trong vậy.

          Từ 9 đến 1 âm-khí hạ-giáng, đó là âm-nghi cuả thái-cực vậy, mà Lợi-Trinh cuả thu-đông ngụ bên trong vậy.

          Thiên-thống tứ-đức, tức thống tứ-tượng vậy. Tứ-tượng chẳng là ǵ khác, tức là bốn muà xuân-hạ-thu-đông. Xuân có lập-xuân, xuân-phân, thu có lập-thu, thu-phân; hạ có lập-hạ, hạ-chí, đông có lập-đông, đông-chí, mà bát-tiết phân ra vậy. Đó là lư-do tứ-tượng sinh ra bát-quái vậy.

          Từ bát-tiết mà suy ra đến 24 tiết-khí mà tham-ngũ dĩ biến được biết đến rơ ràng trong tâm.

          Tam-ngũ mà nói thành tham-ngũ, khí không thể so-sánh với h́nh-chất, tuy có tiết-thứ, kỳ thực vô-vấn đoán-phân mà chưa từng bất-hợp. Tham là hỗn-hợp vô-gián, thác là âm thuận dương nghịch, ai theo đạo nấy, lưu-hành không ngừng nghỉ. Đối-đăi mà xem, tổng-quát không dời khỏi số 15 dọc ngang.

          Thác là phân vậy, tổng là hợp vậy. Khí thái-cực phù-trầm thăng-giáng, mặc-vận bốn muà; cao là khinh-thanh mà đi mau, thấp là trọng-trọc mà đi chậm, đó là tượng cuả thất-chính sở dĩ thác-tổng vậy. Cửu-cung dật-vận, dương thuận âm nghịch, ấy là khí-thiên cửu-cung sở dĩ thác-tổng vậy.

          Thất-chính huyền-tượng trên trời rơ ràng, không ǵ lớn lao bằng biến cuả nhật-nguyệt; tam-ngũ doanh mà sinh chấn, đoài, kiền, đó là tượng cuả tây-nam đắc bằng; tam-ngũ mà khuyết, mà tốn, cấn, khôn, đó là tượng cuả đông-bắc táng bằng vậy. Mà gốc cuả vẽ quẻ tự-động lại.

          Thái-cực khí-thiên, cửu-cung điệt-vận, năm, tháng, ngày, giờ, ai tụ ty nấy, mà phép tự-trù 序疇 có gốc gác.

          'Tham-ngũ dĩ biến, thác tổng kỳ số', từ 8 suy đến 24, từ 24 suy đến 72, từ 72 suy đến 4320, dọc ngang 15, rất ư là tự nhiên, tơ hào không vặn-vẹo, đó là thái-cực khí-thiên chí-diệu vậy!

          Đạt mà chí-dụng, thượng suy văng cổ, hạ suy lai kim, phế-hưng tồn-vong, cát hung hối lẫn, ảnh-hưởng nhanh chóng, đó lại là cửu-cung thần-t́nh vậy! Nên Phong-Hậu được nó mà diễn-cơ, Đại-Vơ được nó mà tự-trù, Văn-Vương được nó mà diễn-dịch, Khổng-tử được nó mà hệ-từ.

          Thánh-đế, Minh-vương thời cổ, phân-điền, chế-lộc, ắt lấy nó làm phép tỉnh-điền; kiến-bang thiết-đô, ắt lấy nó làm vị-trí cuả minh-đường. Tư-mă Chiêu 司馬招 đánh giặc, hành-quân ắt dàn trận, đóng quân ắt làm doanh; chiến ắt lấy làm cơ-chính biến-hoá, cô-hư sinh-tử, ấy là cái dụng cuả hướng-bối xu-tị
背趨避.

          Đó là dụng cuả số hậu-thiên, dịch cuả thần-hoá vậy. Thửa tung-hoành thác-tổng, cực-đại ở 4320, cùng cực ở 72 hậu, mỗi hậu 6 giáp, tích 60 giờ vậy.

          Nay nhất doanh ấy là 720, dọc ngang số 15, tức mỗi hậu từ giáp-tư đến quư-dậu tích 10 giờ vậy. Bên dưới c̣n có ngũ-bàn 五盤, nhân dấu bèo ngọn cỏ, chưa được toàn-nhàn, tốt cái đó, tức là từ đó mà suy, năm bàn sau, xúc loại dẫn thân, tự-khắc thấy toàn-thể.

          Sách này nguyên-danh 'Thám Nhất Quán chi Nguyên Đầu 探一貫之源頭' mà viết ra, cái học tượng-số không phải là cấp-vụ, chính-vụ cuả chúng ta, chỗ đó hiển-lộ đoan-nghê, đủ thấy cái học cuả cổ-thánh, thể-dụng kiêm gồm.

          Nhất-quán là ǵ?

          Tông-động-thiên một khí lưu-hành, mặc-vận bốn muà, trên quán tinh-đẩu, dưới quán đại-điạ, giữa quán nhân-vật; khí vượng ắt tráng, khí suy ắt lăo, khí tuyệt ắt chết. Trời đất chủ-nhiên có h́nh, huống hồ nhân với vật?

          Khí đó thăng-giáng phù-trầm giữa thái-hư, tuy nh́n chẳng thấy, nghe không nghe được, mà kỳ thực thể-vật không sót, ắt không vật nào là chẳng quán vậy.

          Bởi chưng khí-tông-động, hoá cơ lưu-hành, triệt thượng, triệt hạ, thiên-uyên lưỡng tại, tích hậu hữu sắc , gọi là 'bích lạc
'; chưa dầy vô-h́nh gọi là hư-không; hư-không bích-lạc vô-tại không phải là khí, tức vô-tại không phải là trời vậy.

          Như xuân-khí đến ắt hướng ôn, hạ-khí đến ắt hướng nhiệt; mát cuả thu, lạnh cuả đông, thửa nghiă cũng là một.

          Như xuân-khí đến, không nói là xuân-khí mà nói là xuân-thiên; thiên tức khí, khí tức thiên vậy. Khí ấy tuy vạn-hữu bằng nhau, nhưng trên thực-tế không lúc nào là không vận hư-không, mà cũng không lúc nào là không tại nhân-vật. Quan-trung Trương-tử nói: "Biết thái-hư, biết hư-không tức khí, hư-không không phải là không; mà không biết là khí chủ-tể là do có lư tại vậy".

          Lư không động-thiên, khí không động-thiên vậy. Lư tĩnh là kinh, khí động là vỹ. Kinh là tĩnh mà bất-động, thường mà bất-biến nên nói là ngũ-thường. Vỹ là lưu-hành không nghỉ, biến mà hữu-thường, nên nói là ngũ-hành. Hai thứ ấy cùng làm nền cho vũ-trụ, cùng quán vạn-vật, cùng tại biểu cuả vô-thanh vô-xú, tận nhập vào chỗ không thể thấy được, không thể nghe được, mà phân ra hai thứ: có thể nói được, có thể gọi tên được; không thể nói được, không thể gọi tên được.

          Khả-đạo, khả danh là khí tông-động, lưu-hành không nghỉ, h́nh-tích có thể t́m được vậy.

          Bất-khả-đạo, bất-khả danh là lư bất-động, tĩnh mà năng ứng, thần-diệu khôn lường.

          Lư bất-động tức là chỗ Hà-đồ xuất-hiện, đó là dịch cuả bất-dịch, là lư-học vậy.

          Khí-tông-động tức là chỗ Lạc-thư xuất-phát, đó là dịch cuả biến-dịch, là số-học vậy.

          Nhật-nguyệt cuả thất-chính-thiên, dịch cuả giao-dịch vậy. Bèn là chỗ quái-tượng xuất-hiện, là tượng-học vậy.

          Lư-học, số-học, tượng-học là thượng-trung-hạ, ba cái phân ra.

          Lư bất-động chí-diệu, chí-thần, không chậm, không nhanh, không đi, không đến, không làm, không thành, vào nước không chết đuối, vào lửa không chết cháy, xuyên kim thấu thạch không hề hấn ǵ.

          Lư là cái Chu Đôn-Di gọi là 'vô-cực chi chân' vậy. 'Nhị ngũ chi tinh', 'diệu-hợp chi tế', 'vô-cực chi chân', tức diệu-hợp với nó mà ngưng. 'Nhị ngũ chi tinh, sinh hữu-h́nh chi thân'; 'vô-cực chi chân', tác tính thần-diệu vô-h́nh.

          Tính ấy bèn là tính 'nhân sinh mà tĩnh', tính cuả tính thiên; cũng là cái Trung-Dung gọi là mệnh thiên-phú, tính bản-nhiên. Cái mà Ngu-đ́nh gọi là 'đạo-tâm duy vi', Tây-trúc gọi là 'diệu-tâm cuả nát-bàn', Thái-Thượng gọi là 'Cốc thần bất tử', tính-chân-thần.

          Cổ-nhân gọi là: 'tam-giáo quy nhất', 'vạn-pháp quy nhất'.

          Bởi chưng gọi là chí-tĩnh bất-động-thiên, 'lư-thiên diệu bất-trắc', 'bao la thiên-điạ', 'dưỡng dục quần sinh'. Tuy vô-thanh mà vô-xú. Kỳ-thực, 'vô-tại mà vô-bất-tại'. Lư ấy không chỗ nào là không có lư, vạn-vật thống-thể một lư, vạn-vật mỗi mỗi có một lư, nên trời có thiên-lư, đất có điạ-lư, vật có vật-lư, tam-giáo đều là người vậy, tức đều có tính vậy, tính tức lư vậy.

          Đó là lư chí-tĩnh bất-động, như nước biển cả vậy; vật vật mỗi mỗi có một lư, như nước dưới phục-ngư, tương thông vĩnh-viễn với đại-hải.

          Cái bất-đồng là: nước có h́nh mà lư vô-h́nh, nước vô-tri mà lư hữu-tri; thủy hữu tại mà cũng hữu sở-bất-tại, lư ắt không có ǵ là bất-tại cả. Nước cũng có lúc cạn, lư không khi nào tận; sau khi nước tận mà lư có thể sinh thủy được.

