Trang Thơ & Truyện: Mục Đồng                |                 www.ninh-hoa.com



 

 Trần Thanh Thiên
Bút hiệu: MỤC ĐỒNG

   Người làng B́nh Thành,
xă Ninh B́nh.

 Cựu học sinh trường
Trung Học Nguyễn Trăi
niên khóa 1992-1995.
 



Hiện đang du học
tại Delhi, Ấn Độ.

 

 

 

 

 


 VÀI VẤN ĐỀ VỀ "THÁP HỜI"

Mục Đồng

 

  Trong quá tŕnh t́m hiểu và viết lịch sử các ngôi chùa trên địa bàn Ninh Ḥa, chúng tôi phát hiện ra một quan niệm dân gian khá thú vị, đó là “tháp Hời.”

 

Trước hết, về khái niệm danh từ, “Hời”là từ người Kinh dùng để chỉ người Chiêm Thành. Nói sơ lược, đất Đại Việt ngày trước chỉ đến vùng Thanh Hóa. Từ đời nhà Lư, năm 1069, các cuộc Nam tiến bắt đầu diễn ra. Năm 1306, Chiêm Thành cống nạphai châu Ô, Ríđể cưới công chúa Huyền Trân.Đến đời Lê, các cuộc Nam tiến lại tiếp tục, diễn tiến dần cho đến thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh. Người Chiêm Thành mất dần đất vào tay người Việt. Họ thu dần vào Nam, rồi cũng từ từ mất luôn tên gọi, quốc gia, chính trị, chỉ c̣n lại nền văn hóa đồ sộ và tộc người Chăm cùng chung sống ḥa thuận với 54 dân tộc anh em khác. Nền văn hóa đồ sộ đó nổi bật nhất là hệ thống tháp Chàm trải dài dải đất miền Trung, đặt biệt là quần thể tháp tại thánh địa Mỹ Sơn, thuộc huyện Duy Xuyên, tỉnh Quảng Nam, là một trong hai di sản Unesco công nhận của tỉnh Quảng Nam.

 

(Tham khảo thêm bài viết “Một lần thăm Mỹ Sơn” của Mục Đồng viết đăng trên ninh-hoa.com http://ninh-hoa.com/DuLich_MD-MotLanThamMySon.htm).

 


(tháp Chàm Mỹ Sơn, ảnh internet)

Ở B́nh Định, có khu 10 tháp rất nổi tiếng, mà ngôi tổ đ́nh cổ tự, do tổ Nguyên Thiều – Siêu Bạch khai sơn, cũng được gắn liền với danh tiếng “Thập Tháp Di Đà Tự”. Trở lại quê hương Khánh Ḥa, được h́nh thành từnăm 1653, (tính từ lúc Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần thu phục vùng đất của Chiêm Thành từ Đèo Cả đến sông Phan Rang, đặt dinh Thái Khang tức Khánh Ḥa ngày nay, gồm 2 phủ Thái Khang và Diên Ninh, cử cai cơ Hùng Lộc làm trấn thủ), hiện nay chúng ta vẫn c̣n tháp Bà Ponagar. “Po” tạm dịch nghĩa là “chúa tể”, “nagar”, tiếng Phạn nghĩa là “thành phố”, cũng được hiểu là “xứ sở”. Người địa phương chúng ta hay gọi là “Chúa Xứ”, chính là nghĩa của chữ Ponagar này.

 

Sơ khảo vài nét như thế, để chúng ta h́nh dung “tháp Hời” cho đúng nghĩa. Để không mất nhiều công sức, chúng ta chỉ cần vào google gơ các từ khóa như “tháp Chăm”, hoặc “thánh địa Mỹ Sơn” để t́m, th́ ngay lập tức hàng loạt h́nh ảnh tháp Chàm (cũng chính là tháp Hời) sẽ hiện ra trước mắt chúng ta. Với người dân Nha Trang, Ninh Ḥa, th́ có lẽ đă quá quen thuộc với h́nh ảnh tháp bà Ponagar.


(tháp Bà Ponagar, Nha Trang, ảnh: internet)

Nhấn mạnh điều này để khẳng định rằng, quan niệm dân gian hay nhận định hời hợt, cứ hễ thấy tháp cổ, tháp xưa, hàng hai, ba trăm năm, mất dấu tích, chữ nghĩa … th́ cứ cho rằng đó là “tháp Hời”. Đây là một quan niệm hết sức sai lầm.

 

Ví dụ thứ nhất, tháp tổ Tế Dưỡng, khai sơn chùa Phổ Hóa, B́nh Thành, được người dân chung quanh cho là “tháp Hời”. Chúng ta cùng xem lại các tấm ảnh cũ. Phải xem ảnh cũ mới thấy được giá trị thật, cũng như chiêm ngưỡng nét cổ kính, rêu phong, đẹp đến thế nào. C̣n các tháp mới hiện tại được trùng tu, th́ ôi thôi, không dám bàn. Nào là xấu xí, lượm thượm, nào là màu mè ḷe loẹt, nào là nhầm tên nhầm hiệu, … mất hết nét cổ kính, nguyên bản ban đầu.

