www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Hán Việt Dịch S Lược 

Giáo Sư
Nguyễn Hữu Quang

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

Main Menu

 
 


HÁN VIỆT DỊCH S LƯỢC

GS Nguyễn Hữu Quang

Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

 

 

CHƯƠNG 09

 

LƯỠNG HÁN DỊCH

   

 

 

 

(Tiếp theo Kỳ 108)

 

Sách thời Xuân Thu, Chiến-quốc và Sơ Hán, được viết bằng sơn đen trên thẻ tre (trúc-giản ) nên được mệnh-danh là giản-thư . Chẳng hạn như năm Thái-khang thứ 2 đời Tấn Vũ-đế (281), người Cấp-quận đào trộm mộ Ngụy Tương-vương, tuẫn-táng cuối đời Chiến-quốc, lấy được vài chục xe trúc-thư, toàn là viết bằng khoa-đẩu-văn , trong đó có cổ-kinh Chu Dịch mà không có Dịch-truyện. Tôi đồ chừng, thời đó, 10 thiên Dịch-truyện bắt làm 7, chưa được hoàn-tất. 

Sách thời Sơ Hán bắt đầu được viết bằng mực Tàu trên luạ bạch dệt bằng tơ trần hay trên luạ nhũn, nên được mệnh-danh là bạch-thư . C̣n giấy và mực in chỉ được Việt-nhân Sái Luân chế-tạo tại Trung-Hoa từ giữa thế-kỷ I công-nguyên nghiă là đầu đời Hậu-Hán. 

Suốt thời Tây-Hán 西 (206 B.C.-8 A.D.) và Đông-Hán (25-220) cũng có thêm nhiều nhà trị-Dịch như Bành-Tuyên , Tống-Trung , Hoài-nam-vương Lưu-An, Cao-Tương, Ngụy Bá-Dương , tác-giả cuả "Chu-Dịch Tham-Đồng-khế (039, 240, 381, 382, 383, 384), được người đời sau tôn làm "Đan-kinh chi vương ", Nghiêm Quân-B́nh, Tuân-Duyệt, Lư-Sọan, Vương-Lăng, Quản-Lộ, Lục-Tích, Thục-Tài. Nhưng tám người nổi bật về tượng-số hẳn là:         

1) Mạnh-Hỉ , tự Trường-khanh , tác-giả "Hoả-châu-lâm ", thầy của Tiêu Cống, đă chế ra thuyết quái-khí với 12 Tiêu-tức-quái , c̣n gọi là Tích-quái , tức nguyệt-quái . Tích-quái là quân, tạp-quái là thần, c̣n 4 chính-quái (chấn, ly, đoài, khảm) là phương-bá . Quái-khí-đồ “Lục nhật thất-phân ” cuả ông (xem H́nh 9.01) gồm 6 ṿng ellipses đồng-tiêu-điểm có cùng ly-tâm-suất (ellipticity) eT = 0.0167, kể từ trong ra ngoài: 

a) 4 quẻ phương-bá : Chấn s, Ly ^, Đoài z, Khảm ];

b) 24 hào cuả 4 quẻ này;

c) 24 tiết-khí : Đại-Tuyết , Đông-Chí ; Tiểu-Hàn , Đại-Hàn ; Lập-Xuân , Vũ-Thủy ; Kinh-Trập , Xuân-Phân ; Thanh-Minh , Cốc-Vũ ; Lập-Hạ , Tiểu-Măn 滿; Mang-Chủng , Hạ-Chí ; Tiểu-Thử , Đại-Thử ; Lập-Thu , Xử-Thử ; Bạch-Lộ , Thu-Phân ; Hàn-Lộ , Sương-Giáng ; Lập-Đông , Tiểu-Tuyết ;

d) 12 cung điạ-bàn từ Tư đến Hợi;

e) Tước-vị Công, Tích, Hầu, Đại-phu, Khanh cuả các quẻ;

f) 60 quẻ quái-khí. Mỗi quẻ quản 67/80 ngày, vị chi 60 quẻ quản 365 1/4 ngày.        

Tương-tự, Quái-khí-đồ “72 Hậu” (H́nh 9.02) chỉ gồm 3 ṿng ellipses đồng-tiêu-điểm và đồng ly-tâm-suất eT , kể từ ngoài vào trong:

a) Các hào của mỗi quẻ;

b) 12 tích-quái kể từ cung Tư kể đi: Phục X, Lâm S, Thái K, Đại-tráng b, Quyết k, Kiền A, Cấu l, Độn a, L, Quan T, Bác Wvà Khôn B;

c) 72 Hậu mà cao-tăng đời Đường Nhất Hạnh (683-727) đă sưu-tập trong “Khai-nguyên Đại-diễn Lịch-kinh ”.