          Cổ-nhân hay lấy thủy tỷ-dụ đạo, có ba thứ năng thông được trong ngoài mà nước đứng hạng chót. Bởi chưng thủy chỉ thông được các chất tại đất, mà không thông được Hà-Hán tinh-đẩu, muốn được như vậy, đất nên hoá khí.

          Khí tông-động trên thông Đẩu-Ngưu, dưới thông đại-điạ, giữa thông nhân-vật, mà không năng thông biểu cuả nguyên-khí, vô-cực-thiên, đại-la-thiên, thiên-ngoại-thiên, sinh-thiên sinh-điạ thiên, tất nên hoá thần.

          Thử hỏi: người tứ đại-bộ-châu, ai là người không có tính? Có tính tức có lư, vật mỗi mỗi đầy đủ lư, chưa từng có ǵ không thông-lư cuả vạn-vật thống-thể vậy.

          Như thế, thông mà không biết là thông, không được đại-thông, chung-thông vậy; khí-bẩm câu-thúc, vật-dục che lấp. Mê chân trục-vơng, lưu-lăng sinh-tử, không được minh-thiện, phục-sơ, tận-nhân, hợp-thiên, hoàn-quy thánh-vực, đó là duyên-cớ tại sao?

          Trước đời Tam-đại, chủ-truyền thửa đạo là: Nghiêu, Thuấn, Vơ, Thang, Văn, Vũ, Chu-công vậy.

          Sau đời Tam-đại, chủ-truyền thửa đạo là tam-giáo thánh-nhân vậy.

          Nên 'nhân tâm duy nguy, đạo-tâm duy-vi, duy-tinh, duy nhất, doăn chấp quyết trung', truyền 16 chữ xuất từ Đường-Ngu, nên đời leo thang nhân-thọ, trị đến thượng-lư, đó là thịnh cuả trung-thiên đại-đồng.

          Duy-hoàng thượng-đế, giáng trung nơi hạ-dân, như có hằng-tính, xuất từ Khang-cáo.

          Khắc-minh tuấn-đức, xuất từ Nghiêu-điển. Minh-đức cuả Đại-học, suất-tính cuả Trung-dung, gốc do đâu?

          Văn-Vương diễn-quái, Chu-Công minh-hào, Khổng-tử tác-truyện, Thù-Tứ tâm-pháp, tổ-thuật hiến-chương, thượng luật thiên-thời, hạ tập thủy-thổ, tốt đẹp không-hư vậy.

          Thượng-Hệ IV/4 nói: "Làm khuôn mẫu trong trời đất mà chẳng quá trớn, uốn nắn nên muôn vật mà chẳng sót, thông suốt đạo ngày đêm mà am hiểu, cho nên thần không có phương-sở mà Đạo Dịch th́ không có h́nh-thể".

          Thượng-Hệ X/4 nói: "Đạo Dịch không nghĩ ngợi ǵ cả, không làm ǵ cả, yên-lặng chẳng động, cảm mà biết ngay nguyên-cớ cuả thiên-hạ, nên nếu không phải là thần tột bậc trong thiên-hạ, th́ đâu có làm được như vậy!".

          Thần cuả phạm-vi thiên-điạ, tức chí-tĩnh bất-động-thiên, lư vô-cực. Lư là thể cuả thần, thần là dụng cuả lư. Thần-lư là ǵ? Nhất-quán cuả thánh-vực vậy. Thánh-vực là gi? Là chí-tĩnh bất-động, vô-cực lư-thiên vậy.

          Khổng-tử thấy điều đó, nên tạo chỉ đến đó, nên đồng-thể với trời đó, đồng-thọ vĩnh-kiếp trường-tồn. Ấy là đăng-phong tạo-cực, chí-cực, chỗ đất chí-cực vô dĩ phục-gia, nên thánh xưng chí-thánh, đạo xưng chí-đạo, thiện xưng chí-thiện, nhân xưng chí-nhân, thần xưng chí-thần.

          Như học chưa đến mức đó, thấy chưa kịp đến đó, đi chưa tới đó, đă nản chân bon, đều là học chưa đến nơi đến chốn vậy. Làm được cái ǵ?

          Phật nói "Nhất hợp lư-tướng". Lăo nói "Đại-đạo vô-h́nh, sinh-dục thiên-điạ". Thích-Huyền nhị thánh, đều thâm-tạo thánh-vực, ưu-nhập thánh-vực vậy thay! Nên xưng là thiên-nhân sư-biểu.

          Bởi chưng từ chí-tĩnh bất-động-thiên trở xuống, đều là tông-động-thiên vậy. Khí cuả thửa thiên, tuy di-luân trời đất, mà âm-dương điệt thắng, ngũ-hành thác-tạp, động mà khó tĩnh, tạp-nhạp nan thuần; con người từ lúc sinh ra, khóc lên một tiếng, đó là do khí từ miệng mũi nhập vào, đó là tính-mệnh hậu-thiên. Nên mệnh là mệnh khí-số, tính là tính khí-chất, tâm là nhân-tâm, thần là thức-thần, làm lĩnh-tụ cuả thất-t́nh, mà dục hậu-khởi có gốc gác vậy.

          Nếu không minh-lư, tụ bên trong khí, dục bèn điều-tức, suốt đời thả lỏng, khá thành-quả cuả trời.

          Giá sử phi-vân tẩu-lộ, cảm mà thông,khí tông-động-thiên lưu-hành, 129600 năm, chung quy cùng-tận; trời đó đă tận, thành thử hậu-quả cuả trời đó, năng không theo đó mà tận chăng?

          Thích nói:

Nghiên kinh bát vạn kiếp,

Chung tu lạc không vong.

Ngưỡng tiễn xạ hư-không,

Lực tận chung quy trụy.

Bởi chưng tu quả cuả trời ấy mà phát vậy.

          Dưới trời ấy thất-chính tượng trời, lấy phép khảm điền ly, gốc nơi tượng, lấy hào dương cuả khảm điền giữa ly, bổ-túc ly thành kiền, nhật-nguyệt hội-hợp, kết mà thành đan. Mộc-hoả một nhà, ly nhật là tính; kim-thủy một nhà, khảm nguyệt là mệnh; khảm-ly điên-đảo, tụ năm túm ba, hội ba làm một, tính-mệnh song-tu, cũng rất gần lư.

          Điều có thể nghĩ được, Trung-Dung nói: "Thiên-mệnh gọi là tính, phú dữ gọi là mệnh, bẩm-thụ gọi là tính, phú dữ bẩm-thụ chỉ là một lư mà thôi, nguyên không có hai". Nên nói: "Suất tính gọi là đạo". Tống-nho giải-thích rằng: "Tính tức lư vậy, Lư tức ngũ-thường".

          Ngũ-thường tức chí-tĩnh bất-động, thường mà không biến là lư-thiên vậy.

          Tu quả lư-thiên, ắt lấy tính làm lư. 

          Tu quả khí-thiên, ắt lấy tính làm khí.

          Tu quả tượng-thiên, ắt lấy tính làm ly, làm nhật, làm cống, làm rồng, làm xá-nữ, lấy mệnh làm khảm, làm nguyệt, làm ch́, làm hoả ḷ, làm anh-nhi.

          Thiên-danh vạn-hiệu, kể sao cho siết, đẳng công-phu ấy, thực không bằng Trung-Dung mà rất khác Trung-Dung. Đạo Trung-Dung, đạo Khổng-tử có thể khác đó chăng?

          Lúc ngu-sơ lập chí học đạo cũng từ tượng-thiên nhập-thủ, dung đến thủy thăng, hoả giáng, pháp-luân thường chuyên đứng đằng sau. Từng có thơ nói:

坐到忘時萬有空,
冥冥杳杳一真宗,
太虛廓落難尋找,
彷彿冰壺水月中。

Toạ đáo vong thời vạn-hữu không,

Minh minh, hạnh hạnh nhất chân-tông.

Thái-hư quách-lạc nan tầm trảo,

Phảng-phất băng-hồ thủy nguyệt trung.

Lại nói:

水月冰壺亦消融,
靈明體合太虛空,
色空始見空空色,
認得無皇萬象宗。

Thủy nguyệt băng-hồ diệc tựu trung,

Linh-minh thể-hợp đại-hư-không.

Sắc không thủy kiến không không sắc,

Nhận đắc vô-hoàng vạn tượng tông.

          Đến cảnh-giới ấy, thái-cực, vô-cực, lư-thiên, khí-thiên, liễu nhiên âm-mục, mới biết tam-giáo thánh-nhân đều lấy lư-thiên làm tối-thượng-thừa thiên. Ngoảnh lại, khí-thiên, tượng-thiên đều là cặn-bă.

          Nhưng nguyện các bạn đồng-chí, tại tượng chớ tụ nơi tượng, đến khí chớ tụ nơi khí, văn khởi mi-mao, đỗng-quan vô-nghi, tất đến vô-cực lư-thiên, bằng vai bằng thọ, sau tam-giáo thánh-nhân.

          Nhất-quán là chí-tĩnh bất-động-thiên, lấy lư quán vạn-vật, Hà-đồ bèn tùng-xuất; là tính bản-nhiên cuả nhân-sinh, nguồn cuả đạo-tâm, nguyên-thần. Muốn trở về trời ấy, tất noi theo tứ-vật cuả không-môn (Không phải lễ chớ ḍm, không phải lễ chớ nghe, không phải lễ chớ nói, không phải lễ chớ làm [Luận-Ngữ XII/1]). Không phạm tứ-tướng cuả Phật-môn (tức sinh, trụ, dịch, diệt = birth, being, decay, death), tụ-tập thanh-tĩnh cuả Huyền-môn, công-hành viên-măn(049, tr. 179), hăn đầu tiến-bộ, một tĩnh siêu ra ngoài tam-giới, không mệt nhọc mà đàn-chỉ được tu-hành.

          Tông-động-thiên, lấy khí quán vạn-vật, bèn là chỗ Lạc-thư từ đó xuất-phát, là mệnh khí-số, tính khí-chất, nguồn cuả nhân-tâm thức-thần. Nó là khí chí-đại, chí cương, lấy trực-dưỡng mà vô-hại, ắt tắc nơi trời đất, đó là nguồn cuả nhất-quán huyền-quan.

