Trang nh www.ninh-hoa.com  |  trang thơ Dương Tấn Long


Dương Tấn Long

         Kiến Trc Sư.

Cựu học sinh Trung Học Ninh Ha,  nin kha 1968-1975. Hiện sinh sống ở Việt Nam.
 


Thơ

 

Văn

 


 

 

   
    
 
SNG  DINH QUA THI CA

 


(kỳ 4)
PHẦN 2: NƯỚC TRI RA BỂ LẠI QUAY VỀ NGUỒN

Một nh ph bnh văn học c mặt trong đm ra mắt tập thơ của Phạm Dạ Thủy đ ni: - Người Ninh Ha c nhiều khả năng trong lnh vực sng tc thơ văn..., một nh thơ lo thnh nổi tiếng khc, viết lời bạt cho một tập thơ của người Ninh Ha cũng ni: - ...Ninh Ha l một trong những địa phương c truyền thống thơ ca... Ti cảm thấy thch th v ngạc nhin khi nghe những điều ny.

Cc nh ph bnh đưa ra nhận xt ấy cũng c thể l để lấy lng người Ninh Ha. Nhưng ta thử xem xt mặt tch cực của vấn đề. Nếu khch quan v để một cht chng ta sẽ thấy ngay điều ny khi mở trang web ninh-hoa.com, chương thơ văn chiếm phần lớn, với số lượng người tham gia v số lượng bi thơ văn khng nhỏ. Gi, trẻ, b, lớn đều c mặt. Đ chỉ mới trong một tỷ lệ nhỏ của những người Ninh Ha c khả năng tham gia trang web v tiếp cận được phương tiện truyền thng hiện đại. Khi ti đng sổ ninh-hoa.com v nắm trong tay bộ sưu tập những bi thơ, văn viết về sng Dinh, ti đ hớn hở, thỏa mn v thấy qu đủ dữ liệu để c thể trng giang, đại hải, ni khng thiếu một thứ g của sng Dinh. Nhưng cứ mỗi tuần lại thấy bi viết về sng Dinh xuất hiện trn ninh-hoa.com, ti lại thấy mnh hớ hnh, xt xa cả ruột gan, khng cam lng m bỏ qua. Mặc d chiếc ghe sng Dinh đ chuyển tải rất nặng, rất đầy nhưng ti khng sợ chm, cứ viết v cứ cập nhật, cứ ko vo, cho chống để lội sang bờ. Bn cạnh ấy, chẳng biết c phải do duyn nợ thế no, ti được cc thi sĩ Ninh Ha gởi tặng cc tập thơ: Lời ru gửi gi (Tường Hoi - xuất bản 8/2003), Sng tạnh (Điềm Ca xuất bản 3/2001), Mưa nguồn, trầm tch, chim v ru (Điềm Ca, Hồ Tịnh Vinh Điềm, TP Hong Điềm cng in chung xuất bản 8/2003) v mới nhất cũng l tập thơ ti mong đợi - Lời ru sng Dinh (nhiều tc giả - xuất bản 12/2003) th ti mới biết sợ v cảnh bo rằng con thuyền mnh đang đi sắp gặp ging bo.

Chỉ cần nghe tựa cc tập thơ đ thấy chới với. Tnh đến cuối năm 2003 ti đ c trong tay hơn 70 bi thơ, văn, bin khảo ni về sng Dinh, một số lượng đng nể! Chưa chắc g những con sng lớn khc trn đất nước Việt Nam c số bi thơ, văn nhắc đến nhiều như vậy. Rất may ti chỉ chọn chủ đề hạn chế l viết về sng Dinh, chứ tham lam viết rộng hơn về vng đất Ninh Ha th r l xem trời bằng vung v chắc sẽ sớm toi mạng v qu gắng sức hoặc bội thực.!
V lẽ g người Ninh Ha lại c thin hướng về văn chương như thế th đ l điều cần suy ngẫm v tm hiểu. Người xưa c ni - địa linh sinh nhn kiệt, hoặc ni một kiểu nm na khc - nơi no c ni cao, sng su th sinh người ti giỏi. Với quan niệm đ, nếu đng th xứ Ninh Ha đ v sẽ khng c nhn vật xuất chng, nổi tiếng no ghi trong lịch sử văn học nghệ thuật hoặc lịch sử dựng nước, giữ nước như một số tỉnh bắc trung bộ hoặc miền bắc nước ta. V Ninh Ha khng c sng su, ni cao.

