trang nhà www.ninh-hoa.com  | trang Thơ và Truyện của Phạm Thanh Khâm


        Phạm Thanh Khâm

    - Sinh trưởng ở Ninh Ḥa.
    Học tại các trường Mỹ Lệ,
    Đức Trí, Nam Thông,
    Vơ Tánh, Chu Văn An,
   Cao Đẳng Nông Lâm Súc.

- Làm việc tại Bộ Nông Nghiệp
 Sài G̣n với chức vụ sau cùng
 là Giám Đốc Nha Canh Nông
 đến tháng 2, 1974 được gởi
  đi du học Hoa Kỳ về ngành
   Kinh-Tế Nông-Nghiệp.

- Định cư cùng gia đ́nh ở Hoa
  Kỳ và được tuyển dụng làm
  chuyên gia cho nhiều dự án
   phát triển nông nghiệp tại
  20 quốc gia ở Phi Châu và Á
  Châu với các cơ quan phát
  triển quốc tế IFDC, ISNAR,
   USAID, UNDP, IFAD, FAO.  
   Hiện tại là thành viên của
 toán chuyên gia tổ chức toàn
  bộ guồng máy hành chánh
  của  các Phủ Bộ thuộc nội
  các  chính phủ A-Phú-Hăn
  (Second Emergency Public
    Administration Program
  SEPAP) do Ngân Hàng Thế
   Giới tài trợ.

 

Truyện/Biên Khảo

 
  Tản Mạn Về A-Phú-Hăn
      
Phần 1   |   Phần 2   
 
Những Khó Khăn Của Nước
     Vùng SAHEL Nam Sa Mạc
     SAHARA

 
Đời Sống Ở Hai Tỉnh Lỵ
     Và Thôn Quê Miền Bắc
     A-Phú-Hăn

 
Đi Thăm Xứ LÀO 
 
Đi Thăm Xứ Dominican
     Republic
 
 
Kabul C̣n Khói Mù 
 
Ăn Đám Cưới Theo  Tục
     Lệ  A-Phú-Hăn
     
 
Chiếc Ḷ Trấu Việt Nam
     Du Nhập Vào Phi Châu

 
Sự An Toàn ở CONGO 
 
Kim Cương Nhuộm Đỏ
 
Sự Túng Thiếu Của Nông
     Dân A-Phú-Hăn
  
 
Đi Xem Bầu Cử Tại
     Thủ Đô Kabul A-Phú-Hăn

                                   
 
 

 


 

 

 
 

 
 
 

                                

Vài Tản Mạn V A-P-Hăn (Afghanistan)
Chuyên Gia Phạm Thanh Khâm


 

Phần 1:

Lời nói đầu:

Người viết được hỏi Nước A-Phú-Hăn ngày nay ra sao? Câu hỏi quá tổng quát không thể có câu đáp ngắn gọn được. Hơn nữa đất nước này và Irak là đề tài thời sự quốc tế mỗi ngày không thấy thiếu trên hệ thống báo chí, truyền thanh, truyền h́nh. Người viết chỉ có thể ghi lại vài tản mạn qua các chuyến công tác đến đất nước A-Phú-Hăn để đóng góp một phần nhỏ vào câu trả lời. Vào đầu tháng 10, 2004, Ban Việt Ngữ đài BBC Luân Đôn đă phát thanh phần nhận xét của người viết về t́nh trạng kinh tế, chính trị của A Phú Hản; và tháng 2, 2005, đài VOA ở Hoa Thinh Đốn đă có phát thanh phần phỏng vấn người viết về các nhận xét trong công tác bài trừ ma túy ở xứ này.

Việc làm của người viết tại A Phú Hản:

Với hơn 41 năm làm việc trong ngành phát triển kinh tế nông nghiệp tại 20 quốc gia ở Phi Châu, Á châu và Hoa Kỳ, người viết được chọn để gia nhập nhóm chuyên gia quốc tế giúp thực hiện việc tổ chức lại các phủ bộ của nội các chính phủ (Second Emergency Public Administration Program SEPAP) do Ngân Hàng Thế Giới tài trợ. Người viết phụ trách cung cấp phần kỹ thuật tổ chức lại Bộ Nông Nghiệp và Thực Phẩm, Bộ Năng Lượng và Thủy Điện, Bộ Bài Trừ Ma Túy, và Cơ Quan Độc Lập Bảo Vệ Môi Trường.