          Tượng cuả thất-chính, nhật-nguyệt tṛn khuyết, là nguồn hoạ quái. Như nhật-nguyệt doanh-khuy, sinh quẻ mà luận, ắt tây-nam được bạn, từ chấn sang đoài, từ đoài sang kiền, đó là quẻ dương tiến vậy. Đông-bắc mất bạn, từ tốn sang cấn, từ cấn sang khôn, đó là quẻ âm-thoái vậy.

          Quái là quải (treo) vậy, nhật-nguyệt huyền-quải hư-không mà sinh ra quẻ.

          Hào là bắt chước vậy, nhật-nguyệt giao nhau, mà sinh ra hào vậy.

          Tám quẻ chỉ thấy sáu quẻ, sáu hào tức thị tám hào. Kiền hào dụng cửu, khôn-hào dụng-lục. 9-6 không phải là ǵ khác, 9 là ly hậu-thiên, 6 là khảm tiên-thiên, khảm-ly là nhị-dụng cuả kiền-khôn. Sáu quẻ thêm khảm-ly mà thành tám. Sáu hào gia thêm cửu-lục mà thành, cũng là thành tám. Sáu quẻ khiông có khảm-ly không sinh, sáu hào không có cửu-lục không biến vâỵ. Đó là tám quẻ cuả thiên-bàn, thêm nữa, là tám phương cuả đất, lấy 8 nhân 8 mà 64 quẻ tṛn vậy.

          Tám quẻ lấy hai khí âm-duơng để quán, hai khí là một khí co ruỗi, nhưng là nhất-quán vậy.

          Hà xuất Đồ, hiện bất-động-thiên, nhất-quán chân-lư vô-cực vậy, mà là tính bản-nhiên cuả thửa nguồn vậy.

          Lạc xuất Thư, hiện tông-động-thiên, nhất-quán vô-cực nguyên-khí vậy, mà tính khí-chất có thửa nguồn vậy.

          Phục-hi vẽ quẻ, hiện thất-chính-thiên huyền-tượng trứ-minh, nhất-quán từ khí nhập-tượng, được đó, ngửa xem vậy. Lại có từ cúi xét mà được là Trung-hoa đại-cuộc:

          Nam-phương ấm nhiều, quẻ thuần dương ở đó, nên kiền nam.

Bắc-phương lạnh nhiều, quẻ thuần âm ở đó, nên khôn bắc.

Nhật mọc nơi đông vậy, mà ly ở đó;

Nguyệt sinh nơi tây vậy, mà khảm ở đó;

Tây-bắc nhiều núi vậy, mà cấn ở đó;

Đông-nam nhiều nước vậy, mà đoài ở đó;

Dần là ngôi cuả Thanh-long, mà chấn ở đó;

Thân là quẻ cuả Bạch-hổ, mà tốn ở đó;

Chấn là sấm sét, tốn là gió; sấm sét theo rồng, mà gió theo hổ vậy.

Ấy là nam chiêm-ngưỡng bộ-châu, dịch cuả một vậy, mà tam-châu không về theo. Đầy trong trời đất, không ǵ phi-tượng, b́nh tung bút mực. một thời khó hết nhẵn, liêu-cử một hai để phát-hiện lư lai-nguyên cuả lư, khí, tượng.

Một Nguyên là 12 Hội, sáu Hội khai-vật, sáu Hội bế-vật. Từ Hội tư khai-thiên, là dần dần từ vô nhập hữu. Tính cuả thiên-điạ, nhân-vật, Hội tư nhập lư, Hội sửu nhập khí, Hội dần nhập-tượng, trải qua th́n, tị, trải qua sáu Hội nữa mà vạn-vật toàn.

Hội ngọ truyền-đạo, là dần dần từ hữu trở về vô; nên do thứ-tượng ngộ khí, từ khí trở về lư, ấy là tận nhân hợp thiên, thú-tự cuả hiền-quan, thánh-vực vậy.

Hằng-tính con người đều từ vô-cực lư-thiên mà lại. Từ lư nhập khí, ắt trói buộc nơi khí-bẩm; từ khí nhập tượng, ắt che lấp nơi vật-dục. Mà lại mê-lộ vậy! Mà tự tính ám-muội vậy!

Khai-thiên, thu-thiên, là sự việc cuả duy-hoàng thượng-đế vậy, thượng-đế không nói, mượn người mà nói, ấy là Nghiêu, Thuấn, Vơ, Thang, Văn-Vương, Chu-Công, Khổng-tử, tam-giáo thánh-nhân, kế trời lập-cực, thay trời tuyên-hoá, sở dĩ tự lai vậy.

Bởi chưng thánh chưởng-đạo, trời giác-ngộ người; thay trời tuyên-hoá người giác-ngộ người vậy. Trời là giác-ngộ người, gọi là tiên-giác, người giác-ngộ người, gọi là hậu-giác.

Tính bản-nhiên đến từ lư-thiên, người người vốn có, bởi v́ mê nên không biết  là có hiện-hữu; giác là có mà ai ai cũng biết là có!

Trong phép giáo-nhân, lịch-đại thánh-hiền bất quá khiến cho giác thửa tính cố-hữu, minh-thiện phục-sơ, phản-bản hoàn-nguyên mà thôi.

Minh-thiện phục-sơ là tận-nhân vậy.

          Phản-bản hoàn-nguyên là hợp thiên vậy.

          Tận-nhân là do tượng ngộ khí, do khí ngộ lư vậy.

          Hợp-thiên là mọi người đều đầy đủ các lư cuả ḿnh, trả về lư thống-thể cuả vạn-vật vậy.

          Lư thống-thể cuả vạn-vật là ǵ? Là chí-tĩnh bất-động-thiên vậy.

          Tính cuả trời, đất, người, vật, giáng xuống vô-cực lư-thiên, là từ vô nhập hữu. Đời khai-vật, chư thánh lịch-đại, phụng-mệnh thượng-đế, giáng xuống trần-hoàn, ai lập tông-chỉ nấy, giáo-hoá ngu-mông, như Khổng-tử lấy khắc-kỷ phục-lễ lập-giáo, Lăo-tử lấy quy-căn phục-mệnh lập-giáo, Thích-ca lấy ly nhất-tướng, nhất hợp lư-tướng lập-giáo.

          Ông Lăo nói: "Đại-đạo vô-h́nh".

          Ông Khổng nói: "Thượng thiên chi đới, vô-thanh vô-xú".

          Ông Phật nói: "Phàm là sở hữu tướng đều là hư-vơng".

          Cứu-cánh cuả tam-giáo, đều là giáo-nhân, do tượng phân khí, do khí hoàn lư vậy.

          Như thế không phải là con người ở măi nơi vô-cực lư-thiên, không năng biết đạo cuả vô-cực lư-thiên; không phụng-dưỡng mệnh cuả lư-thiên, không dám truyền-phục-hoàn phép vô-cực lư-thiên, không dám b́nh-phẩm vô-cực lư-thiên. Cho nên:

          Nho đạt lư-thiên mà thành Thánh.

          Thích đạt lư-thiên mà tán vạn-thù thành Phật.

          Đạo đạt lư-thiên mà thành Tiên.

          Tam-giáo quy nhất là quy-lư vậy.

          Giá sử ai ở lá cành nấy, không ưng quy nhất, cuối cùng quy-nhất, thiên-định thắng-nhân, cuối cùng quy-nhất vậy.

          Nhất tán vạn-thù, từ vô nhập hữu, do tướng nhập khí, do tượng nhập khí là đời sám-hối khai-vật vậy.

          Vạn-thù quy-nhất, từ hữu trở về vô, do tượng nhập khí, do khí trở về lư là đời sáu hội bế-vật vậy.

          Nhất ấy không ǵ là không quán, mà nguyên-lai xuất từ vô-cực lư-thiên.

          Danh-hiệu vô-cực xuất từ Đạo-đức-kinh, sách cuả Khổng-Mạnh, chưa từng thấy nhiều; đến đời Chu Liêm-khê triều Tống sáng-tạo Thái-cực Đồ-thuyết mới bắt đầu nói 'Vô-cực mà thái-cực'.

          Lại nói: "Vô-cực chi chân, nhị-ngũ chi tinh, diệu-hợp nhi ngưng; kiền-đạo thành nam, khôn-đạo thành nữ".

          Cuối cùng nói: "Chủ tĩnh lập nhân-cực".

Nhạc-kư kể: "Tĩnh cuả nhân-sinh là tính cuả trời vậy".

Nên Đại-học lấy định-tĩnh nhập-thủ, Phật, Lăo lấy thanh-tĩnh làm tông. Vô-cực là ǵ? Là lư mà thôi. Học-giả đời sau, phần nhiều lấy thái-cực làm lư, lấy vô-cực làm đạo, vô quan khẩn-yếu, há biết thái-cực-đồ, hắc-bạch đă phân, âm-dương đă phán, dương thăng âm giáng, lưu-hành không ngừng nghỉ, tuần-hoàn qua lại.

Dương-khí thượng-thăng từ Phục đến Cấu, Nguyên Hanh xuất, gọi là dương-nghi.

          Âm-khí hạ-giáng, từ Cấu đến Phục, Lơi Trinh xuất, gọi là âm-nghi.

          Thăng-giáng qua lại, rét bức đắp đổi, thái-cực không phải là khí th́ là cái ǵ?

Khí ấy dưới quán đại-điạ, trên vận tinh-đẩu, một ngày xoay quanh quả đất một ṿng, mỗi ngày qua một độ, trải 365 ¼ ngày lại quay về sơ-khởi-độ, gọi là một tuế (một năm tiết-khí). Trải 360 tuế, gọi là một vận, trải 360 vận, gọi là một nguyên; 129600 năm mà khí ấy kết-thúc. Nên 360 giờ là thái-cực cuả một tháng; 360 ngày là thái-cực cuả một năm, 360 tháng là thái-cực cuả một thế, 360 măm là thái-cực cuả một vận; 360 thế là thái-cực cuả một nguyên. 360 vận khí ấy mới kết-thúc, trời đất  cơ hồ ngừng nghỉ vậy!