Sng Dinh khng su th dễ biết, độ su trung bnh của sng Dinh khng qu 2 thước, nhưng ni Ninh Ha khng cao th ta phải so snh. Chẳng cần phải so snh với những ngọn ni ở đu xa, ta chỉ thử lấy 3 ngọn cao nhất của cc địa phương chung quanh Ninh Ha sẽ thấy ni của Ninh Ha xếp vo hạng thế no: Vạn Ninh c hn Chảo (1564m), hn Cht (1519m), hn Đại Đa Đa (1709m). Din Khnh c hn Giao (2010m), hn Gia Lo (1812m), hn Ka Doung (1783m). Cam Ranh c MaRai (2356m), Bakoum (1403m), Ta L (1304m). V Ninh Ha c hn B ( 1361m), hn Long (1339m), hn Giong hay Dung ( 1290m). Như vậy ni Ninh Ha về độ cao được xếp ở cuối bảng, nn lại khng lạc quan lắm cho tiền đồ, tương lai con chu chng ta.?!

Thế nhưng như anh Hồ Văn Thinh c ni v phn tch kỹ những đặc điểm địa l Ninh Ha trong ninh-hoa.com v kết luận rằng: Tất cả những điều ni trn c lẽ đ đủ để chng ta tin rằng Ninh Ha l một địa linh. Thi th cứ ni như kiểu Hnh Phước Lin l bnh thường, bnh thường thi... chứ mi tm cch chứng minh cho Ninh Ha l xứ sở địa linh sẽ sản sinh ra những anh hng ho kiệt hoặc những nhn ti xuất chng th qu khứ đ mỏi mắt, cn tương lai th mờ mịt lắm ?!

Thế th địa linh của Ninh Ha ảnh hưởng tới người Ninh Ha ở lĩnh vực no?. Chắc chắn phải c cơ sở để dẫn dắt ta vo hệ luận đ. R rng l mi trường kh hậu, vị tr địa l, địa chất..v.v. v nhiều yếu tố thin nhin khc đ tc động trực tiếp hoặc gin tiếp đến sinh hoạt, tm tư, tnh cảm của con người sống trong mi trường đ. C những tc động thấy r ảnh hưởng, nhưng cũng c những tc động su xa, nhẹ nhng v trừu tượng khng phải ai cũng c thể hiểu v l giải được. Ti thấy rằng: - Ninh Ha l vng đất c nhiều ni xanh bao bọc chung quanh v chnh giữa l đồng bằng, trong đ tm điểm của đồng bằng l nơi hội tụ của ba nguồn sng Dinh. Từ đ nguồn nước chi phối v ảnh hưởng rất đều khắp, n như quả tim của Ninh Ha.

Hầu hết những vng c đồng ruộng v cuộc sống tr ph của đồng bằng Ninh Ha đều c cc nhnh sng Dinh chảy qua: - Đầu nguồn nhnh Đ Bn th c Ninh Trung , Ninh Đng. Nhnh kế th c Ninh Thượng, Ninh Thn, Ninh Phụng. Nhnh sng Ci th c Ninh Sim, Ninh Xun, Ninh Bnh v khi hợp thnh sng Dinh th chảy qua Ninh Hiệp, Ninh Đa, Ninh Giang, Ninh Ph. Nhờ c hệ thống thủy lợi th nước sng Dinh đ vươn xa hơn như Ninh Quang, Ninh Lộc, Ninh H, Ninh Hưng. Như vậy nước sng Dinh mang ph sa đến hầu hết cc thn lng Ninh Ha, đ nui sống ruộng vườn, lm mu mỡ đất đai, tạo sự no ấm cho người dn. Mặc d đồng bằng Ninh Ha khng rộng lớn nhưng sản lượng thc la, hoa mu vẫn đủ để Ninh Ha tự tc, kể cả cung cấp cho một số vng phi nng nghiệp như Ninh Dim, Ninh Thủy, Ninh Hảiv.v.

