www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Hán Việt Dịch S Lược 

Giáo Sư
Nguyễn Hữu Quang

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Main Menu

 
 


HÁN VIỆT DỊCH S LƯỢC

GS Nguyễn Hữu Quang

Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

 

 

CHƯƠNG 21

 

DỊCH-THƯ TRƯỚC-LUẬN

 



 

 (Tiếp theo Kỳ 153) 

 

Quái-Chủ tức Chủ-Hào :

Có hai loại quái-chủ: một là chủ cuả thành-quái ( constituting rulers), hai là chủ cuả chủ-quái ( governing rulers). Hai kư-hiệu được dùng trong The I Ching or Book of Changes cu Wilhelm/Baynes (263) và được chua bên cnh hào-t tương ng.

Vai tṛ ca quài-ch trong mt qu ta ta vai tṛ ca cosin ch-hướng trong Cơ-hc Thun-lư hay đung kim-soát (controlling lines) trong cng Fredkin (Fredkins gates) ca Đin-toán.

Đại-để, quái-chủ có thể là chủ-hào của thành-quái, mà cũng có thể là chủ-hào của chủ-quái. Lệ đại-loại như: Sư, Tỷ, Tiểu-súc, Lư, Đồng-nhân, Đại-hữu, Khiêm, Dự, Bác, Phục, Quyết, Cấu. Các quẻ này đều nói đến chủ-hào của thành-quái v́ chính chúng ban nghĩa cho quẻ. Các quẻ Kiền, Khôn th́ đề-cập chủ-hào của chủ-quái. Các chủ-hào này đều phải có thiện-đức mà lại phải đắc-thời, đắc-vị. Có quẻ có hai chủ-hào. Như quẻ Truân có hai hào dương (cửu-ngũ và sơ-cửu). Song le, sơ-cửu chỉ là hầu, c̣n cửu-ngũ đáng bực dựng hầu. Quẻ Mông lấy cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ-hào. Cửu-nhị chỉ là thầy. Lục-ngũ là tôn-sư, trọng-đạo để dạy dỗ con em. Kỳ dư các quẻ khác đều có thể chuẩn theo đó mà suy ra.

Nói khác đi, loại đầu (trong bài này, hào tương-ứng mầu xanh dương đậm) cho ta biết nguyên-do lập thành và đặt tên quẻ, bất chấp tốt xấu cuả quái-đức hay hào-vị miễn sao cho biết khởi nguyên cuả quái-nghiă. Loại sau (trong bài này, hào tương-ứng mầu đỏ), ắt quái-đức phải tốt đẹp, hào tương-ứng phải đắc thời, đắc-vị. Đại-đa-số hào này là hào ngũ (quân-vị), đôi khi có thể là hào khác. Khi nào hai loại nhập một không những quái-đức phải tốt đẹp mà hào tương-ứng phải đắc-thời, đắc-vị nữa. Chủ cuả thành-quái không được kiêm-nhiệm chủ cuả chủ-quái trong trường-hợp quái-đức lẫn thời-vị tham thác và không xứng đáng. Đại để thuyết quái-chủ đă tiềm ẩn trong Thoán-truyện. Trước nhất xin xét vài trường-hợp đặc-biệt. Nếu chủ cuả thành-quái trùng-hợp với chủ cuả chủ-quái th́ chỉ có một quái-chủ mà thôi: đó chính là chủ cuả chủ-quái. Chẳng hạn, trong quẻ Khổn hai hào cửu-nhị và cửu-ngũ kiêm-nhiệm chủ của chủ-quái và chủ của thành-quái. Nếu vừa có chủ cuả thành-quái, vừa có chủ cuả chủ-quái, th́ cả hai đều là quái-chủ. Nếu chủ cuả thành-quái là hai hào tách biệt, ắt cả hai hào đều là quái-chủ. Nếu chủ cuả thành-quái kiêm thủ hai tượng, ắt hai hào ứng với hai tượng đều là quái-chủ. Nay xin tuần-tự xét từng biệt-quái một: 

01. KIỀN  

Quẻ Kiền lấy hào cửu-ngũ làm quái-chủ bởi chưng Kiền-nguyên là thiên-đạo mà hào cửu-ngũ lại tượng trời. Kiền cũng biểu-trưng quân-đạo mà hào cửu-ngũ lại là quân-vị. Lại thêm, vừa cưong-kiện, vừa trung-chính, đầy đủ cả. Lại gồm thuần chất cuả thiên-đức. Cho nên làm quái-chủ. Thoán-truyện bảo là: "Thời thừa lục long dĩ ngự thiên. Thủ xuất thứ vật. = Điều-khiển cả sáu ngôi dương để thống-trị trên trời. Làm đầu mối cho mọi thứ vật". 