Nếu nói trời đất có nghỉ ngơi, đa-số bất-tín-giả cho là bậy bạ, không biết là trời sinh hội tư, đất mở hội sửu, con người sinh hội dần; đă nói con người sinh hội dần, trước hội dần con người chưa sinh ra, có thể biết vậy. Đă nói trời sinh hội tư, đất mở hội sửu, ắt trước hội tư chưa từng có trời, trước hội sửu chưa từng có đất, lại cũng là biết vậy.

Trời đă không có, ắt khí thái-cực không ngừng nghỉ là cái ǵ? Thái-cực đă ngừng nghỉ, duy chỉ có vô-cực y-nhiên thượng tại.

Bởi chưng nghe nói tốt cho trời, không ngoài con người; nghe lời nói cho con người, tất gốc ở trời.

Trời đất giống con người ở chỗ có thân-h́nh.

Thái-cực giống con người ở chỗ hô-hấp khí.

Vô-cực giống con người ở tính hư-trọng.

Không những như người, phàm vật hữu linh cũng đều như thế cả.

Thiên-khí giao điạ, mà muôn vật sinh. Trống mái cuả trời đất, cũng giống như trời đất, cho nên hữu-h́nh, có thể thấy được, là dịch cuả giao-dịch.

Vô-h́nh hữu tích là dịch cuả biến-dịch.

Vô-tích vô-h́nh, thần-diệu khôn lường, thể-vật không sót là dịch cuả bất-dịch.

Dịch cuả giao-dịch hữu-h́nh ắt hủy-hoại nhanh.

Dịch cuả biến-dịch vô-chất ắt hủy-hoại chậm.

Dịch cuả bất-dịch, h́nh-chất đều biến hết, ắt bất-hoại.

Bất-hoại là tính bản-nhiên đến từ vô-cực lư-thiên.

Hủy-hoại chậm là tính khí-chất, đến từ thái-cực khí-thiên.

Hủy-hoại nhanh dễ mục nát là chấn cuả thửa tứ-đại giả-hợp chăng?

Cho nên, thần có thần trong khí, thần trong lư.

Thần trong lư thượng cư tam-thập-tam thiên, tại dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới mà đi lên, hạ chiếu 18 ngục thống dục-giới, sắc-giới mà đi xuống, không ǵ là chẳng thống, không ǵ là chẳng lư. Không chậm, không nhanh, không đi mà tới, vô-vi mà thành, vô-tại mà vô sở bất-tại, là thần vô thủy vô chung, vĩnh-kiếp bất hoại.

 Vô-vi mà thành, vô-tại mà vô sở bất-tại, là thần vô-thủy vô chung vĩnh-kiếp bất-hoại. Nếu tam-thanh thượng thánh, Thích-ca, Quan-âm, Khổng, Mạnh, Nhan, Tăng đắc-đạo mà loại-thành.

Đạo là ǵ? Là lư vô-cực vậy.

Lư ấy quán bên trong dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới, ắt không ly khí, mà cũng tạp nơi khí; siêu-thăng ra ngoài dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới, mà ủy-khí độc-lập, là vô-cực-giới.

Dục-giới là ǵ?

Trên dưới mặt đất, phi tiềm-động-thực, tạp cư bên trong, đới nơi hữu-h́nh, gọi là dục-giới. Nhân thửa cam-thực duyệt-sắc 甘食悅色, do đa sinh lục-dục.

Sắc-giới là ǵ?

Hà-Hán tinh-đẩu có tượng, có thể thấy được, nên gọi là sắc-giới.

Vô-sắc-giới là ǵ?

Tứ-không thiên vô-dục, vô-sắc, nên gọi là vô-sắc-giới.

Vô-cực-giới là vô-thanh vô-xú mà là chủ cuả vô-thanh vô-xú; vô-h́nh, vô-tượng mà là nguồn cuả h́nh-h́nh tượng-tượng. Vượt lên cao bên trên dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới, làm vô-cực-thiên, đại-la-thiên, sinh-thiên sinh-điạ thiên, thiên-điạ vạn-vật thống-thể-thiên vậy; quán nơi dục-giới, sắc-giới, vô-sắc-giới, mà đi xuống là mệnh thiên-phú, tính bản-nhiên, tâm đạo-nghiă, trời cuả vật vật các cụ vậy.

Trời cuả vạn-vật thống-thể, với trời cuả vật vật các cụ, đỗng-hội giao-liên, không gián-đoạn.

Nhân-vật không năng đốn-siêu tam-giới, phục-hoàn vô-cực, bằng vai bằng thọ với tam-giáo thánh-nhân, là do khí câu, vật tế, ám-muội bản lai.

Người đắc-đạo là biết tứ-đại giả hợp, thửa hoại rất mau, nên nghèo hèn, giầu sang tự có mệnh tại, thửa lại, thửa đi, vô-tâm nhiệm vận, luyện h́nh quy-khí, ắt không tụ nơi vật, mà siêu-thăng nơi dục-giới.

Linh trong khí, tuy hậu chất mà diệt, tức tuổi thọ lớn, khó tṛn một nguyên, thửa cứu-chung có giới-hạn, nên thanh-tĩnh vô-vi, luyện khí hoá-thần có thể siêu sắc-giới.

Kịp đến luyện thần hoàn-hư, ắt trời cuả vật vật đều đầy-đủ với trời vạn-vật thống-thể hỗn-hợp vô-gián, trời sinh-thiên sinh-điạ tức thi ta, ta tức sinh-thiên sinh-điạ thiên, như thế gọi là đắc-đạo mà thành.

Trời đất có hủy-hoại, thần ấy thường tại, điều ấy tức là thần trong lư vậy. Một vầng mặt trời xuất-hiện với h́nh ảnh chiếu khắp tam-thiên và đại-thiên, đó là phép tối-thượng nhất thừa vậy.

Thần trong khí, có dương-thần, có âm-thần. Lấy một khí lưu-hành mà nói, ắt là lại mà ruỗi được là thần, từ tư đến ngọ, là dương-nghi cuả thái-cực vậy. Đi mà co lại là quỷ, từ ngọ đến tư, là âm-nghi cuả thái-cực vậy.

Lấy đối-đăi mà nói, ắt Hà-Hán tinh-đẩu, là dương-thần trong khí; thập-điện chư ty là âm-thần trong khí; ngũ-nhạc quần-sơn, là đất trong trời vậy, thửa thần là thần thiếu-âm; bốn biển trăm sông, là trời trong đất vậy, thửa thần là thần thiếu-dương. Thần thiếu-âm coi giữ việc thiện-ác nơi nhân-gian; thần thiếu-dương thiết-lập mây mưa nơi không-trung.

Do đó mà suy, Dịch có 384 hào, hào hào đều có thần, ắt lấy chẵn lẻ hợp âm-dương; trời có 365 độ cổ, độ nào cũng có thần, ắt lấy rét âm-dương.

Thần trực thời, mỗi giờ mỗi đổi, thần trực-nhật, mỗi ngày mỗi đổi; trực năm, trực tháng cũng như vậy.

Lớn nhỏ thác-tổng, tịnh-hành không sai, nhân thửa hành không ngừng; nên biến mà hữu-thường. Thần trong khí: dương-thần xuân-hạ tại trời, thu-đông tại tuyền; âm-thần thu-đông tại trời, xuân-hạ tại tuyền.

Có sở-tại mà cũng có sở bất-tại; nên đi mà đến sau; đến mà hiện sau.

Dương đến, ắt từ ấm đến nóng, ấm đến ắt từ mát đến lạnh; hung-thần đến ắt là tai, cát-thần đến ắt giáng điều lành.

Thần trong khí, âm-dương cát hung, vạn-hữu không đều.

Thần trong lư, từ tượng khởi đển, đều quy nhất-trí. Lấy bản-nhiên cố-hữư, từ lư-thiên đến, lấy tĩnh làm thể, nên Nghiêu, Thuấn không khác ǵ chúng-nhân.

Tính khí-chất, từ khí-thiên đến, động mà khó tĩnh, tạp mà khó thuần, nên có phân-biệt trí-ngu, hiến dữ, cùng thông, thọ-yểu.

Kết-liễu cuả nhân-vật vậy, khí-số tận, ắt tân-dịch chẳng sinh, tân-dịch kiệt, ắt tứ-đại hủ-hội 朽潰.

Chung cuộc cuả trời đất vậy, khí-vận tận, ắt lưỡng-lộ bất-giáng, lưỡng-lộ kiệt, thoạt đầu bể cạn núi băng, quang tán sao rụng, đốt bằng kiếp hoả, đẩy bằng cương-phong, đại-khí không nổi dậy, ắt đất hoá tro bay, mà hỗn-độn đến vậy.

Hạo-kiếp đến, bắt đầu nơi nhân-vật, rồi đến sông núi, kết-thúc nơi tinh-đẩu. Đại-để, nhân-vật hoá kiếp nơi thân-dậu, trời đất hoá kiếp nơi tuất-hợi; thân là bạch-hổ, nhân-vật tao-kiếp; tuất là hoả-khí, dương-quang diệt-tàng, hợi là chỗ gặp gỡ cuả tiền-kiếp, hậu-kiếp chăng?

Thánh-hiền tiên-phật, dạy con người không quyến-luyến sắc-thân, thoát-ly luân-hồi, siêu-xuất tam-giới; bởi chưng nhân-dục-giới, sắc-giới nan miễn kiếp hoả; tụ vào bên trong, ắt linh-quang tiêu-diệt, nguyên ấy diệt một linh-quang, ắt hậu-nguyên thiếu một nhân-vật.

Duy vô-cực thiên-lư, kiếp hoả không đến, nên trước tiên độ nhân-vật, thứ đến độ quỷ-thần, chung cuộc độ tinh-đẩu; ba thứ đó hoàn linh-quang nơi vô-cực, mà hạo-kiếp đến vậy.

Kịp đến hội tí khai-thiên, linh-quang cuả tinh-đẩu, sao nào ngôi nấy, hội sửu mở đất, linh-quang cuả sông núi mỗi mỗi vào vị-trí, hội dần sinh con người, linh-quang cuả nhân-vật mỗi mỗi vào vị-trí, mà thế-giới lập-thành.