Ngài là người đất Cự-lộc, cháu nội của Trương Công-Cẩn, húy Toại, pháp-danh Nhất Hạnh. Ngài thâm-cứu luật-tạng lại tinh-thông thiên-văn, Lịch-số. Đường Minh-Hoàng nghe danh, bèn sắc-nhập cấm-đ́nh sung-chức Hoàng-đạo-nghi. Thời đó Tam-tạng Thiện-Vô-Úy đông-lai, Ngài nhân đó tựu-tập Mật-giáo lại gặp Kim-Cương Trí nên học được Bí-mật Quán-đính. Năm Khai-nguyên thứ 15 đời Đường Huyền-tông, Ngài viên-tịch tại chùa Hoa-nghiêm, hưởng thọ 45 tuổi, tên thụy là Đại-Tuệ Thiền-sư. 

Mỗi tiết-khí chủ 3 hậu là sơ-hậu, thứ-hậu và mạt-hậu. Kể từ tiết Đông-chí, ở chính bắc ứng với hào sơ-lục quẻ Khảm, với tích-quái Phục và với biệt-quái Trung-phu, hậu bắt đầu bằng “Khâu-dẫn kết “ và kết-thúc bằng “Lệ đỉnh xuất , ứng với cuối trung-khí Đại-tuyết và với biệt-quái Di. Xin xem Bảng 9.02 bên dưới

Ngoài sách kể trên, Ngài c̣n để lại cho hậu thế ba quyển: “Đại-nhật-kinh sớ ”, “Hoa-nghiêm Hải-ấn Sấm-nghi ” và “Tân Đường-thư ”.
 

Bảng 9.01 Sáu Mươi Khí-Quái


H́nh 9.01  Quái-khí-đồ “Lục nhật thất-phân”

 

Xin nhấn mạnh là trong Quái-khí-đồ, Đông-chí khởi từ quẻ Phục X nhất dương sinh. Quẻ Trung-phu } đi ngay trước biểu-thị “Thất nhật lai Phục ”. Hạ-chí bắt đầu từ quẻ Cấu l nhất âm sinh. Quẻ Hàm _ đi ngay trước, biểu-thị “Thất nhật lai Cấu ”.
 

 

H́nh 9.02  Quái-khí-đồ “72 Hậu”

 

 

 

Tiết-khí

Solar Terms

初候

Sơ-hậu

First Solar Subterm

次候

Thứ-hậu

Second Solar Subterm

末候

Mạt-hậu

Third Solar Subterm

冬至

Đông-chí

Winter
Solstice

Khưu-dẫn kết

Giun đất uốn khúc
Earth-worms curl up

Mi giác giải

Nai thay sừng

Mooses shed their horns

Thủy-tuyền động

Suối nước động

Springs of water move



Tiểu-hàn

Little
Cold

 

Nhạn bắc hương

Vịt trời quay về bắc
 

Wild geese go north

Thước thủy sào

Chim khách bắt đầu làm tổ

 

Tree pies begin to build nests

Dă kê thủy cấu

Chim dẽ bắt đầu gáy
 

Jungle fowls begin to crow

Đại-hàn

Severe
Cold

 

Kê thủy nhũ

Gà bắt đầu cho bú

Hens begin to suckle

Chí điểu lệ tật

Chim dữ độc-ác cấp-kỳ

Birds of prey become fierce and fast

Thủy trạch phúc kiên

Nước đầm cứng bụng

Marshes are frozen thick

Lập-xuân
 

Spring
Starts

 

Đông phong giải đống

Gió đông đuổi lạnh

East wind dissipates cold

始振

Trập trùng thủy chấn

Sâu đất bắt đầu chui lên

Earth-worms start to move

Ngư thượng băng

Cá trồi lên khỏi băng

Fishes rise up to the Ice

Vũ-thủy

Rain
Water

 

Thát tế ngư

Rái cá tế cá

Otters sacrifice fishes

Hồng nhạn lai

Ngỗng trời, vịt trời lại

Wild geese appear

Thảo mộc manh động

Cây cỏ chớm động

Plants bud and grow

驚蟄

Kinh-trập

Excited
Insects

 