Vài nét về lịch sử, đất đai, dân số A Phú Hăn:

Nước A-Phú-Hăn có những nét đặc thù sau đây:

Kiểm tra dân số chính thức lần cuối cùng năm 1979 đưa ra con số 15,551,358 người. Ước lượng năm 2004 ghi số dân 28,513,677. Nga mang quân (Soviet war) đến Kabul đă gây làn sóng tị nạn từ 2.5 đến 3 triệu đi lánh nạn qua Pakistan, 1.5 triệu đến Iran, khoảng 150,000 đến Hoa Kỳ, Úc và Âu châu. Taliban bị sụp đổ cuối năm 2001. Người từ Iran bắt đầu trở về xứ đưa con số tăng trưởng dân số khá cao, năm 2004 là 3.54% (sinh đẻ+ người tỵ nạn hồi hương). Tuổi thọ đàn ông ghi nhận 46.6, đàn bà 45.1.Thủ đô Kabul bị tàn phá v́ ́bom đạn chưa có ngày tháng yên ổn cho việc trùng tu, c̣n phải nhận gần một triệu rưởi người lánh nạn. Trẻ em chết trước khi lên một cao nhứt thế giới, ở tỷ lệ 38%.

Dari (Afghan Persian) là ngôn ngữ dùng trong thương mại.

Bốn sắc dân chính gồm Pashtun 38%, Tajik 25%, Hazara 19%,Uzbek 6% và những nhóm nhỏ khác như Aimaks, Turkmen, Baloch. Khoảng 84% dân theo đạo Hồi Sunni, 15% theo Shi’a Muslim, các đạo khác 1%. Ngay tại thủ đô Kabul, người lánh nạn trở về không t́m thấy nhà cửa của ḿnh, phải ở trong trại như ổ con ṭ ṿ. Những người khác may hơn t́m được chỗ trống trên núi, xây ngôi nhà nhỏ bằng đất, dùng lừa mang nước lên đồi.

A-Phú-Hăn có núi non hiểm trở, núi cao trung b́nh 1,700 m. Kabul ở cao độ 1,800 m, một trong những thủ đô cao nhứt thế giới so với mặt biển.

Diện tích đất đai rộng gần gấp đôi Việt Nam (652,090km2/326,609km2 = 1.94). Dăy Hindu Kush chia nước làm ba vùng sinh thái. Đường xuyên đông Khyber Pass nối thủ đô Kabul với thủ phủ Peshawer của Pakistan.

Nhiệt độ thái quá đă có lần ghi nhận được tại Jalabad nóng 120° F, tại Kabul lạnh –24° F. Trung b́nh của 30 năm ghi nhận:

   vào mùa Xuân theo tiết tháng ba,
                      tmax = 54 ° F, tmin = 33 ° F;

   vào mùa Hạ tháng tám
                      tmax = 89 ° F, tmin = 59 ° F;

   mùa Thu tháng mười một
                      tmax = 46 ° F, tmin = 29 ° F;

   mùa Đông tháng giêng
                      tmax = 40 ° F, tmin = 19 ° F.

Hiện nay đất nước có 32 tỉnh (Wolayat), 326 quận (Uluswali). Các quận lỵ và thị xă (Sharwali Uluswali) có hội đồng của những nhà lănh đạo Hồi giáo địa phương. Các lănh chúa (majahidin) của bốn vùng chiến thuật (Hawza) có sức ép lớn với chính quyền trung ương.

Trong thời kỳ Taliban, đàn bà bị cấm đoán đủ thứ, không được đi học, đi không che mặt nơi công cộng bị ném đá, công tư sở chỉ thấy đàn ông.