Trinh chung, nguyên thủy, tuần-hoàn vô-đoan; nguyên, hội, vận, thế, do như ngày đêm, chưa tin tương-lai, trước xem dĩ-văng. Đời Tam-Hoàng, thảo-muội sơ-khai bên trong, mà thông-sướng nơi tứ chi, phát nơi sự-nghiệp. Quân-tử vô-vi cũng giống thế. Nên thánh-nhân, tĩnh ắt tượng đất, yên lặng chẳng động, lập đại-thể cuả vô-cực, đó là cái học cuả tĩnh-thánh vậy; động ắt pháp-thiên, cảm mà toại thông, đạt đại-dụng cuả thái-cực vậy, đó là cái học cuả động-vương vậy.

Muốn học tĩnh-thánh, nên tôn đức tính; muốn đạt động-vương tất nói vấn học.

Thông-suốt vô-gián cuả hiển-vi, hợp trời nguời nơi nhất-trí. Làm trước trời, mà trời chẳng trái ư, thông nơi lư vậy. Làm sau trời mà theo đúng ư trời, thông nơi khí vậy.

Số cuả Hà-đồ, trời 1 sinh thủy, điạ 6 thành nó.

1-6 tại bắc, huyền-để ở đó; phân-dă cuả bẩy tú Huyền-vũ. Thửa tính là trí, thửa mầu là đen, thửa đức nhuận-hạ, thửa trùng là lân, thửa vị là mặn, thửa âm là vũ. Là quẻ cuả nhâm-quư, hơi-tí, đất cuả khảm, hưu, thiên-bồng. Muà là đông, khí là nghiêm ngưng. Nên phương này thường lạnh.

Trời 1 sinh thủy, vân-khí hoành-không; điạ 6 thành nó, sông ng̣i, đại-điạ. Thủy hoá ra khí, từ đất thăng lên trời; khí hoá ra mưa, từ trời rơi xuống đất; trong đục hỗ-căn, tuần-hoàn vô-đoan. Giữa hai đầu mối ấy, là 1-6 bàn-tế hay sao? Thủy đứng đầu ngũ-hành, ấy là lẽ dĩ nhiên vậy.

Lân-trùng 360 thứ, mà rồng đứng đầu; nên thần-long biến-hoá, thiên-uyên lưỡng-tại, trí-lương với mây, phổ-nhuận vạn-linh; đức cuả trí với tính cuả thủy khiến cho ra như vậy.

Thủy-tộc phần đông tiềm (ch́m), hoả-tộc phần đông phi (bay), v́ vậy cá côn hoá ra chim đại-bàng, do tiềm nhập phi; trĩ hoá ra ṣ hến, do phi nhập tiềm. Trong trời đất không ǵ chí-thần bằng thủy-hoả, mà thiện-hoá cũng không bằng thủy-hoả. Nên hoả sinh ở điạ 2, thành ở thiên 7. Thủy khí vượng mà ấm tự sinh, tướng hoả cư mệnh-môn, phụ hoả mà sinh; tinh-khiết ắt mất thủy, khí kiệt ắt không hoả, tức người khả dĩ biết trời vậy.

Người không khí, ắt vô-căn hoả, thương tàn bách-hài-cốt; vô-căn hoả tức kiếp hoả vậy.

Do đó mà xem, có thủy mới năng sinh hoả; hoả tuy thần-t́nh mà đức không bằng thủy, nên thứ thủy mà sinh.

Trong trời đất, có bốn thứ năng thông mà hoả đứng chót. Bởi chưng thần-thông cuả vô-cực, không ǵ là chẳng thông, thượng thông tam-thập-tam thiên, thượng-cực vô-thượng; hạ-thông 18 ngục, thửa uyên thâm sâu thay.

Thái-cực khí, hạ-thông đất, thượng thông tinh-đẩu-thiên mà ngừng.

Thủy ắt tại đất, thông các vật hữu-h́nh; hoá-khí thông sắc-giới-thiên.

Thông Hoả ắt thượng-thông giống thủy, mà hạ thông không kịp thủy. Bởi chưng hoả thông không kịp thủy thông, thủy thông không kịp nguyên-khí-thông; nguyên-khí-thông không kịp thần-lư-thông.

Thủy-hoả là dịch cuả giao-dịch; ánh sang cuả nhật-nguyệt chỉ tại nhân-gian, không thấu đến bên dưới cửu-điạ.

 Nguyên-khí là dịch cuả biến-dịch, tại trời, tại tuyền, đến tinh-đẩu-thiên mà dừng lại.

Thần vô-cực là dịch cuả bất-dịch, nên ở trên, ở dưới tinh-đẩu-thiên, không chỗ nào là không thông. Đó là phân ra thượng-trung-hạ tam-thừa.

Dịch cuả giao-dịch, kiền dưới giao khôn, khôn được trung-hào cuả kiền, thực mà thành khảm. Khảm là nguyệt, khảm là thủy, ấy là lai-nguyên cuả trời 1 sinh thủy, điạ 6 thành nó vậy.

Sinh ở 1, thành ở 6 là từ trời đến đất, trải qua chân-ngũ cuả không-trung, mà bắt đầu thành vậy. Kiền hào lẻ, lẻ là 1, nên nói trời 1 sinh thủy. Khôn hào chẵn, chẵn là 2, nên nói là điạ nhị sinh hoả.

Hoả cuả ly nhật, nhập đất mà chết, ra khỏi đất mà sống, đến ngọ mà thành, nên nói đất sinh trời thành.

      Hoả thành ở trên, không thành ở dưới nên tính nó bốc lên. Hoả tiên-thiên sinh

nơi thảo-mộc, nên đời thượng-cổ, Tán-Toại lấy lửa; hoả hậu-thiên sinh nơi kim-

thạch, nên hoả-chủng đời nay khác xưa. Bởi chưng nhân Lạc-thư, bên phải 7, do kim được hoả-số 7 vậy. Tướng hoả phụ thủy mà sinh ra khảm hai vạch đứt, một vạch liền

, số là 7, thủy cũng được số cuả hoả vậy. Kim-thạch sinh trong đất, đất chẵn vậy, nên nói 2, thấy trời bắt đầu thành. 2 được 5 là 7.

2-7 tại nam, là chỗ ở cuả hoả-tinh xích-đế,phân-dă cuả Chu-tước thất-tú; đức nó là lễ, mầu nó là đỏ, tính nó viêm thượng, trùng là vũ,vị là đắng, ngũ-âm là chủy;là quê-hương cuả bính-đinh, tí-ngọ, là đất cuả ly cảnh, 9 tím. Muà là hạ, khí là viêm-dương, nên phương nam phần nhiều ấm-áp.

Trời 3 sinh mộc, đất 8 thành nó. Gốc ở đất mà thành nơi trời, đất không năng tự-sinh, tất đợi khí trời đến, mà đất mới hiển công cuả sinh sinh.

3-8 tại đông, là chỗ ở cuả thanh-đế, phân-dă cuả Thương-long thất-tú; đức là nhân, sắc là xanh lá cây, tính khúc-trực, trùng là mao, vị là chua, ngũ-âm là giốc (nốt mi), muà là xuân, là quê-hương cuả giáp-ất, dần-măo, là đất cuả chấn-tốn, bích-lục. Mộc năng sinh hoả, nên nói: đại-minh xuất từ phù-tang.

Bắc-phương trời 1 sinh thủy, tả-hành một bước; 1 là lẻ vậy, lẻ tṛn , chu-vi 3, nên muà đông nói là trời 3, đó là lư-do sở dĩ ất-quư đồng-nguyên.

Từ 1 sang 3, đó là nghiă cuả dương-khí thượng-thăng chăng? Đất cuả trời 1, đó là đất cuả sinh-phục đông-chí chăng?

Đất 2 tại nam, hữu-hành một bước; 2 là chẵn  vậy, chẵn vuông, chu-vi 4; nên đất 4 sinh kim, 2 là ngôi cuả quẻ Cấu hạ-chí, là nghiă cuả âm-khí hạ-giáng chăng? Hoả-kim hỗ-sinh chăng?

Biến cuả Hà-đồ 4-2 vậy. Thổ sinh kim, hoả cũng sinh kim. Ngũ-hành kim sinh nơi tỵ, nên Lạc-thư đội 9, kim cư đất hoả, bên phải 7, hoả cư kim-hương; tuy có nghiă phù-sinh ngưỡng-sát, mà kỳ thực kim không có hoả không thành khí được. 4-9 tại tây, kim năng sinh thủy, nên sông ng̣i phát-nguyên từ Côn-lôn; Giang-Hán đông-lưu, mà triều-tông nơi bể. Tây-phương là chỗ ở cuả Tố-linh Bạch-hổ, phân-dă cuả Bạch-hổ thất-tú, thửa đức là nghiă, thửa sắc là mầu trắng, thửa vị là đắng, thửa tính tùng-cách, thửa ngũ-âm là thương (nốt ré), là quê-hương cuả canh-tân, thân-dậu, là đất cuả kiền-đoài, 7 đỏ, muà là thu.

Từ 1 đến 3 là xuân-phân, thửa khí ôn-hoà, phát-sinh muôn vật, là cái dụng cuả dương vậy.

Từ 2 đến 4, là thu-phân, thửa khí thanh-tú, thu-liễm vạn-vật, là cái dụng cuả âm vậy.

Dương-đức là nhật, nên nhật sinh phương đông.

Âm-h́nh là nguyệt, nên nguyệt sinh phương tây.

Nhật sinh nơi đông, mộc-hoả một nhà; nên vũ-mao tộc, chim bay trên không, thú chạy trên cạn (lục).

Lục-giả bẩm-khí sơ-phát cuả tứ-dương mà sinh, là thời cuả Đại-tráng và Chấn

chăng? Nên lạc-đà, voi, ngựa, dùng sức giúp người, là nghiă cuả tráng vậy.

Phi-giả bẩm-khí lục-dương thăng-cực mà sinh, là thời cuả Cấu và Ly chăng? Ly là tráng-lệ vậy, nên lông nó tiên-diễm hoa-lệ. Nói dương hoà vậy, thanh-âm thuộc hoả, nên vũ-tộc thường lấy thanh-âm làm vui cho người.