02. KHÔN  

Quẻ Khôn lấy lục-nhị làm quái-chủ bởi v́ Khôn-nguyên là điạ-đạo mà nhị tượng-trưng đất. Khôn là thấn-đạo, mà nhị là thần-vị. Lại nữa, nhu-thuận, trung-chính đầy đủ cả, được thuần-đức cuả Khôn nên được chọn làm quái-chủ. Cứ xem như quái-từ bảo: "Lúc đầu lầm sau được chủ nên lỗi đạo, sau được bạn, mất bạn", đều là thần-đạo cả. 

03. TRUÂN  
 

Quẻ Truân lấy hai hào sơ-cửu và cửu-ngũ làm quái-chủ, bởi chưng quẻ này chỉ có hai hào dương. Sơ-cửu ở dưới là hầu, có thể an-dân. Cửu-ngũ ở trên, có thể dựng tước hầu để an-dân vậy. 

04. MÔNG  
 

Quẻ Mông lấy hai hào cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ, bởi v́ cửu-nhị được đức cương trung và được hào lục-ngũ ứng. Cửu-nhị ở dưới là bậc thầy, có thể dạy người khác. Lục-ngũ ở trên có thể làm tôn-sư, danh sư để dạy mọi ngưởi khác. 

05. NHU  


 
Quẻ Nhu lấy hào cửu-ngũ làm chủ bởi phàm sự việc đang ở thời Nhu, mà vương-đạo đặc-biệt đă thành từ lâu. Cái mà Thoán-truyện gọi là "dựng ngôi nơi ngôi trời, là v́ chính trung vậy" là ám-chỉ hào ngũ. 

06. TỤNG  
Quẻ Tụng lấy hào cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ các hào đều đề cập kiện-cáo cả. Duy có hào cửu-ngũ có đức kiện-cáo. Cái mà Thoán-truyện gọi là "gặp đại-nhân th́ lợi, là chuộng điều trung-chính vậy" cũng là nói đến ngũ. 

07. SƯ  
 

Quẻ Sư lấy hai hào cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ, bởi v́ cửu-nhị ở dưới là trượng-nhân tức trượng-phu, lục-ngũ ở trên biết dùng trượng-nhân vậy. 

08. TỶ (TỴ)  
 

Quẻ Tỷ lấy hào cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ chỉ có một hào dương mà lại ngồi nơi tôn-vị, là chỗ trên dưới đều trông nhờ. 

09. TIỂU-SÚC  

 

Quẻ Tiểu-súc lấy hào lục-tứ làm chủ thành-quái trong khi hào cửu-ngũ là chủ cuả chủ-quái. Bởi chưng hào âm súc-tích hào dương nên Thoán-truyện nói: "Nhu đắc-vị mà trên dưới đều ứng mà lại hợp chí với cửu-ngũ" nên Thoán-truyện mới bảo: "Cứng hợp đạo trung mà chí được thi-hành". 

10. LƯ  
 

Quẻ Lư lấy hào lục-tam làm chủ thành-quái trong khi cửu-ngũ làm chủ cuả chủ-quái, bởi v́ lục-tam dùng một hào mềm yếu mà đạp lên cả bọn hào cứng, lắm nguy, nhiều sợ, nên quẻ mới gọi là đạp (Lư). Ngồi nơi ngôi tôn mà lúc nào cũng nơm nớp sợ nguy-hiểm trong ḷng, nên hào-từ cửu-ngũ mới bảo: "Trinh lệ = tuy chính mà nguy" và Thoán-truyện mới bảo: "Cứng trung-chính, cưỡi lên ngôi tôn mà không biết mỏi mệt". 

11. THÁI   
 

Quẻ Thái lấy hai hào cửu-nhị và lục-ngũ làm chủ, bởi trên dưới giao nhau mà cùng chí-hướng. Cửu nhị năng tận đạo làm tôi để thượng-giao. Lục-ngũ năng tận đạo làm vua để hạ-giao. Cả hai hào đều là chủ thành-quái lẫn chủ-quái. 

12. BĨ  
 

Quẻ Bĩ lấy lục-nhị, cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ quẻ Thái trên dưới giao nhau mà lại đồng chí-khí. Cửu-nhị năng làm tṛn thần-đạo, đi lên mà giao. Cửu-ngũ năng tận quân-đạo mới hạ-giao. Cửu-nhị làm chủ thành-quái trong khi cửu-ngũ làm chủ chủ-quái nhờ quái-đức trung chính. 

13. ĐỒNG-NHÂN  
 

Quẻ Đồng-nhân lấy lục-nhị và cửu-ngũ làm quái-chủ, bởi v́ lục-nhị là một hào âm mà có thể hoà-đồng với các hào dương mà lại ứng với cửu-ngũ nữa. Cho nên Thoán-truyện mới nói: "Nhu được ngôi, được trung, mà cùng ứng-hợp với Kiền". 

14. ĐẠI-HỮU  
 

Quẻ Đại-hữu lấy lục-ngũ làm quái-chủ, bởi v́ ngũ lấy hư-trung mà ngự tôn-vị, năng có được chúng-dương. Nên Thoán-truyện mới bảo: "Mềm được ngôi tôn, lớn lao hợp đạo trung mà trên dưới đều ứng-hợp". 

