www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Hán Việt Dịch S Lược 

Giáo Sư
Nguyễn Hữu Quang

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Main Menu

 
 


HÁN VIỆT DỊCH S LƯỢC

GS Nguyễn Hữu Quang

Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

 

 

CHƯƠNG 21

 

DỊCH-THƯ TRƯỚC-LUẬN

 



 

 (Tiếp theo Kỳ 154) 

 

Quái-Chủ tức Chủ-Hào :

 

31. HÀM 
 

Hào cửu-tứ quẻ Hàm đang ở ngôi giữa quẻ, có thể cảm được Vua, ắt tứ làm quái-chủ vậy. Song le, cửu-ngũ đang chung lưng đấu cật với tứ, mà làm Cấn chỉ cuả Hàm. Chỉ trong Hàm là cái ta gọi là động mà vẫn có thể tĩnh, ắt ngũ lại càng đáng làm quái-chủ vậy. 

32. HẰNG
 

Hằng là thường-hằng. Được đạo trung ắt là thường-hằng rồi. Trong quẻ chỉ có nhị và ngũ là ở trung-vị. Mà lục-ngũ lại là nhu-trung trong khi lục-nhị là cương-trung. V́ vậy cừu-nhị làm quái-chủ. 

33. ĐỘN
 

Quẻ Độn lấy hai hào âm làm chủ, ắt sơ và nhị là chủ thành-quái. Mà hào cửu-ngũ làm cho hào này tận-thiện nên đáng làm chủ chủ-quái. Cho nên Thoán-truyện nói: "Cứng ở ngôi xứng-đáng mà có ứng-hợp, cùng thời tiến đi vậy". 

34. ĐẠI-TRÁNG
 

Quẻ này tên là Đại-tráng v́ có bốn hào dương bên dưới, mà hào cửu-tứ lại dẫn đầu, nên đáng mặt làm quái-chủ. 

35. TẤN 
 

Tấn lấy ánh sáng mà ló khỏi mặt đất, thành quẻ với lục-ngũ là chủ cuả Ly. Ngôi ở giữa trời, ắt ngũ phải là quái-chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Nhu tiến mà đi lên trên". 

36. MINH-DI 
 

Minh-di lấy lúc mặt trời lẩn vào đất đặt tên quẻ, mà thượng-lục lại chứa đất dầy tiêu-diệt vẻ sáng cuả con người, ban nghiă cho quẻ nên mới là chủ cuả thành-quái. Trong khi lục-nhị và lục-ngũ đều mang minh-đức trung-thuận mà chống lại tối tăm nên đáng làm chủ chủ-quái. Cho nên Thoán-truyện nói: "Trong hoạn-nạn mà giữ cho chính chí cuả ḿnh, Văn-Vương được như thế đó, ông Cơ-tử cũng được như thế đó". 

37. GIA-NHÂN
 

Quẻ Gia-nhân lấy cửu-ngũ và lục-nhị làm chủ, nên Thoán-truyện mới nói: "Phàm người trong nhà, con gái th́ chính ngôi ở trong, con trai th́ chính ngôi ở ngoài". 

38. KHUÊ (KHUỂ)    
 

Quẻ Khuê lấy lục-ngũ và cửu-nhị làm chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Nhu tiến mà đi lên trên, được đạo trung mà ứng-hợp với cương". 

39. KIỂN 
 

Quẻ Kiển lấy cửu-ngũ làm chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Tiến đi th́ được đạo trung vậy", bởi chưng cái mà Thoán-từ gọi là đại-nhân tức thị chỉ ngũ vậy. 

40. GIẢI 
 

Quẻ Giải lấy cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Đi th́ được đám đông". Tức chỉ ngũ vậy. Lại nói: "Bèn được đạo trung vậy". Tức chỉ nhị vậy. 

41. TỔN 
 

Quẻ Tổn lấy vạch trên cùng hạ-thể quẻ Tổn và vạch trên cùng thượng-thể
quẻ Ích
làm nghiă. Ắt lục-tam và thượng-cửu làm chủ thành-quái. Như vậy, bớt dưới mà thêm cho trên, là thêm cho vua vậy. Cho nên lục-ngũ là chủ cuả chủ-quái. 