Hoả chủ lễ, nên uyên không loạn-phối, nhạn không loạn-quần, mà bay có trật-tự theo hàng lối.

Mộc chủ nhân, nên loài voi ngựa không sinh tràng mà giúp người phục-thắng.

Hươu nai có gạc mà luyện-tinh, được nghiă cuả ất-quư đồng-nguyên.

Hạc thủ đỉnh-môn mà luyện thần, được nghiă cuả mộc-hoả thông-minh.

Nên hạc là tiên-cầm, hươu nai là linh-thú, năng gần thần-nhân; mà bọn thông-minh trong đám thông-minh, phần đông có tinh-thần bất-tích, há con người không bằng điểu-thú sao?

Nguyệt sinh đằng tây, kim-thủy một nhà; nên giáp-trùng gần núi, lân-trùng gần vực sâu. Giáp-trùng tuy với lân-trùng cùng lặn nơi vực sâu, mà giáp-tộc phần đông dời nước mà đi trên cạn v́ được khí thu kim giáng nhưng chưa thâm sâu, nên nửa nước, nửa cạn.

Lân-trùng đuợc khí đông thủy, xuống rất sâu, nên tính nó dần dần bơi, ly thủy bất sinh, hiếm đi bộ. Lân-trùng treo giáp bẩm khí trí-sát, nên vũ tượng ban-tây, phi-kiên chấp-duệ, nắm quyền sát-phạt, h́nh cuả thu vậy.

Lân đứng đầu mao-trùng, bẩm-tính nhân-đức, nên văn-thần ban đông, chấp bút truyền lời, nắm quyền giáo-hoá, đức cuả xuân vậy.

Cho nên, phượng hót Kỳ-sơn, Văn-Vương khai-đoan cho Tây-Chu. Lân mộng khai-lư, Trọng-Ni diễn-tường Đông-Lỗ. Lấy đó để biết vận văn-minh, đa tại Nguyên-Hanh vậy. Nguyên là xuân, xuân là mộc, mộc-trùng có lông, lân đứng đầu mao-trùng. Hanh là hạ, hạ là hoả, hạ-trùng có lông cánh, phượng đứng đầu mao-trùng.

Ruà và rồng không nhiều điềm lành, không bởi tại bẩm khí tú-sát trầm-giáng vậy sao?

Thiên-tử xưng long, long thuộc thủy, trời 1 sinh thủy, thủy tính thiện-lợi vạn-vật; thủy sinh nơi trời, trời không nước ắt hoá-cơ tắc nghẽn, người không vua ắt hoạ-hoạn sở hưng. Trời 1 sinh thủy, là tiên-phong cuả ngũ-hành, v́ đứng đầu chúng dương.

Mẫu-hậu xưng phượng, phượng là hoả-tộc; trong đất sinh hoả. 2 là âm nên mẫu-hậu tượng-trưng đấy. 1 là dương, nên quân-phụ hậu tượng trưng đấy.

Quân-phụ pháp-thiên, mẫu-hậu tượng điạ; là nghiă cuả âm-dương động-tĩnh vậy.

          Ruà đứng đầu giáp-trùng, được linh cuả kim. Kim tại con người là phế-tạng, phế chủ khí, nên ruà phục khí cuả trời đất mà điều-tức, thửa thần thông hưu-cữu cuả ngũ-khí mà thiện-đoán tai-tường, tiên-đoán đê cáo cho người, khiến cho biết mà xu-cát tỵ-hung, ấy là nghiă cuả kim-tính vậy.

          Long đứng đầu thủy-tộc, thủy là nguyệt, nên ly-long dưỡng châu, con trai, con hầu dưỡng châu. Thần-quy phục-khí mà trường-sinh, ly-long dưỡng châu mà thành quư báu, năng minh-nghiă cuả kim-thuỷ tương-hàm.

          Mộc-hoả thông-minh là phép ly-cung tu-định vậy. Kim-thủy tương-hàm, là phép thủy-phủ cầu-huyền vậy.

          Đức cuả tứ-linh, mỗi loài quy một mối, khúc năng hữu thành, đủ để thần-thông, huống hồ con người được toàn vẹn ngũ-hành sao?

          Sinh-số cuả thổ gốc ở 5, là đủ toàn vẹn cuả tứ-tượng vậy.

          1 là lẻ, là số cuả thủy.

Lẻ tṛn, chu-vi 3, 3 là số cuả mộc vậy.

2 là chẵn, là số cuả hoả vậy. Chẵn vuông, chu-vi 4, 4 là số cuả kim.

3 dùng toàn-số, 4 dùng phân nửa, hợp mà thành 5, nên sinh-số cuả thổ dùng

5. 5 không là ǵ khác hơn là kiêm tứ-tượng mà thống-nhất vậy. Nhân thửa kiêm toàn tứ-tượng nên kiêm-thông tứ-tượng.

          Thổ sinh nơi 5 mà thành nơi 10. Trong ngũ-đồ duy thổ-số chiếm đa-số, nên lấy Hà-đồ làm điạ-bàn.

          Đất lấy thổ làm chủ, lại được nhiều âm-số, nên đất tĩnh mà trời động.

Tại sao trời động? Là v́ dương-số nhiều vậy.

Lạc-thư dương-số 25, âm-số 30; lại nữa, 7 cư tứ-duy, 5 dương cư trung; tứ-chính, tứ-duy dọc ngang đều 15, gọi là một khí hồn-viên vậy.

Nhất bạch tại khảm, nhị hắc cư khôn, tam bích cư chấn, tứ lục cư tốn, ngũ hoàng cư trung, lục bạch tại kiền, thất xích tại đoài, bát bạch tại cấn, cửu tử tại ly.

Ly cửu tử, tức là thành-số cuả Hà-đồ vậy. Lấy nó cư hoả-hương là hoả khắc kim, hoả cũng năng sinh kim vậy. Ngũ kim vô hoả bất thành khí, nên canh kim sinh-trưởng tại tỵ.

Đoài 7 xích, tức thành-số cuả hoả Hà-đồ vậy. Không chỉ hoả mới năng sinh kim, mà kim cũng năng sinh hoả; nên cọ sát biến ra lửa, hoả sinh nơi mộc, mà sau đó thành hoả, một là kư-thể mà sinh, hai là phù-sinh ức-sát. Không thế, không làm sao mà một khí dọc ngang đều 15 được, viên-thông vô-ngại vậy.

Hà-đồ nhiều số chẵn, lấy thổ làm chủ, nhân đức nó vuông mà làm ra đất.

Lạc-thư nhiều số lẻ, lấy khí làm chủ, nên thần nó tṛn mà làm trời.

Lạc-thư 5 hoàng, là bản-thể cuả nguyên-khí vậy.

Dương cuả nguyên-khí, sinh nơi tí, là thuộc về khảm 1 bạch, là quẻ Phục cuả đông-chí.

Âm cuả nguyên-khí, sinh nơi ngọ, là thuộc về ly 9 tím, là quẻ Cấu cuả hạ-chí.

Từ tí đến ngọ, là dương-nghi cuả thái-cực. Phục, Lâm, Thái, Tráng, Quyết, Kiền, quẻ dương tiến thuộc vào đó, trải qua 180 ngày có lẻ, là 12 khí, 36 hậu có lẻ, thăng cực rồi giáng.

Từ ngọ đến tư, là âm-nghi cuả thái-cực. Cấu, Độn, Bĩ, Quan, Bác, Khôn, quẻ âm-thoái thuộc vào đó, trải qua 180 ngày có lẻ, cũng là 12 khí, 36 hậu có lẻ, giáng cực rồi thăng; mà tuần-hoàn vô-đoan.

Phục là bắt đầu cuả dương, Cấu là bắt đầu cuả âm; thái-cực phân lưỡng-nghi vậy.

Quẻ Tráng cuả 3 bích, là phân nửa cuả dương; quẻ Quan cuả 7 xích, là phân nửa cuả âm, mà tứ-tượng sinh ra.

Nhị chí, nhị-phân, với tứ-lập thành bát-tiết; bát-tiết tức bát-quái vậy.

Đông-chí là khảm, lập-xuân là cấn, thu-phân là chấn, lập-hạ là tốn.

Hạ-chí là ly, lập-thu là khôn, thu-phân là đoài, lập-đông là kiền.

1 quẻ 3 hào, nên 1 tiết thống 3 khí, 1 khí thống 3 hậu, nên 24 khí, 72 hậu tích 365 ¼ ngày, mà quái-khí chu-toàn vậy.

360 ngày, tức 360 hào, là 60 quẻ; tái-gia kiền-khôn là thể, khảm-ly là dụng cuả nguyên-khí, mà 64 quẻ chu-toàn vậy.

Nên động cuả Lạc-thư, một khí lưu-hành, một trời nguyên lành vậy. 360 ngày, chính-số cuả một tuế. Dư 5 ¼ ngày, là thuyết khí-doanh vậy. Nên năm nay muốn biết xuân sang năm, chỉ cần cộng 5 ngày 3 giờ vậy.

Lạc-thư cửu-cung, tức là phép tỉnh điền thời cổ vậy. Tứ-chính, tứ-ngung tám nhà đều là ruộng tư, rộng 100 mẫu, vận tí-ngọ vậy. Nên ô chính giữa là ruộng công, ngũ hoàng ở chính giữa là chủ vậy. Phản điền chế lộc là phép tỉnh điền vậy.

Kiến bang thiết-đô, ắt là Cửu-châu.

Thay trời quản-lư vật, ắt là cửu-trù.

Khi Tư-mă Chiêu chinh-thảo, hành quân ắt dàn trận, trú-quân ắt lập doanh trại; thiên thời điạ-lợi, kỳ chính biến-hoá, không ǵ là chẳng như thế.

Nên phép nghịch-hoàn cuả đan-sĩ gốc ở Lạc-thư. Thất-phản cửu-hoàn, là dùng kim-hoả; lấy khảm điền ly là vận tí-ngọ. Hàm-dưỡng bản-nguyên, là thủ nguyên-khí, thoát thai thiền-hoá là hoàn nguyên-khí. Thủ nguyên-khí là tận nhân-lực; hoàn nguyên-khí là hợp-thiên. Đó là phép nhị-thừa cuả kim-đan vậy.