 

Tháp tổ Tế Dưỡng cách chùa Phổ Hóa 200m về hướng Tây. Tháp h́nh lục giác năm tầng, đă bị hủy hoại nhiều.Theo các cụ cao tuổi trong làng kể lại: Trước đây, trên đỉnh tháp có một búp sen, mặt bia của tháp quay về hướng Tây Bắc, trước tháp có một án phong. Nay búp sen không c̣n, mặt bia bị bào ṃn không nh́n thấy chữ và án phong th́ đỗ ngă. Dấu tích c̣n lại là hai câu chữ Hán viết trên hai trụ của án phong: “Phước vô tận, Đức vô cùng”, tầng hai của tháp có sáu chữ Phạn: “Án-Ma-Ni-Bát-Di-Hồng”, mặt trước tầng một c̣n rơ ba chữ: “Án Dạ Hồng” viết theo chữ Phạn. Với những nét tả cụ thể như thế th́ đây chắc chắn là cổ tháp của một vị danh tăng Phật giáo, không thể nào là “tháp Hời” được.

(tháp tổ khai sơn chùa Phổ Hóa, khi chưa “bị” trùng tu)

 

Tiếp theo chúng ta cùng chiêm ngưỡng ngôi cổ tháp bị bỏ hoang, nằm trơ gan cùng tuế nguyệt tại G̣ Chùa, Phong Phú. Ngôi tháp trước đây được cho là của Ḥa thượng Liễu Sanh, khai sơn chùa Bảo Quang, Phong Phú. Khi chúng tôi lội ruộng đến G̣ Chùa, th́ thực trạng ngôi tháp rất đáng cảm thán. Tháp h́nh chóp lục giác, có nhiều tầng, dấu tích và tỉ lệ cho chúng ta đoán là trên đỉnh có ṭa sen hay một tiểu tiết trang trí khác. Xung quanh tháp có thành bao. Giữa ḷng tháp th́ trống rỗng, có dấu tích của sự đào bới, t́m kiếm. H́nh thù hiện tại nếu không hiểu biết th́ chỉ xem đây là một khối xây bằng vôi, quá xa xưa. Và theo quỹ đạo chung, người dân Ninh Ḥa rồi cũng sẽ gọi đây là một “tháp Hời”.

 

 

(cổ tháp tại G̣ Chùa, Phong Phú)

 

Trường hợp thứ ba, theo các sử liệu ghi lại, ở mặt Bắc núi Sầm có một ngôi cổ tháp 7 tầng (giống như ở mặt Nam cũng có một ngôi), nhưng thời gian nḥa xóa, không c̣n dấu tích hay tháp hiệu. Khi đến khảo sát địa điểm được xác định th́ hiện nay, có 1 ngôi tháp mới, khang trang, 5 tầng đă được trùng tu.Đọc nội dung bia tháp th́ người trùng tu xác định là tháp của Ḥa thượng Minh Phụng,khai sáng chùa Bảo Quang. Theo ông Trần Sâm, gần 90 tuổi nhà ngay tại chân tháp, người sinh ra và lớn lên ở đây, cho rằng: Việc trùng tu tháp này là “nhầm lẫn”, v́ đây chỉ là “tháp Hời”. Lại là tháp Hời!

 

Sau một hồi tṛ chuyện, đặt nhiều câu hỏi để ông kể lại, th́ chúng tôi h́nh dung được h́nh dạng của ngôi tháp cũng là h́nh lục giác, có nhiều tầng. Tầng dưới cùng bị đục rỗng, ông Sâm bảo chỉ dám đứng từ xa nh́n tới chứ không dám nh́n kỹ vào trong. Ông c̣n kể thêm, cách đây nhiều năm (khi tháp chưa được trùng tu mới), có con cháu “hậu duệ Chiêm Thành”, đi xe hơi, mặc đồ ăng-lê, đến nhận đây là mộ ông cố thứ 4 trong họ hàng. Họ đến cúng, thắp hương tháp, cho quà ông Sâm rồi hứa sẽ c̣n đến thắp hương “cho quà” hằng năm, và sau đó “thỉnh” cái bông sen trên đầu tháp đi.

 

Sau khi nghe kể xong, th́ chúng ta cũng h́nh dung được phần nào các con cháu “hậu duệ mặt trời” này. Đời sau của người Chiêm Thành lại có chuyện đi xe con, mặc đồ ăng-lê? Phần giới thiệu quan hệ họ hàng nghe đậm mùi người Kinh chúng ta? Và rồi có hàng tử tôn nào nghi tháp của người tiền bối trong tộc, trên đỉnh sen có cất vàng, nên thỉnh đỉnh sen đi?!