Đào thủy hoa

Đào bắt đầu nở hoa

Peach trees begin to blossom

Thương canh minh

Vàng anh hót

Orioles sing

Ưng hóa vi cưu

Chim cắt hóa thành tu-hú

Falcons are transformed into turtledoves

Xuân-phân
 

Vernal
Equinox

 

Huyền-điểu chí

Chim én đến
 

Swallows arrive

Lôi năi phát-thanh

Sấm bèn phát tiếng

Thunder utters its voice

Thủy điện
 

Bắt đầu có tĩnh-điện

Static electricity appears

Thanh-minh
 

Pure
Brightness

 

Đồng thủy hoa
 

Ngô đồng mới ra hoa

Elaeococco begin to flower

Điền thử hóa vi như

Chuột đồng hóa chim cút

Moles are transformed into quails

Hồng thủy kiến
 

Cầu vồng bắt đầu xuất-hiện

Rainbows begin to appear

Cốc-vũ
 

Grain
Rain

 

B́nh thủy sinh
 

Bèo bắt đầu sinh

Duckweed begin to grow

Minh cưu phất kỳ vũ

Tu hú hót và rũ lông

Turtledoves start cooing and flapping wings

Đới thắng giáng vu tang

Chào mào bổ xuống dâu

Crested birds descend on Mulberry trees

Lập-hạ
 

Summer
Begins

 

Lâu-quắc minh
 

Con ếch kêu

Green frogs croak

Khưu-dẫn xuất
 

Giun đất chui ra

Earth-worms appear

( )

Vương qua
(thổ qua) sinh

Vương-qua
(thổ qua) sinh

Royal melons grow

滿

Tiểu-măn

Grain
Full

 

Khổ-thái tú

Diếp đắng trổ hoa

Sow-thistle are blossoming

Mỹ thảo tử

Cỏ đẹp chết
 

Delicate herb die

Tiểu thử chí

Bắt đầu nóng
 

Period of slight heat arrives

Mang-chủng

Grain
in Ear

Đường-lang sinh

Bọ ngựa sinh


Praying mantis is born

Kích thủy minh
 

Chim quích (chàng làng) hót

Shrikes begin to cry

Phản thiệt vô thanh

Tắc lưỡi không ra tiếng

Mockingbirds cease to sing

Hạ-chí

Estival
Solstice

 

鹿

Lộc giải giác

Hươu thay sừng

Deer shed its horn

Điêu thủy minh

Ve bắt đầu kêu
 

Cicadas begin to sing

Bán hạ sinh

Vào giữa mùa hè
 

Midsummer herb grows

Tiểu-Thử
 

Slight
Heat

 

Ôn-phong chí


Gió ấm đến
 

Warm winds come

Tất-suất cư bích

Dế ở trong tường

Crickets live in the wall

Ưng năi học-tập
 

Ó con tập bay

Young hawks learn to fly

Đại-Thử
 

Great
Heat

 

 

Hủ thảo vi huỳnh

Cỏ mục hóa đom đóm

Decaying grass becomes fire flies

Thổ nhuận nhục thử

Hơi đất nóng xông lên

Ground is humid and air hot

Đại-vũ thời hành
 

Mưa rơi đúng lúc
 

Great rains come in time 

Lập-Thu
 

Autumn
Starts
 

Lương-phong chí

Gió mát tới

Fresh winds arrive

Bạch-lộ giáng
 

Sương muối rơi

White dew descends

Hàn thiền minh
 

Ve lạnh kêu vào thu
Autumn cicadas chirp

Xử-thử
 

Heat
Recess

 

Ưng tế điểu
 

Chim ó tế chim khác

Hawks sacrifice birds

Thiên địa thủy túc

Trời đất bắt đầu thu rút lại

Heaven and earth begin to be severe

Hoà năi đăng
 

Lúa bắt đầu mọc lên

Rice starts to grow

Bạch-lộ

White
Dew

 

Hồng-nhạn lai

Ngỗng, vịt trời bay về

Wild geese return

Huyền-điểu quy

Chim én bay về
 

Swallows return

Quần điểu dưỡng tu
Đàn chim tích-trữ đồ ăn

All birds store up provisions

Thu-phân
 

Autumnal
Equinox

 

Lôi năi thu thanh

Sấm thu tiếng lại

Thunder restrains its voice

Trập-trùng bồi hộ

Sâu đất bồi cửa

Earth-worms stop up entrances to their burrows

Thủy thủy hạc
 

Nước bắt đầu cạn

Waters begin to dry up

Hàn-Lộ
 

Cold
Dew

 