Lạc-thư là khí thiên, khí ắt lưu-hành không ngừng, chung nhi phục thủy.

Hà-đồ là lư-thiên, Hà-đồ vô-h́nh là lư thiên bao ngoài khí thiên, quán bên

trong đại-điạ; yên lặng không động, thường mà không biến.

Ấy là cái Phật bảo là 'hợp-nhất lư tướng'.

Lăo-tử bảo là 'Đại-đạo vô-h́nh'.

Khổng-tử bảo là 'nhất dĩ quán chi'.

Hà-đồ là lư, lư vô-h́nh, siêu bên ngoài khí-thiên, khí thiên có hạn, lư ấy vô cùng.

Chất hữu h́nh, ở bên trong khí thiên, vận-hành theo trời, bởi v́ Hà-đồ hữu h́nh là đấ chất, như cuả con người vậy.

Lạc-thư lưu-hành là trời, như khí cuả con người vậy.

Hà-đồ vô-h́nh, như tính bản-nhiên cuả con người, là nguyên-thần cuả trời vậy.

Chất là dịch cuả giao-dịch.

Khí là dịch cuả biến-dịch.

Thần là dịch cuả bất-dịch.

Từ lư nhập khí, từ khí nhập chất, mê man bất phản là phàm nhân vậy.

Do chất ngộ khí, do khí ngộ lư, phản bản hoàn-nguyên, là thánh-hiền Tiên-Phật.

Lư không ǵ là chẳng quán.

Khí trên quán tinh-đẩu, dưới quán điạ, giữa quán nhân-vật.

Nên nói: tam-giáo quy nhất, vạn-pháp quy nhất.

****Nhất tức lư, lư chủ tĩnh. Nên Chu-tử nói: "Chủ tĩnh lập nhân-cực", thế là phép tối-thừa.

Người học đạo tu-dưỡng đều nói: "Quy căn nhận tổ"; ngoài ra vô-căn, quy căn là quy cái đó; ngoài ra vô tổ; nhận tổ là nhận cái đó.

Không biết điều đó, ắt không tự-độ được, làm sao mà phổ-độ được. Không năng tự-thâu, làm sao mà thâu viên được?

Tiên-thiên là vô-cực, bỏ điều đó không c̣n vô-cực nữa.

Trung-thiên là thái-cực, ngoài điều đó, không thái-cực nữa.

Hậu-thiên là hoàng-cực, ngoài điều đó, không hoàng-cực nữa.

Nên nói rằng: tam-cực đại-đạo, tam-cực là một vậy.

Hoặc có người hỏi ta rằng: "Điều tiên-sinh nói rằng cùng lư tận tính chí-mệnh, với vô-cực, thái-cực, lư-tính, khí-tính, Đại-Dịch, Hà, Lạc, thuyết thiên-nhân nhất-quán, đă vỹ đại, không ǵ là chẳng bao, không ǵ là chẳng nhập, là chính-truyền cuả bọn nhà nho chúng ta, có thể kiểu-chính được nhân-tâm, quét sạch được tà-thuyết; thánh-hiền mệnh mạch, dựa vào để bất diệt; nếu được người đó để thi-hành, có thể bên trên không đắc tội với thánh-hiền, bên dưới không hại cho tương-lai! Mà lại kiêm cập được phép kim-đan, đạo niết-bàn, không bao giờ xâm-dâm vào thuyết cuả Phật-Lăo, điều đó tôi không giải được".

Tôi ứng đáp rằng: "Cái tiên-sinh gọi là thánh-hiền mệnh mạch, ắt tôi chẳng dám, nhưng Phật-Lăo cũng là cổ-thánh-hiền. Tôi ái-mộ họ, duy sợ nói ra không nói rơ bằng họ, thi-hành không bằng được mức-độ cuả họ, há kiêm-cập dược vậy sao?".

Xưa Khổng-tử văng thánh, Tăng-tử hỏi về 'Lễ đạo quân'.

Thế-tổ có thơ 'Quy-sơn', tự xưng là 'Tây-phương nạp-tử'.

Thế-tông có truyền lại Ngữ-lục, đă từng nói đến 'Du-lịch hoá-thành'.

Chư thánh quốc-sơ, phần đông thâm-nhập Phật-hải kiêm trọng Đạo-tàng.

Ngữ-lục nói: "Ta vốn là Đại-giác Pháp-vương, muốn tiếp nối pháp trị nước cuả Nghiêu-Thuấn, nên theo vết xe cuả Chu-công, Khổng-tử". Đó là bản-triều tam-giáo, đều trọng do lai vậy, nên năng nối nghiệp nhị đế, trí hơn Hán, Đường thâm-nhân, hậu-trạch, khoáng-đại như chưa từng thấy. Như quả Thích-đạo không thành, quốc-sơ thánh thánh tương-kế đă từ lâu rồi! Há đợi đến bây giờ?

Bởi chưng cái mà bản triều chư thánh trọng-vọng, hai họ tinh-tủy mệnh-mạch

chân–truyền cuả tâm-pháp đạo-thống; dùng để hàm-dưỡng tính-thiên, phản-bản hoàn-nguyên, nên năng đốn-ngộ trực-siêu, diên đăng bờ đạo. Kịp đến sau khi tiến-bộ bách xích can đầu, mới thấy đại-bản, đại-nguyên tam-giáo hợp-triệt, sở dĩ cai-trị thanh-tĩnh vô-vi, mà hoạch-phóng nhanh chóng như thế.

          Như khi xưa Tần-Hoàng, Hán-Vũ cùng là Lương-chủ Tiêu-Diễn được trọng như b́-mao cuả hai họ; thửa tham-tâm dục-nhiễm chưa cách-trứ được, chưa được an kỳ sinh, Đông Phương-Sóc, chân-tiên Đạt-Ma chân-phật bầy ra trưuớc mắt, làm sao tốt được, ở chỗ này hoặc ở chỗ kia, thanh-sắc hoá lợi, điền măn hung-khâm; là để chân-nhân tuy gặp, nhân không đất thụ-giáo, nên chưa được chân-truyền. Mà phương-sĩ bàn-khê, khúc-kính, tức thửa tham mà nhập, khổ-tử vô thành, đến là kỳ-quái, chỉ là tṛ cười cho thiên-hạ hậu-thế. Đó không phải là lỗi cuả tiên-phật.

          Ta cũng sinh-trưởng nơi bồng-hoa, trộm không tự lượng làm sao, nhà nghèo than lăo, không sức theo thầy; bất đắc dĩ lấy di-biên cuả văng thánh, ngâm vịnh miệt mài từ hơn mười năm nay, phiếm-lạm thiệp-lạp, chưa gặt hái được thích-quy. Đến năm hăm bẩy tuổi, đi qua Mông-nhĩ-đông, Vạn-xuân, được Lưu-sư dẫn tiến, được Diêu-sư ở Sơn-tây chỉ bảo, nhập-thất tĩnh-toạ, hàm-dưỡng bản-nguyên, do định-tĩnh mà ngộ đại-hoá, bắt đầu biết tâm-nguyên tính-hải, tam-giáo hợp-triệt, đăng phong tạo-cực, vạn thánh đồng-quy.

          Nên không lượng cố lậu, vi-hữu giải-thích nơi đạo đại-dịch, Hà-Lạc, lư-học, số-học, tượng-học, chưa biết ra sao, c̣n đợi tựu-chính.

          Nay nhờ ơn Tiên-sinh hạ vấn phép 'kim-đan', đạo niết-bàn, ta tuy vi-hữu quản-khuy, kỳ thực chưa đạt tinh-vi, bất quá chỉ là đại-khái, tạ-minh chưa dám quên gốc mà thôi.

          Ôi! Kim-đan là ngụ-ngôn cuả tiên-gia, kỳ thực là chấn-đế cuả dịch-học vậy. Kim là ǵ? Là bổ ly thành kiền. Đan là ǵ? Là vạn-thù quy-nhất vậy.

          Bởi chưng thuyết tính-mệnh, nho-gia với đan-sĩ vi-hữu bất-đồng. Nho-gia gọi là tính-mệnh, lấy chân-lư cuả vô-cực gọi là 'thiên', lấy một phần cuả vô-cực gọi là 'mệnh', lấy chân cuả vô-cực, diệu-hợp nhị-ngũ chủ-tŕ h́nh-hài gọi là tính.

          Trời là cực thống-thể cuả muôn vật, mà mệnh với tính là vạn-vật vật vật mỗi mỗi có một cực vậy. Tính-mệnh vốn là một sự mà có tên khác; tại trời, tại người phân  ra phú-dữ, bẩm-thụ.

          Thuyết tính-mệnh cuả đan-sĩ phân ra tiên-thiên, hậu-thiên; trước khi sinh gọi là tiên-thiên, thời đó kiền là tính, lấy khôn làm mệnh. Tính tiên-thiên ắt là tính bản-nhiên cuả nho-gia.

          Kịp đến lúc đă sinh ra rồi, miệng phát ra một thinh, khí hậu-thiên nhập vào, khí tiên-thiên ẩn đi, lúc đó kiền mất trung-hào dương mà thành ly, khôn được trung-hào cuả kiền mà thành khảm; nên hậu-thiên lấy ly làm tính, lấy khảm làm mệnh. Tính hậu-thiên tức tính khí-chất cuả nho-gia.

          Tính tiên-thiên, âm-dương đối-đăi, tính-mệnh hỗn thành, thuần nơi thiên-lư, thuần-tuư chí-thiên, không biết, không hay, phép-tắc cuả thuận-đế.

          Ấy là tượng cuả quẻ Phục-hi tiên-thiên, pháp-tắc thửa ngôi: ngôi trời ở trên, ngôi đất ở dưới, kiền-khôn định ngôi ở tí-ngọ.

          Nhật sinh đằng đông, nguyệt sinh đằng tây, khảm-ly dàn hàng tại hai cửa măo-dậu.

          Cao là núi, cấn cư tây-bắc.

Thấp là đầm, đoài cư đông-nam.

Vật táo là gió, thân là đất cuả bạch-hổ, nên tốn tại đông-nam.

Động-vật là sấm-sét, dần tại quê-hương cuả thanh-long, nên chấn tại đông-bắc.

