www.ninh-hoa.com                                                   Trang Ti Nguyn Ninh Ha


 




 

 

T   X I M  N I N H   H A

Nguyễn Văn Thnh

Đi lời: Cm ơn anh Cung v Thu Phương đ tặng cho ti hai hũ ớt xim ngm dấm m anh chị đ kho tay v cng phu chế biến nhn dịp ti gh qua Cali.  Th thật khng c ớt no ở hải ngoại ngon v snh bằng ớt do anh chị sản xuất TPĐT Hot Chili Pickle Inc..  Mỗi lần mở nắp hũ ớt, ti chạnh nhớ đến Ớt Xim Ninh Ha, anh chị đ cho ti ci cảm gic ngon miệng trong mỗi bữa ăn hng ngy v đ cho ti đề ti để viết bi Ớt Xim Ninh Ha ny.

 

          Trong những bữa ăn gia đnh của người Ninh Ha khng thể no khng c ớt.  Ty theo khẩu vị v thi quen của người tiu dng, ớt được sử dụng dưới nhiều hnh thức khc nhau.  C người cho vo nồi kho chung với c, c người thch ăn ớt bằm, c người thch ăn ớt tương, ớt chua, ớt bột, cũng c người lại thch phơi ớt kh để ăn, nhưng đa số người Ninh Ha thch dầm ớt trong dĩa "nước mắm khng" để ăn với canh c nấu ngọt nấu ngt, hay canh chua c cơm c lạt với l me, hoặc dầm ớt trong chn mắm ruột ăn với bnh ướt, hoặc cắn ăn sống với thức ăn như nem nướng, nem chua.  Nhưng thng thường ớt kết hợp với chanh, đường, v tỏi được người Ninh Ha  trộn chung trong một ci chn gi nhuyễn rồi pha với nước mắm được nm nếm vừa ăn tạo một vị ngon đo để.  Nếu thm l ng tươi gi chung với hỗn hợp 4 thứ trn thnh mắm ng để ăn với bnh ướt th ni thật cơm vua khng snh bằng.  Xưa kia, ớt cn được người Ninh Ha dng với muối để muối thịt chim, thịt chuột đồng cho thấm, khi nướng khi thơm trải di cả cy số.

 

          Ninh Ha vo cuối thập nin 1950, nh cửa thưa thớt, đồng la bao la bất tận, v cy cối rậm rạp với nhiều hoa quả nn đ hấp dẫn đủ cc loi chim mung ko về từ miệt Đ Bn hay rặng Trường Sơn gồm một số chim ăn ớt; c hột ớt khng tiu ha được theo phn thải ra ngoi gieo rắc khắp nơi. G Lăng Xm Rượu đ l điểm gặp gỡ của nhiều chim qu trong số ấy c giống chim nhồng chỉ thch ăn ớt. 

 

          Bởi thế, người Ninh Ha thường hay ni:

 

          Ăn ớt như nhồng, đặc biệt gn cho những ai ăn ớt nhiều.

         Ăn ớt ni gn, do tc dụng của chất Capsaicin (C9H14O2) * trong ớt lm lưỡi của người ăn trở thnh cay v nng bỏng nn họ ni n, ni trn đồng, ni thin trời, ni sỉnh sỉnh, ni sảng, ni bừa, ni đại, ni khng nghĩ trước nghĩ sau, ni khng sợ hậu quả.

  

          V ớt dễ trồng, v tiện lợi cho những bữa ăn vội, nn nhiều nh gần Chợ Dinh trồng ớt bn cạnh ci giếng gia đnh. Lụt lội thng 10 mỗi năm, ớt dầm mưa  nhiều, vị cay v thế cũng bị nước mưa cuốn đi bớt.  Tuy nhin, ma h trời nng, nhiều năm Ninh Ha bị hạn hn lin tục, nước sng Dinh cạn queo, đất kh cằn v thiếu nước nn cy ớt cng cằn cỗi, v thế tri cng cay. 