Hồng nhạn lai tân

Ngỗng, vịt trời lại về

Wild geese return as guests

Tước nhập đại thủy vi cáp

Sẻ vào nước sâu hóa hầu nhỏ

Sparrows enter the sea and become mollusks

Cúc hữu hoàng-hoa

Cúc có hoa vàng
 

Chrysanthemums show yellow flowers

Sương-giáng
 

Hoar
Frost Dew

 

Sài năi tế thú
 

Chó sói tế thú

Wolfes sacrifice animals

Thảo mộc hoàng lạc

Cây cỏ rụng lá vàng

Leaves of plants and trees become yellow and fall

Trập-trùng hàm phủ

Sâu đất đều cúi
 

Earth-worms all push downward

Lập-đông
 

Winter
Begins

 

 

Thủy thủy băng

Nước mới đóng băng

Water starts to freeze

Địa thủy đống
 

Đất bắt đầu băng giá

Ground begins to harden

Dă kê nhập thủy vi thận

Chim dẽ vào nước hóa ṣ

Jungle fowls enter water and become mollusks

Tiểu-tuyết
 

Little
Snow

 

 

Hồng tàng bất kiến

Hết thấy cầu vồng (mống)

Rainbows hide and disappear

騰,地
Thiên-khí thượng đằng, địa-khí hạ-giáng = Khí trời bốc lên, khí đất giáng xuống

Heaven’s ether ascends, earth’s ether descends



Bế tắc nhi thành đông

Bế-tắc mà thành mùa đông

All is closed up to enter full winter

Đại-Tuyết
 

Heavy
Snow

 

 

 

Hạt điểu bất minh

Chim trĩ dữ không hót

Yellow pheasants stop their cries

   

Hổ thủy giao
 

Hổ bắt đầu giao-cấu

Tigers begin to mate

Lệ đỉnh xuất
 

Cỏ lệ mọc lên
 

Broom-sedge grows

Bảng 9.02 Biểu Hán-Việt-Anh của Tiết-khí và 72 Hậu 

 

Trong Hệ-từ-truyện, Khổng-tử tán Dịch để phu-diễn Dịch Đạo. Thượng Hệ bàn về Thiên-Đạo, c̣n Hạ Hệ bàn về Điạ-Đạo.Trong Ch. VIII Thượng Hệ, Ngài cắt nghiă 7 Hào (Trung-phu cửu-nhị, Đồng-nhân cửu-ngũ, Đại-quá sơ-lục, Khiêm cửu-tam, Kiền thượng-cửu, Tiết sơ-cửu và Giải lục-tam), dẫn đầu bằng hào cửu-nhị quẻ Trung-phu v́ quẻ này báo hiệu trung-khí Đông-chí. C̣n trong Ch.V, Hạ Hệ, Ngài thích nghiă 11 hào (Hàm cửu-tứ, Khổn lục-tam, Giải thượng-lục, Phệ-hạp sơ-cửu, Phệ-hạp thượng-cửu, Bĩ cửu-ngũ, Đỉnh cửu-tứ, Dự lục-nhị, Phục sơ-cửu, Tổn lục-tam và Ích thượng-cửu), dẫn đầu bằng hào cửu-tứ quẻ Hàm, v́ quẻ này báo hiệu trung-khí Hạ-chí.

        Để phản-ảnh bốn muà dài ngắn khác nhau, mấy thế-kỷ sau Đại-thiền-sư Nhất-Hạnh, trong Tân-Đường-thư, mới sửa sai phần nào, bằng cách cho mỗi quẻ Khảm, Ly, Chấn, Đoài quản 73/80 ngày, mỗi quẻ Di, Tấn, Tỉnh, Đại-súc quản 514/80 ngày và 56 quẻ c̣n lại mỗi quẻ quản 67/80 ngày. Vị chi là: 292/80+2056/80+34072/80 = 365 1/4 ngày.

 

*

* *

 

 

 

Xem Kỳ 110

 

 

 

 

 

 

GS Nguyễn Hu Quang
Nguyên Giảng Viên Vật Lư Chuyên về Cơ Học Định Đề
(Axiomatic Mechanics, a branch of Theoretical Physics)
tại Đại Học Khoa Học Sài G̣n trước năm 1975

 

  

 

 

www.ninh-hoa.com