Ni một cch khc, hầu như mọi người dn Ninh Ha được sinh sống, nui dưỡng, pht triển bằng hạt gạo lấy từ nước v ph sa của sng Dinh. Nhưng điều đng ni v lin quan đến nội dung của bi viết l dng nước sng Dinh đ gợi cảm, đ thấm su, đ vun bồi ci tm thức của người Ninh Ha tạo thnh những chất trữ tnh, bởi sự ngọt ngo, hiền lnh, m thơ của dng nước, của đi bờ rợp bng, của bến sng dạt do, của xm lng yn vui no ấm, bn cạnh ni xanh chập chng l my trời lng đng, l gi mt trăng thanh, l mưa dầm gi bấc,.. cng nhiều thứ khc kết tinh lại. Sng Dinh ni ring v sng ở miền trung ni chung c nhiều đặc điểm khc với sng ngi ở miền nam. Mặc d sng ở miền đồng bằng Cửu Long rộng, su, nhiều v chằng chịt nhưng lại khng giu tnh thơ. Sng nước khng c ni non chẳng khc chi con mắt thiếu đi chn my hoặc lng mi, trng rất trơ trọi .V phương tiện giao thng chủ yếu bằng đường sng nn ghe, tu, v nhiều loại sinh hoạt khc rất nhộn nhịp, dng sng khng bao giờ m đềm, lắng dịu. Tiếng my ghe tu, xuồng dọc, đ ngang, sống vỗ ồn o xn xao sng nước, tiếng người ới bn bun, v lưới, giăng cu, cc dụng cụ bắt c l nh bến bờ, thậm ch một số vng c nh cầu vệ sinh rải rc ven sng, đứng ngồi thoải mi, nước sng khng khi no trong xanh v thường c mi snh v con nước ảnh hưởng thủy triều khi rng, khi lớn. Như vậy lm sao m nn thơ được.!!

Sự khc biệt đ phải chăng l địa linh của Ninh Ha, đ sinh ra những người giu tưởng tượng, dễ xc động, nhạy cảm v lng mạn, thch vần điệu, yu thơ văn. C phải mọi thứ đ bắt nguồn từ sng Dinh.? Những đặc điểm trn cũng c thể c ở nhiều địa phương khc của Việt Nam nhưng Ninh Ha vượt trội hơn ở yếu tố no đ. Tuy khng sắc xảo, ồn o để nổi đnh, nổi đm, để thnh danh nhn nhưng người Ninh Ha lại rất tnh v điệu nghệ. Nếu Ninh Ha thực sự c một bản sắc văn ha ring th ti xin được gọi n l văn ha sng Dinh.
Người Ninh Ha khng ai l khng biết sng Dinh, nhưng biết tường tận về sng Dinh khng phải ai cũng dm khẳng định. Khi địa l sng Dinh của ti xuất hiện trn ninh-hoa.com th c ngay kiến của anh Vinh Hồ rằng - Sng Lốt l đoạn đầu nguồn của sng Dinh, c dng nước trong quanh năm, nn bảo rằng sng Lốt cn gọi l sng Đục l khng đng... ti khng biết trả lời sao.! mặc d điều ny được in thnh sch đ lu.