42. ÍCH 
 

Quẻ Ích lấy vạch dưói cùng cuả thượng-quái quẻ Tổn và vạch dưói cùng cuả hạ-quái quẻ Ích làm nghiă, ắt lục-tứ và sơ-cửu là chủ cuả thành-quái.  Như vậy, bớt trên mà thêm cho dưới có nghiă là vua ban ơn mà bầy tôi chịu ơn. Nên cửu-ngũ và lục-nhị là chủ cuả chủ-quái. 

43. QUYẾT (QUẢI) 
 

Quẻ Quyết lấy một hào âm cực ở trên cùng làm nghiă, ắt thượng-lục là chủ thành-quái. Như vậy, năm hào dương quyết đuổi một hào âm, mà hào ngũ lại cầm đầu và ở ngôi tôn nên ngũ làm chủ chủ-quái.

44. CẤU
 

Quẻ Cấu lấy một hào âm sinh ở dưới cùng làm nghĩa, ắt sơ-lục là chủ thành-quái. Như vậy, năm hào dương đều có trách-nhiệm chế-tài một hào âm, duy chỉ có nhị và ngũ là có đức cương trung, một ắt là rất gần hào âm để khống-chế, một nữa là được tôn-lâm đến viếng, cho nên cửu-ngũ và cửu-nhị đều là chủ của chủ-quái.   

45. TỤY 
 

Quẻ Tụy lấy cửu-ngũ làm chủ, rồi sau mới đến cửu-tứ. Quẻ chỉ có hai hào dương đều ở ngôi cao, các hào âm đều quy-phục. 

46. THĂNG 
 

Quẻ Thăng lấy lục-ngũ làm chủ. Nên Thoán-truyện mới nói: "Phần mềm tùy thời mà đi lên". Lục-ngũ ở ngôi chí-tôn của quẻ, mà thăng ắt từ dưới dấy lên. Quẻ này lấy cây mọc từ mặt đất mọc lên làm tượng, ắt sơ-lục là chủ thể tốn v́ là rễ của cây. Cho nên sơ-lục là chủ thành-quái. 

47. KHỔN (KHỐN)   
 

Quẻ Khổn (Khốn) lấy cửu-nhị và cửu-ngũ làm chủ. Hơn cả, hai hào nhị và ngũ, lấy đức cương trung mà trấn áp, làm nghĩa, tức thị bảo là hai hào nhị và ngũ lấy đức cương trung mà chế-ngự các hào âm, cho nên cả hai hào đều là chủ của thành-quái lẫn chủ-quái như trường-hợp quẻ Thái vậy. 

48. TỈNH 
 

Quẻ Tỉnh lấy cửu-ngũ làm chủ. Quẻ Tỉnh dùng thủy-công, nên cửu-ngũ thể dùng thể khảm là chủ-lực. Quẻ Tỉnh lấy nuôi dân làm nghĩa mà cửu-ngũ chính là vua nuôi dân vậy. 

49. CÁCH 
 

Quẻ Cách lấy cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ ở ngôi tôn, ắt có quyền cải-cách. Cứng trung-chính, ắt thành công trong việc hoàn-thiện cải-cách. Cho nên hào-từ cửu-ngũ mới bảo: "Đại-nhân hổ-biến = Kẻ đại-nhân biến-hóa như con hổ". 

50. ĐỈNH 
 

Quẻ Đỉnh lấy lục-ngũ và thượng-cửu làm chủ, bởi v́ quẻ này chọn dưỡng-hiền làm nghĩa. mà lục-ngũ tôn thượng nết hiền của thượng-cửu. Tượng của nó như khoen vạc và tai vạc tương-đắc. 

51. CHẤN 
 

Quẻ Chấn lấy hai hào dương làm chủ, bởi chưng Chấn dương động bên dưới. Cho nên hào tứ không làm chủ mà hào sơ lại làm chủ. 

52. CẤN 
 

Quẻ Cấn cũng lấy hai hào dương làm chủ. Như vậy, trong quẻ Cấn hào dương ngăn bên trên. Cho nên hào tam không làm chủ mà hào thượng lại làm chủ. 

53. TIỆM 
 

Quẻ Tiệm lấy việc "con gái về nhà chồng" làm tượng mà các hào chỉ có lục-nhị là hưởng-ứng ngũ, vẫn-hợp với tượng "con gái về nhà chồng". Ắt lục-nhị làm quái-chủ. Như thế, lại lấy tiến làm nghĩa mà cửu-ngũ tiến lên ngự ngôi cao, có đức cương-trung, ắt cửu-ngũ cũng là quái-chủ. 