Nói về lịch sử cận đại, trong hai thập niên dưới triều đại Abdur Rahman Khan (1880-1901), chế độ quân chủ chuyên chế với sưu cao thuế nặng đánh trên giới thương gia và nông dân, nối tiếp hai đời: con Habibullad, đời cháu (Vua Amanullah) đă đưa đến nội loạn 1928 với phong trào jihah. Hoàng tộc được tái lập nhờ công của Nadir Shah (1929-1933), con lên kế vị đến 1973. Hiến pháp độc đảng với ba ngành lập pháp, tư pháp và hành pháp bắt đầu năm 1964, nhưng đất nước này ở trong t́nh trạng phân tranh giữa các lănh chúa vùng (Mujahidin commanders) với chính quyền trung ương ở Kabul trong hơn hai mươi năm (warlordism). Đầu thập niên 1990, quân đội Sô Viết rút kèm theo viện trợ Nga bị cắt, Taliban lên nắm chính quyền, sau đó bị tan ră. Chính quyền chuyển tiếp được thành lập qua thỏa ước Bonn, tiếp theo giải pháp khẩn trương Loya Jirga vào mùa Xuân 2002.

Tên của quốc gia trước ngày bầu cử Tổng Thống 9/10/2004 như sau: Transitional Islamic State of Afghanistan. Sau ngày bầu cử, tên nước chính thức đổi thành "Cộng Ḥa Hồi Giáo A Phú Hản (Islamic Republic of Afghanistan). Việc thay đổi ảnh hưởng nền kinh tế bất thường dựa trên nguồn lợi thuốc phiện (opium economy) của A-Phú-Hăn đang được các giới chức quốc gia và quốc tế đặt trọng tâm t́m kiếm giải pháp.

An Ninh và Đời Sống Hàng Ngày:

Nhóm chuyên gia của chúng tôi ở chung tại một nhà văng lai (guesthouse). Điện của thành phố cung cấp thiếu hụt (các dự án thủy điện lớn bị phá hủy do chiến tranh), nên guesthouse có máy phát điện riêng. Mỗi ngày làm việc tại dinh của phủ Phó Tổng Thống Arsala. Email là phương tiện liên lạc làm việc hàng ngày và liên lạc với thế giới bên ngoài. Con tôi có nối Yahoo Messenger và Webcam vào cái PC của tôi nên ngày nào cũng nói chuyện được với gia đ́nh. Có mấy tiệm ăn Tàu, nhưng chúng tôi được khuyến cáo không nên vào v́ có tin cho biết tàn quân Taliban gửi thơ dọa đặt bom nơi đây. Người tài xế của chúng tôi và nhân viên (staff) của guesthouse (quản lư, người nấu ăn, người gát, giặt ủi) là những người thân thiết nhất.

Qua sự sắp xếp của bốn người bạn này, tôi đă có thể thăm viếng và t́m hiểu về phong tục tập quán của họ và gia đinh họ tại Kabul. Tôi có mang theo chiếc máy ảnh Canon với 30 cuộn phim, nên những lần đột xuất với tài xế, tôi đă có những bức h́nh ưng ư thay thế ngàn lời viết. Gia đ́nh anh em của người nấu ăn có tiệm may. Và tôi đă có ngay bộ "quốc phục" với giá khỏang 12 đô la, mặc trông giống Taliban! Ngoài giờ làm việc, giải trí duy nhứt là xem truyền h́nh nối được hơn 400 đài. Ấn Độ giúp thiết lập ngành truyền thông, nên chương tŕnh truyền h́nh của A-Phú-Hăn phần lớn chiếu các loại nhạc kịch Ấn. Tôi đă mua được vài CD ca nhạc cùng các vũ điệu của ba nghệ sĩ nỗi danh A-Phú-Hăn như Farhad-Daria, Ustad Mahwash và Parastu, từng bị cấm tŕnh diễn trong thời kỳ Taliban.