 

Với h́nh dáng được tả như trên, th́ đây chắc chắn là tháp của cao Tăng Phật giáo, dù chưa xác định được có phải tháp của tổ Minh Phụng hay không. Và nếu phải, th́ Ngài có khai sáng chùa Bảo Quang như bia tháp mới đang để hay không, v́ long vị thờ tại nhà tổ chùa Bảo Quang hiện nay chỉ ghi tôn hiệu ngài chứ không đề “Khai sơn”, mà chỉ có tôn hiệu ngài Liễu Sanh là “khai Bảo Quang tự”.Giả sử lời truyền miệng cho rằng Ḥa thượng Minh Phụng khai sơn chùa Bảo Quang là đúng, th́ cũng hợp lư. Sự hợp lư dựa theo dữ kiện sau đây: chùa Bảo Quang từ khoảng 300 năm trước đây nằm ở mạn Bắc núi Sầm, sau mới dời về G̣ Chùa. Rồi sau đó nữa, cách đây trên dưới trăm năm, chùa được dời từ G̣ Chùa về G̣ Phướn, là địa điểm hiện tại. Cho nên, Ḥa thượng Minh Phụng khai sơn chùa Bảo Quang đầu tiên, c̣n Ḥa thượng Liễu Sanh được đệ tử khắc long vị “khai Bảo Quang tự”, có thể được xem là người mở ra nền móng chùa Bảo Quang ở G̣ Chùa.

 

Cho dù đúng sai thế nào đi nữa, th́ chắc chắn một điều là ngôi tháp này không phải tháp Hời.

 

 

(tháp tổ Minh Phụng hiện nay)

 

Trường hợp thứ tư liên quan đến tháp Hời mà chúng tôi gặp phải, đó là tháp tổ Minh Lượng – Nguyệt Ấn, khai sơn chùa Bảo Phong, Phong Ấp, Ninh Ḥa. Tháp tổ hiện nay cũng đă được trùng tu, và nghe đâu là trùng tu nhiều lần, nên ít người c̣n nhớ được h́nh dáng gốc ban đầu của nó. Lại cũng có nhiều ư kiến cho rằng đấy là tháp Hời.Theo chúng tôi thấy, nằm trong motif chung của cái nh́n dân gian, hễ tháp lâu năm, bỏ rêu phong, không hương khói th́ bị cho là tháp Hời; hay gọi nó là tháp hoang th́ đúng hơn. Nhưng nếu nh́n theo quan điểm lịch sử, địa lư, th́ sự nghi ngờ nghiêng về ư kiến xác định đây là tháp tổ Phật giáo có phần đích xác hơn.

 

V́ trước khi chùa Bửu Phong tọa lại ở vị trí hiện tại, đă có một ngôi chùa nằm phía sau núi (trên lưng con rùa). Tổ Thiệt Địa từ Kim Sơn, Nha Trang về tiến hành “dời chùa” từ sau ra trước (trên đầu con rùa), đặt tên là Bửu Phong. Nếu cho rằng tháp kia là tháp Hời, là tháp hoang không chủ, cũng chỉ là một phỏng đoán không căn cứ, chứ không hề có dữ liệu nào khẳng định. Mặc dù ngôi chùa “phía sau núi” dù không chứng minh được nó là chùa Phổ Bửu theo long vị tổ Thành Đẳng – Minh Lượng đang thờ ở B́nh Định ghi, nhưng chúng ta đều công nhận nó là một ngôi chùa. Mà đă là chùa th́ việc có tổ khai sơn là chuyện hẳn nhiên. Chùa đă cổ, không xác định tên, th́ tháp tổ khai sơn cũng cổ, không xác định tên là lẽ b́nh thường.

 

Cho nên trước khi xác định nó có phải là tháp tổ Minh Lượng hay không, chúng ta vẫn đủ thẩm quyền để cho rằng đây là tháp Tổ Phật Giáo, chứ không thể là tháp của người Chiêm Thành được.

 

(tháp tổ Minh Lượng hiện nay, tại chùa Bửu Phong)

 

Trước khi khép lại 4 câu chuyện liên quan tháp Hời, xin giới thiệu với độc giả và bà con Ninh Ḥa một vài h́nh ảnh rất đặc biệt của khu vườn tháp chùa Linh Quang, thôn Xuân Ḥa, Ninh Phụng. Vườn tháp hiện hữu với 7 ngôi tháp cổ lớn nhỏ, trong đó chỉ có 2 ngôi được xác định tôn hiệu, c̣n lại th́ đều bị rêu phong in dấu, dù có h́nh dáng bia tháp, nhưng chữ khắc âm nền vôi sau vài trăm năm không đọc được. Có ngôi bị sụp lún nghiêng về một bên. Nhiều ngôi được khắc trang trí họa tiết theo Mật tông Phật giáo rất mỹ thuật. C̣n nói về nét cổ kính rêu phong th́ chỉ có thể nói là đẹpmê hồn, mà có lẽ rất nhiều người dân Ninh Ḥa chưa biết đến khu tháp này.

 

Nếu những ngôi tháp này mà nằm xa chùa Linh Quang hơn, không được xây thành giữ ǵn, mà nằm rải rác ở g̣ mống… chắc chắn cũng sẽ được quy kết là “tháp Hời”.

 

 

 

 

 

 

 

Mục Đồng
4/2022
 

 

 

 

 

 

Trang Thơ & Truyện: Mục Đồng                |                 www.ninh-hoa.com