www.ninh-hoa.com                                                   Trang Ti Nguyn Ninh Ha

 



r  i    
Q  u    t     N  i  n  h    H    a
Nguyễn Văn Thnh

  




Cy Qut
(Ảnh của Kim Thư -2004)


Thoạt nghe Tri Qut ai cũng tưởng l tri qut, cng họ với tri cam được trồng khắp mọi nơi tại xứ Việt Nam ta, nhưng tri qut ti đang kể c hnh th nhỏ hơn gấp bội, đặc biệt người Ninh Ha chỉ dng để nấu trộn với xi được dng vo những dịp mưa hoặc cuối năm trong nhiều thập nin trước năm 1975. Dn bản xứ quen gọi tri qut nấu xi hay vắn tắt hơn: "xi qut".  Ti khng r tn khoa học l g trong danh sch cc loi thực vật học thế giới (http://www.botanical.com/) v thuộc họ giống no mặc d ti cố dy cng tra cứu. 

Ngy nay, loại cy ny c đ diệt chủng v dn cư chen lấn, chặt ph bừa bi v khng được bảo tồn đng mức.

Hồi xa xưa, c ai đi từ Ninh Ha ln Tn Hưng, Ph Ha hoặc Chợ Mới, khi đi qua khỏi Phong Ấp gặp một vng g đất thật vắng vẻ, c tn gọi l G Qut. l qu hương của những cy qut mọc thnh bụi nối kết nhau hoặc rải rc trn một thửa đất rộng lớn hoang vu nhưng c đất trắng v nhiều mầu mỡ. Giống cy ny ưa mọc v c đời sống thch hợp ở những vng g, vng đồi hoang d hoặc gần những vng ni thấp c nghĩa địa kề cận v khng c dn cư sinh sống. Dn qu Ninh Ha ngoi việc đồng ng, cy su cuốc bẩm, chn lấm tay bn, họ cn trồng thuốc l, dưa hấu hoặc vụ ma phụ, họ hi tri qut đem bn để gip sinh kế cũng như lm mn ăn phụ trong gia đnh.

Cy qut c chiều cao khoảng hơn một thước, c l xum xu hnh răng cưa giống như l cy Holy được chưng by trang tr trong những dịp Ging Sinh ở Mỹ, cnh c nhiều gai di v nhọn thường được người Ninh Ha dng để lể ốc. Loại cy ny thường tập trung ở G Qut, Hn San v Hn Sầm; đy l một vi địa danh nổi tiếng sản xuất nhiều tri qut nhất ở Ninh Ha thời ấy... Cy qut c bng mu xanh, chnh giữa c hạt mu xm đậm lớn bằng ngn tay t, hạt nụ trổ cng lc với nhụy hoa (nhn quả đồng thời), nở sai vo đầu ma mưa v dn Ninh Ha c tri qut để dng trong khoảng thng 10 đến thng 12. Bng ăn rất ngọt, tri tuy cứng nhưng khi được nấu chung với xi, ăn rất bi, dẻo, thơm v ngon. Ăn tri sống cũng rất ư hảo hạng, được phần lớn dn qu Ninh Ha ưa chuộng nhưng phải cẩn thận khi hi v cy c gai dy, di nn kh hi v nhất l mủ tri qut rất nhiều, c mu trong suốt chắc chắn sẽ nhuộm đen cả miệng v mi của người ăn.

Hơn 40 năm tri qua, ti chưa c lần no thưởng thức lại xi qut nhưng hương vị đặc th của n, lm cho ti nhớ mi mi đến by giờ...

 

  



Nguyễn Văn Thnh
22/10/2003
(viết theo k ức, em v bạn thuật lại)
 

Trang Nh - www.ninh-hoa.com