54. QUY-MUỘI 
 

Quẻ Quy-muội lấy việc "con gái tự-ư về nhà chồng" làm nghĩa, đức không tốt. Cho nên Thoán-truyện bảo: "Không có lợi". Mềm vâng ư cứng. Ấy là lục-tam và thượng-cửu đều làm chủ thành-quái. Như vậy, lục-ngũ ở ngôi tôn, hạ-giao nên phản-biến xấu thành tốt, đổi hung thành cát, nên lục-ngũ mới làm chủ của chủ-quái. 

55. PHONG 
 

Quẻ Phong lấy lục-ngũ làm chủ, bởi v́ Thoán-truyện quẻ này bảo: "Nhà vua đến lúc cực-thịnh này, chớ lo, như mặt trời lúc chính-ngọ". Ngôi của lục-ngũ ắt là ngôi vua. Nhu mà ở chính giữa ắt có đức của nặt trời lúc chính-ngọ. 

56. LỮ 
 

Quẻ Lữ cũng lấy lục-ngũ làm chủ, bởi v́ Thoán-truyện quẻ này bảo: "Phần mềm được đạo trung bên ngoài". Lại nói: "Ngăn lại mà phụ vào sự sáng". Lữ ở ngọai-quái tượng-trưng cho sự đi xa quê nhà. Ở ngôi giữa là chủ thể Ly, được tượng sáng rực-rỡ vậy. 

57. TỐN 
 

Quẻ Tốn tuy chủ ở hai hào âm, song le, quẻ âm lấy hào âm làm chủ. Duy ly là đốt cháy bởi v́ lấy ở chính giữa vậy Nên chi hai hào âm của Tốn được chọn làm chủ thành-quái mà không được làm chủ chủ-quái. Chủ của chủ-quái chính là hào cửu-ngũ vậy. Trừ phi ở ngôi tôn chứ không tài nào ra mênh-lệnh làm công việc được. Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Phần cứng tốn thuận về điều trung-chính mà chí thi-hành được", tức thị chỉ hào cửu-ngũ vậy. 

58. ĐOÁI (ĐOÀI) 

Hai hào âm quẻ Đoài cũng làm chủ thành-quái mà không được làm chủ chủ-quái. Chủ của chủ-quái ắt về tay cửu-nhị và cửu-ngũ.  Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Trong cứng, ngoài mềm, vui vẻ mà lợi điều chính". 

59. HOÁN 
 

Quẻ Hoán lấy cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ quẻ này thu thập hoán-tán của thiên-hạ. Không thể nào làm nổi nếu không ở ngôi tôn. Như vậy cửu-nhị ở tại nội-thể để củng cố gốc rễ, lục-tứ pḥ ngũ đi đến thành công, chính là điều quái-nghĩa trọng-vọng. Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Phần cứng trở lại mà chẳng cùng, phần mềm được ngôi hào thượng ở ngoài mà đồng với". 

60. TIẾT 
 

Quẻ Tiết cũng lấy cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ dựng chế-độ để tiết-chế thiên-hạ, duy ở ngôi tôn, có đức mới làm được. Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Đáng ngôi v́ dè dặt, trung-chính để mà thông suốt". 

61. TRUNG-PHU 
 

Quẻ Trung-phu lấy trung-hư làm thành-quái, ắt lục-tam và lục-tứ đều là chủ thành-quái. Duy ḷng có tin thực mới lấy nghĩa từ trung-thực, ắt hai hào cửu-nhị và cửu-ngũ làm chủ chủ-quái. Đến như tin thực để cải-hóa nước nhà, hoá ra là sự việc ở ngôi tôn. Cho nên cửu-ngũ được chọn làm chủ chủ-quái. 

62. TIỂU-QUÁ 
 

Quẻ Tiểu-quá lấy lục-nhị và lục-ngũ làm chủ, bởi lẽ phần mềm được đạo trung, đương lúc quá-th́ mà chẳng quá vậy. 