Thể cuả tiên-thiên đều cư sinh-vị; tỷ-dụ hoả ngụ nơi mộc mà chưa đốt cháy, viêm thượng mà chưa than với trời; thủy ẩn nơi mây mà chưa thành h́nh, nhuận hạ mà chưa đụng đất. Ấy là sơn-huy thuận-mi, ấy là lúc thuần-phác mà chưa tán vậy.

Ghi rằng: "Con người sinh ra mà tĩnh, là do tính trời vậy". 

Tŕnh-tử nói: "Con người sinh ra, chân mà tĩnh, chưa phát, ngũ-tính đă đầy đủ vậy".

Ấy là tính trong 'tính thiện' cuả Mạnh-tử.

Song le, lư vi đạo đại, phép truyền-tâm cuả cổ-thánh, hoặc tên là tinh, hoặc tên là nhất, hoặc tên là trung, hoặc tên là thành, hoặc tên là kính. Bất quá muốn  con người phản-hồi về tính cuả thời đó vậy, mà há có ǵ khác đâu? Tính thời ấy như thế nào? Thuần nơi lư mà không tạp nơi khí mà thôi.

Số tiên-thiên là: kiền 1, đoài 2, ly 3, chấn 4, tốn 5, khảm 6, cấn 7, khôn 8. Kiền lấy làm nguyên-thủy, khôn lấy làm yếu-chung; hai đầu bao quát âm-dương. Chấn là thiên-căn, tớn là nguyệt-quật, một trung phân-xuất tạo-hoá, lời gửi cuả văng-triết vậy.

Song le, số khởi ra làm sao? Quẻ vẽ ra làm sao?

Số khởi bắt rễ từ đâu?

Thái-cực là ǵ? Là nhất khí vậy.

Lưỡng-nghi là ǵ? Là thăng-giáng.

Tứ-tượng là ǵ? Là nhị-chí, nhị-phân.

Bát-quái là ǵ? Nhị-chí, nhị-phân, cộng với tứ-lập.

Do đó mà có 24 khí, 72 hậu, 365 ¼ ngày. Tại lịch là ngày, tại trời là độ, tại dịch là hào, là sách.

Ôi! 360 sách, là một nhật-kỳ; 360 hào là số giáp một ṿng trời. Mà dịch có 384 hào là nghiă-lư ǵ?

Bởi chưng 360 hào là độ một khí văng lai trải qua, cộng vào một khí bản-thể là kiền-khôn, đại-dụng là khảm-ly; 4 quẻ là 24 hào, 64 quẻ là do-lai cuả 384 hào vậy.

Ôi! 360 ngày, tức 360 hào; là chính-số cuả một tuế, c̣n dư 5 ¼ ngày, là khí-doanh vậy, gia dĩ sóc-hư, ấy là do-lai cuả nhuận-dư vậy.

Khí-doanh là thái-cực-thiên vậy, là số Lạc-thư vậy, là số-học vậy; là do-lai cuả tính khí-chất, mệnh khí-số, nhân-tâm, thức-thần vậy.

Sóc-hư là lưỡng-nghi-thiên, là tượng-học vậy, là số-học-khí vậy, là tượng-học ắt nhập vào chất vậy.

Bởi chưng tượng cuả chất gốc ở nhật-nguyệt, nhật-nguyệt là tượng nam-nữ vậy. Kiền-khôn là tượng cuả phụ-mẫu. Nhật giao nguyệt mà sinh ra quái-hào; trời giao đất mà sinh ra vạn-vật. Ấy là dịch cuả giao-dịch, là chất vậy.

Một khí lưu-hành, nóng lạnh đắp đổi nhau. Ấy là dịch cuả biến-dịch, là khí vậy.

Tượng cuả giao-dịch gốc ở khí biến-dịch; khí biến-dịch gốc ở lư bất-dịch cuả vô-cực. Lư là ǵ? Tức là:

Nhất trong 'nhất dĩ quán chi' cuả Khổng-tử, nhất trong 'quy nhất' cuả Thích-ca, nhất trong 'thủ nhất' cuả Lăo-tử.

Nhất ấy, Phật rằng: 'Kim-cương', Đạo rằng: 'Kim-đan', Nho rằng: 'Tính cuả tính-mệnh', tuy ba tên, kỳ thực chỉ là một vậy.

Bởi chưng kim là thể cuả thiên-tính, cương là dụng cuả thiên-tính. Thể cuả tính vạn-kiếp bất-hủy, dụng cuả tính , không chặt đứt được trần-duyên.

Thuyết kim-đan, sách cuả Lăo-Trang không khái-kiến nhiều. Đến thời Đông-Hán, chân-nhân Ngụy Bá-Dương, dựa vào Dịch-đạo mới viết ra 'Tham-đồng-khế', mượn kiền-khôn, khảm-ly, âm-dương, nam-nữ, nhật-nguyệt long-hổ, tượng cuả duyên-hống (Pb-Hg) đỉnh lư để cắt nghiă rơ kỳ-diệu cuả đan-đạo.

Ư-vị là: trời có nhật-nguyệt, con người có tinh-thần; tinh,thần tương-giao như nhật-nguyệt hối-sóc-huyền-vọng; hô-hấp thăng-giáng, như một khí nóng lạnh qua lại, đó là tượng cuả giao-dịch, biến-dịch vậy.

Trước khi con người sinh ra, kiền là đầu, khôn là bụng, nhâm, đốc chưa phân-ly, ba cái tinh, khí, thần c̣n hợp nhất, đó là quái-tượng tiên-thiên. Tinh là nguyên-tinh, khí là nguyên-khí, thần là nguyên-thần; như nước tại núi, như lửa chứa trong gỗ, không biết, không hay, hồn-nhiên thiên-lư, tuư-nhiên chí-thiện, đó là tĩnh-tính cuả nhân-sinh.

Kịp đến khi thai tṛn 10 tháng, cô-thụ đế-lạc; miệng phát ra một tiếng khóc, khí thái-cực từ miệng mũi nhập vào, nhâm-đốc hợp lại.

Hoả tính viêm thượng, thần ngụ nơi mắt, kiền là đầu, hư mà thành ly;

Thủy tính nhuận hạ, khí bắt rễ nơi thận, khôn là bụng, thực mà biến thành khảm.

Long-hổ duyên-hống, chủng chủng khác tên, không xuất từ kiền-khôn tiên-thiên, biến ra trung-hào cuả khảm-ly hậu-thiên mà thôi.

Tiên-thiên là tính bản-nhiên vậy.

Hậu-thiên là tính khí-chất vậy.

Tính nhập hậu-thiên, ắt nguyên-tính náu nơi giao-cảm-tinh, nguyệt-khí náu nơi khí cuả miệng mũi, nguyên-thần náu nơi thần cuả tư-lự, mê chân trục-vơng vậy!

Thoạt kỳ thủy, ắt hư-không sinh thần, thần sinh khí, khí sinh tinh, từ vô hoá hữu. Thuận theo tự-nhiên, ắt tinh tiết khí, thuận-hành hướng hạ, lạc hoa lưu thủy, đi mà không trở lại, ấy là từ thánh nhập phàm, đạo cuả nhật lưu ô hạ vậy.

Công-phu kim-đan, tích tinh tức niệm, bế tức ngưng thần, tĩnh cực sinh động, tinh hoá ra khí, dương trong khảm, xung-khai tam-quang, thượng-thăng Lôn, giáng nhập ly cung, thần-khí hợp nhất, phục hoàn diện-mục, kiền-nguyên tái gia phanh luyến ôn-dưỡng, thoát thai thần-hoá, hợp nơi thái-hư, công kim-đan hoàn-thành vậy.

Kim là ǵ? Kiền là kim, kiền cũng là trời.Trời là tính cuả vạn-vật thống-thể, tính là vật vật mỗi mỗi đầu đủ trời cuả riêng ḿnh.

Đan là ǵ? Nhân con người rơi vào hậu-thiên, thể cuả kiền-khôn biến, mà là dụng cuả khảm-ly. Ly là nhật, khảm là nguyệt; nhật trên nguyệt dưới, là dịch vậy.

Ly hỏa hạ-giáng, khảm thủy thượng-thăng; thủy hoả Kư-tế, nhật-nguyệt hội-hợp, sáng vậy. Luyện thành một phiến, đánh thành một đoàn, trở về một lư, gọi là đan vậy.

Có nói: 'cửu-chuyển kim-đan' là trở về hào cửu cuả khảm vậy.

Có nói: 'hoàn dương-đan' là hoàn về tượng kiền-nguyên vậy.

Có nói: 'tử kim-đan' có nghiă là đất cuả 9 tím.

Đó là thuyết cuả Lăo-Trang trở về sau vậy, so-sánh với cổ-tích rất dễ nhập-thủ; nên thiệp-tích ít nhiều tượng, căn tính thuần ám là vi-hữu thác-hội mà là dị-đoan cuả bàng-khê khúc-kính, phấn-khởi vậy.

Đó là lỗi lầm trong công, là hữu chí lập công, không thể không biết; đó là kim-đan cuả đạo-gia vậy.

Mà sáu chữ chân-ngôn 'Nam-mô A-di-đà Phật' cuả Thích-ca, thực kiêm tinh-vi cuả nho-gia, đạt uyên-áo cuả thiên-nhân.

Ba ngh́n năm nay, người dạy mất ư truyền lời; người học tụng lời quên ư. Lầm là chân-văn cuả Phật-tổ truyền-tâm, tác làm thần-chú cuả phàm-thế tích-phúc; đến nỗi khiến cho đạo-pháp Tây-trúc manh-một không sáng suả, mất dịp gánh vác thác-văn tải đạo cuả Thích-ca, lấy đạo giác-ngộ đời, nhân giác-ngộ thành đạo, thịnh-ư cuả đạo-mạch tiếp-tự chăng?

Cẩn thô giải đại-ư, khiến người học biết Tây-thiên, đông-thổ không phải là hai đạo; trên trời dưới đất nguồn từ một lư vậy.


*

* *

 

 

 

Xem Kỳ 182

 

 

 

 

 

GS Nguyễn Hu Quang
Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

  

 

 

www.ninh-hoa.com