Khi ti viết v sng chảy qua trước dinh quan trấn thủ Bnh Khang nn người dn gọi l sng Dinh.. th sau đ ti tự hỏi - vậy dinh trấn thủ Bnh Khang nằm chổ no? ti lại cho thua!. Chịu kh suy luận cũng chỉ suy được rằng dinh trấn thủ nằm trn giao lộ của con đường ci quan thời xưa ấy, con đường m cha ng ta đi từ bắc vo nam mở ci, với dng sng. Như vậy dinh trấn thủ lẩn quẩn chung quanh cầu Dinh trong phạm vi một bn knh no đ??!..nằm ở gc rạp Vĩnh Hiệp chăng? Hay vực đất đối diện. Nằm ở cha Hội Qun hoặc cha Triều Chu.? hoặc xa hơn nữa l nằm ở chợ Dinh.??! V cũng chỉ tự nghi vấn vậy thi. Sau đ tnh cờ đọc bi của anh Hồ Văn Thinh lại rất khẳng định trong sử lược Ninh Ha rằng dinh Bnh Khang nằm bn tả ngạn sng Dinh. Nghe gợi như vậy, đầu ti sng ln ngay, n mở cho ti một hướng suy luận tch cực - V trn đường đi chinh phục ấy, đội qun của thi th Hng Lộc do Nguyễn Phc Tần đề cử dư hiểu tnh chiến lược của con sng nn lấy lm phng tuyến hoặc ranh giới v căn cứ đồn tr chắc chắn phải nằm bn ny sng, gần hậu phương miền bắc, để khi rt binh hoặc được chi viện sẽ dễ dng hơn nn dinh nằm bn tả ngạn l c cơ sở để tin tưởng.

Nếu phải quyết định chọn chnh xc nơi no th ti chọn di đất gc phần tư từ rạp Vĩnh Hiệp qua phng văn ho (chi thng tin cũ), ngược về pha đường Sắt Ninh Đng l nơi đặt dinh, thậm ch trại qun v cc bộ my cai trị khc cn chiếm cứ một vng ko di hơn nữa v khu vực ấy phần lớn hiện tại l đất cng như bệnh viện Ninh Ha, trường tiểu học Bnh Ha, cha Hải Nam, trường Php Việt (mặc d trước đ hơn 200 năm, nhưng tnh kế thừa về sử dụng đất cng vẫn c, tuy bất thnh văn nhưng đất cng thường chẳng ai dm đụng tới). V nơi đ thế đất cao, rộng v bằng phẳng, hướng cửa, mặt tiền của dinh Thi Khang v cc cng trnh phụ trợ khc sẽ được quay mặt về hai hướng tốt với thời tiết, kh hậu của phương nam l đng v nam. V tốt về qun sự v hướng đng l con đường v nam l mặt sng, sẽ c tầm quan st tốt nhất v dễ kiểm sot. Cn một yếu tố nữa cũng rất c cơ sở, cho ta xc định thm tnh đng đắn của suy đon trn l - con đường Trần Qu Cp - trục lộ xương sống qua thị trấn Ninh Ha tương đối thẳng nhưng khng hiểu v sao - từ chợ Ninh Ha qua cầu Dinh vừa xuống dốc phải quẹo phải một gc kh lớn rồi mới tiếp tục đi thẳng ,c phải chăng l v dinh trấn thủ n ngữ bn cạnh tri nn c một qui định (lệnh) của dinh trấn hoặc nể sợ khu vực dinh nn người dn khi qua lại trước dinh phải n xa, tạo một hướng đi khc như thế. Phải c một l do mạnh mẽ no đ mới bẻ lệch nổi con đường ci quan như vậy?!. Qua đ chng ta thấy rằng - lịch sử hnh thnh sng Dinh ni ring v vng đất Ninh Ha ni chung vẫn cn c nhiều b ẩn.

Việc phn tch, mổ xẻ sự kiện lịch sử trn nhằm l giải chữ Dinh m người dn Ninh Ha qua bao đời, đ được nghe từ khi mới lọt lng cho đến lc la đời m khng c một cơ hội thắc mắc no. Như vậy những yếu tố của sng Dinh như cc tn gọi, sự biến đổi dng chảy, đổi thay của cc lưu vực, cc chuyển biến nhn sinh chắc chắn đ khng bất động qua thời gian. Rất tiếc cc bậc tiền nhn của Ninh Ha ta đ khng c điều kiện để ghi nhớ, để lưu truyền cho đời sau cặn kẻ m chng ta chi biết một vi điểm chnh yếu v khi qut qua sử lược Việt Nam. Cũng may chữ Dinh c một tnh gợi hnh v hm rất cao để chng ta cn dựa vo đ để truy nguyn, m tm ra l lẽ như trn.
 

(Cn tiếp)



Dương Tấn  Long
 

home