63. KƯ-TẾ 
 

Quẻ Kư-tế chọn lục-nhị làm chủ, bởi lẽ việc đă xong rồi (post mortem), trước th́ tốt mà sau bị rối lọan. Lục-nhị ở nội-quái, chính lúc đầu đang tốt. Cho nên Thoán-truyện quẻ này bảo: "Lúc đầu tốt, phần mềm được hợp với đạo trung vậy". 

64. VỊ-TẾ 
 

Quẻ Vị-tế lấy lục-ngũ làm chủ, bởi lẽ việc chưa xong, ắt ban đầu rối loạn rồi sau mới trị. Lục-ngũ ở ngoại-quái, chính là thời đang khai-trị, nên Thoán-truyện quẻ này mới bảo: "Việc chưa xong, được hanh thông là phần mềm được đạo trung vậy". 

KẾT-NGỮ


Vi-nghĩa quái-chủ thượng-dẫn có thể suy ra từ thoán-truyện, hào-từ. Đại để lư do Kinh Dịch được liệt vào hàng kinh-điển hoàn-tất nghiệp lớn là nhờ các người có đức

là chức-vị (Tiên-vương, Hậu, Quân-tử, Đại-nhân, Thượng). Cho nên hào ngũ làm quái-chủ chiếm đa-số (53/64 = 83%). Kiểm! Đôi khi, v́ thời-nghĩa, không lấy hào ngũ là quân-vị làm quái-chủ (11/64 = 17%). Ngoại trừ hào ngũ, nhiều khi chỉ xét đến vương-vị. Như hào thượng-lục quẻ Tùy bảo: "Vương dụng hưởng vu Tây-sơn = Nhà vua dùng tâm thành mà tế hưởng nơi Tây-sơn" bởi v́ thượng-cửu có ràng buộc với lục-ngũ. Hào nhị quẻ Ích bảo: "Vương dụng hưởng vu đế = Dùng tâm thành để phối-hường với đấng thượng-đế", bởi v́ nhị ứng-hợp với ngũ. Hào tứ quẻ Thăng bảo: "Vương dụng hưởng vu Kỳ-sơn = Vua dùng để tế hưởng ở đất Kỳ-sơn" là do hào tứ theo hầu hào ngũ. Tất cả đều do đức và thời xứng. Cho nên bậc vương-giả dựa vào đó mà ứng-đáp tâm của thần minh. Lại nữa, hào thượng bao trùm hào ngũ mà đúc-kết quái-nghĩa. Như hào thượng quẻ Sư bảo: "Đại-quân hữu mệnh = Vua cả ra lệnh". Nhân ngũ xuất-quân định lọan, nên đến lúc đó mới báo-tiệp thành-công vậy. Hào thượng quẻ Ly bảo: "Vương dụng xuất chinh = Vua dùng để xuất-quân chinh-phạt" nhân ngũ ưu cần đồ trị mà tới lúc đó ắt trừ được gốc loạn rồi. Đều là nghĩa của thượng bao che ngũ, tâu lên thành công, hữu hiệu như vậy đó. Trong Kinh Dịch, các thí dụ về hai hào ngũ và thượng làm quái-chủ có nhiều, không phải hào phải cáng đáng ngôi vua. (Trường-hợp các quẻ: Quan, Bí, Bác, Đại-súc, Đại-quá, Minh-di, Tổn, Quyết, Đỉnh, Cấn, Quy-muội và Đoài). Kiểm!

 

Bảng 6.24 Biểu Nhất-lăm Quái-Chủ xếp theo vần ABC của tên quẻ

 

BÀI TẬP

1) Hăy t́m chủ hào cho tám quẻ bát-thuần: Kiền (1), Khôn (2), Khảm (29), Ly (30), Chấn (51), Cấn (52), Tốn (57), và Đoài (58).

2) Hăy t́m chủ-hào cho các quẻ sau đây: Tiểu-súc, Quan, Di, Hàm, Độn, Minh-di, Giải, Ích, Cấu, Thăng, Khổn, Đỉnh, Quy-muội, Đoài, Tiết, Trung-phu, Vị-tế.

 Đáp: Ḍ đáp-hào trong bảng 6.24 rồi đọc lại đoạn văn tương-ứng để t́m hiểu tại sao các hào mỗi quẻ lại được chọn làm chủ-hào.

 

 

*

* *

 

 

 

Xem Kỳ 156

 

 

 

 

 

GS Nguyễn Hu Quang
Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

  

 

 

www.ninh-hoa.com