15. KHIÊM  
 

Quẻ Khiêm lấy cửu-tam làm chủ bởi ví quẻ này chỉ có một hào dương mà lại đắc-vị và ở hạ-thể. Đó chính là tượng cuả quẻ Khiêm. Nên hào-từ cửu-tam giống quái-từ (Quân-tử hữu chung = Người quân-tử có điều trọn vẹn). Truyện nói: "Tam đa hung = Hào tam nhiều điều xấu". Duy hào này lại rất tốt. 

16. DỰ  
 

Quẻ Dự lấy cửu-tứ làm chủ. Quẻ chỉ có một hào dương ở thượng-quái, sở dĩ quẻ nghiă là vui vẻ (hoà-lạc), là v́ hào cửu-tứ làm trung-gian hoà-đồng toàn quẻ. Cho nên Thoán-truyện bảo: "Sự cứng rắn có ứng-hợp mà chí-nguyện được thi-hành". 

17. TÙY  
 

Quẻ Tùy lấy sơ-cửu và cửu-ngũ làm chủ, bởi v́ sở dĩ quẻ tên tùy là do cứng năng ở dưới mềm. Hào sơ và ngũ đều cứng và ở dưới mềm cả. Cho nên được làm quái-chủ. 

18. CỔ  
 

Quẻ Cổ lấy lục-ngũ làm chủ bởi v́ các hào khác đều có việc để sửa trị, đến hào ngũ mới bắt đầu thành-công. Nên các hào khác đều có lời răn mà riêng hào ngũ lại có thể đạt tới danh-dự. 

19. LÂM  
 

Quẻ Lâm lấy sơ-cửu và cửu-nhị làm chủ. Đó chính là cái mà Thoán-truyện bảo là: "Cứng dần mà lớn lên". 

20. QUAN  
 

Quẻ Quan lấy cửu-ngũ và thượng-cửu làm chủ chính nhờ Thoán-truyện nói: "Cả xem ở trên". 

21. PHỆ-HẠP  
 

Quẻ Phệ-hạp lấy lục-ngũ làm chủ chính là nhờ Thoán-truyện nói: "Mềm hợp với đạo trung mà tiến lên". 

22. BÍ  
 

Quẻ Bí lấy lục-nhị làm chủ thành-quái và thượng-cửu làm chủ chủ-quái chính là nhờ Thoán-truyện nói: "Mềm lại mà làm văn vẻ cho cứng, cứng đi lên mà làm văn vẻ cho mềm". 

23. BÁC  
 

Quẻ Bác lấy thượng-cửu làm chủ. Âm tuy muốn bác dương, nhưng rút cuộc dương thể không thể bị bác, nên vẫn làm quái-chủ như thường.

24. PHỤC  
 

Quẻ Phục lấy sơ-cửu làm chủ. Thoán-truyện bảo là: "cứng trở đi" đó vậy.

25. VÔ-VƠNG (VÔ-VỌNG)  
 

Quẻ Vô-vơng lấy sơ-cửu và cửu-ngũ làm chủ, bởi chưng sơ-cửu dương chớm động như con người sơ-động thành tâm. Cửu-ngũ có đức thuần cuả Kiền như con người chí thành không ngừng. Nên Thoán-truyện mới bảo là: "Cứng từ ngoài đến mà làm chủ ở trong", tức là chỉ sơ vậy. Lại nói: "Cứng hợp với đạo trung mà có ứng-hợp" là chỉ ngũ đó. 

26. ĐẠI-SÚC     
 

Quẻ Đại-súc lấy lục-ngũ và thượng-cửu làm chủ chính là nhờ Thoán-truyện nói: "Cứng đi lên mà chuộng người hiền" vậy. 

27. DI  
 

Quẻ Di cũng lấy lục-ngũ, thượng-cửu làm chủ. Đó chính là cái Thoán-truyện gọi là "nuôi người hiền để ơn huệ đến kịp muôn dân".

28. ĐẠI-QUÁ  
 

Quẻ Đại-quá lấy cửu-nhị và cửu-tứ làm chủ, bởi chưng cửu-nhị giữ đạo trung mà không quá mức, c̣n cửu-tứ th́ cột dui (đ̣n dong) không bị uốn cong. 

29. KHẢM  
 

Quẻ Khảm lấy hai hào dương cửu-nhị và cửu-ngũ làm chủ. Đặc-biệt là hào ngũ xứng-đáng làm chủ hơn v́ nước chẩy mà chẳng tràn đầy vậy. 

30. LY  
 

Quẻ Ly lấy hai hào âm nhị, ngũ làm chủ. đặc-biệt là hào ngũ xứng-đáng làm chủ hơn v́ hoả sắp phát quang. 

 

*

* *

 

 

 

Xem Kỳ 155

 

 

 

 

 

GS Nguyễn Hu Quang
Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

  

 

 

www.ninh-hoa.com