Những lần đột xuất tôi thường gặp nhiều đám đi hỏi vợ. T́m hiểu ra thấy họ khác hơn phong tục Việt nam. Người ḿnh có khi chỉ cần một ông mai hay bà mai làm mai mối trong việc dựng vợ gả chồng, lại c̣n chế diễu về bốn cái dại, làm mai là một. Ở A-Phú-Hăn, nhà trai nhờ một tiểu đội đàn bà đến nhà gái dạm hỏi. Họ mang quà biếu gồm thức ăn không có đường ngọt. Bà mẹ nhà gái tiếp khách. Nếu nhà gái trả lời chưa dứt khoát, tiểu đội các bà mai tiếp tục làm nhiều chuyến viếng thăm kế tiếp đến khi đạt kết quả Nhận hay Không. Nếu câu trả lời Không với nhiều lư do chẳng hạn con gái tôi c̣n bé. Đám hỏi chấm dứt. Nếu câu trả lời Nhận, quà cáp tiếp tục chuyển đến và thức ăn chứa nhiều đường ngọt. Th́ ra cái hay trong việc làm mai ở xứ này là cái dại, khi cơm không lành canh không ngọt giữa đôi bạn đời, được chia đều ra nhiều người. Và khi càng chia cái dại cho nhiều người, cái dại trào phúng của người ḿnh không t́m thấy trong phong tục tập quán của A-Phú-Hăn!

Đàn bà A-Phú-Hăn c̣n ràng buộc nhiều tập tục và giáo điều Hồi giáo. Lúc nào cũng mặc chiếc áo che mặt "burqa" ra nơi công cộng. Số đàn ông bị tử vong suốt hơn hai mươi năm đánh nhau đă để lại quá nhiều góa phụ. Họ giống tập tục của một số bộ lạc Phi châu là góa phụ chỉ tái giá với anh em họ hàng nhà chồng. Nếu đă lớn tuổi, chọn con đường tiết hạnh khả phong ở vậy thờ chồng theo con. Đường lối đổi mới về vai tṛ phụ nữ đang được đẩy mạnh qua việc thiết lập một bộ phát triển phụ nữ trong nội các của chính phủ hiện nay. Trường đại học bắt đầu có nhiều nữ sinh viên. Internet là nhịp cầu tri âm giảm dần số chuyến đi của tiểu đội các bà mai kể ở phần trên. Nhưng ở thôn quê đàn bà chưa nhận được nền giáo dục phổ thông như đàn bà ở các nước đang mở mang.

Đường sá rất xấu, có nhiều ổ gà. Xe chạy bên tay mặt, nhưng rất nhiều xe có tay lái bên tay mặt như các xe lưu hành ở Anh quốc, Thái Lan, v.v., Có lẽ dân chúng nhập cảng bất cứ xe nào có sẵn không kể tay lái ở bên tay mặt hay tay trái. Kabul không có nước máy, dân chúng uống nước giếng.

Vào thời điểm đầu tháng 4, 2005 một đô la đổi được 50 afghanis. Mức lương trung b́nh của người đi làm việc c̣n thấp. Người quản lư cuả guesthouse có lương mỗi tháng là 300 $US, người nấu bếp 280 $US, người gát 180 $US, người giặt ủi $170. Mức lương này khá cao v́ họ làm việc với người ngoại quốc. Lương trung b́nh của một giáo sư trung học vào khoảng 60 đô la/tháng.

Gần phủ Phó Tổng Thống, có một tiệm ăn mang tên Khyber. Các giới chức thường đến ăn trưa với đoàn cận vệ mang súng đạn lăng văng bên ngoài. Chúng tôi chỉ ghé thử vài lần. Giá biểu khoảng từ 3 đô la đến 4 đô la mỗi phần ăn. Thấy không hợp khẩu, vả lại tiệm có thể dễ làm mục tiêu cho nhóm khủng bố Taliban, toàn nhóm quyết định không trở lại quán này nữa.

Chúng tôi đi t́m được nhiều tiệm an ninh hơn như Popo lano nấu đồ Ư. Spaghetti, pasta có vẻ ngon hơn, giá biểu từ 6 đến 7 đô la mỗi dĩa. Khách sạn Inter-Continental là nơi ít bị tàn phá nhứt, tọa lạc trên một ngọn đồi, có buffet, mỗi phần ăn 12 đô la, có ban nhạc “quartet”, nhưng sự an toàn rất bấp bênh. Phần lớn số buổi ăn chiều đều ở nhà văng lai.

(C̣n tiếp)

  


 Phạm Thanh Khâm
Kabul, những ngày cuối tháng 4, 2005