 

           Ngoi giống ớt sừng, Ninh Ha cn c một giống ớt khc thời đ rất thng dụng m người Ninh Ha thường ăn hng ngy, đ l ớt Xim.  Giống ớt Xim c tri nhỏ hơn  ớt sừng, di khoảng 2 phn nhưng c khả năng lm cho người ăn bị cay x lưỡi, cay chảy nước mắt, cay bng hai tai thậm ch cn lm người ăn nấc cục lin tục đến độ phải bung chn v đũa để bưng t canh nguội ln hp hay chạy ra gh lấy go mc nước mt lạnh để uống giải trừ.

 

          Ninh Ha c dừa Xim, vịt Xim, chuối Xim, mảng cầu Xim, hồng Xim (sapotier), v.v... C lẽ chữ Xim gắn liền với tn tri cy, theo người Ninh Ha đ l loại tri cy vừa nhỏ, vừa ngọt để dễ phn biệt với những loại tri cy khc, chẳng hạn như dừa lửa, dừa bung c tri to hơn v nước khng ngọt bằng dừa Xim.  Người viết khng r chnh xc xuất xứ của từ "Xim", nhưng nghĩ l triều đnh nước Xim La (Thi Lan) khi xưa qua triều cống nước Việt Nam thường dng cc thứ tri cy ny, nn mới c từ Xim ghp theo sau tn của tri cy.  Trong số cc lễ vật triều cống c ớt Xim m người Ninh Ha gọi để phn biệt với ớt hiểm của người miền Nam.

 

          Ớt khng những chỉ l thực phẩm gia vị m ớt cn chiếm một vị tr quan trọng trong ca dao tục ngữ truyền trong dn gian.  V vị cay v nng nn ớt được v von như sự ghen tung:

 

"Ớt no l ớt chẳng cay

Gi no l gi chẳng hay ghen chồng"

 

hay mu Hoạn Thư ở bất cứ người phụ nữ no:

 

"Thn em như ớt chn cy
Cng tươi ngoi vỏ, cng cay trong lng."

 

Điều đng ni l sức mạnh của tnh yu c thể lm cho người ta qun cả cay đắng tnh trường cho d c ăn 1 k-l ớt vẫn cảm thấy ngọt ngo như cu ca dao sau đy:

 

"Nhc trng thấy bng anh đy

Ăn chn lạng ớt ngọt ngay như đường"


          Ớt cũng đng một vai tr chua cay trong Văn học Thi ca, thật vậy ta hy nghe Trần Tế Xương chua cht v thất vọng sau cc khoa thi hỏng năm 1903 v 1906.  ng đm ra chn chường, đau buồn, tuyệt vọng v cay c nhn tnh thế thi:

 

Học đ si cơm nhưng chữa chn.
Thi khng ăn ớt thế m cay

 

          Ớt cn được người Thượng (sắc tộc Rhad) tại miền cao nguyn Ninh Ha dng st vo muối để ăn chống lại kh hậu khắc nghiệt của ni rừng, chống lại nước độc v cc bệnh tật nhất l bệnh sốt rt ng nước. Nhờ giu sinh tố A v C, ớt cũng được dng để chống cảm cm cũng như l ớt gi nhỏ đắp vo vết thương bị rắn cắn hay cc vết lở lot ngoi da.

 

          Tm lại sự cay nng của tri ớt l một thứ gia vị mắc nghiện khng thể thiếu trong đời sống hng ngy của người Ninh Ha. Chn mắm ruột c ớt Xim v cht t xoi c lăm bằm nhỏ ăn với cơm nguội, c dĩa hoặc t bn l nm cht mắm dằm tri ớt Xim cng ngon lạ.  Thng 10 lũ lụt, gi bấc lạnh gi thổi về chợ Dinh từ hn Ho, thật khng g ấm p cho bằng được hấp bnh nặm, ăn bnh xo dằm mắm ớt tm bảo đảm cơn lạnh biến mất.  Những dịp Tết về, ớt Xim được ngm trong những hũ dưa mn củ kiệu chờ cuốn bnh trng ỉu ngon khng g bằng.  Ớt Xim cần thiết cho cc giống chim ăn ớt ở Ninh Ha cũng như gắn b với người Ninh Ha qua những cch ăn khc nhau với mi vị đa dạng, hay đặc sản kh qun v d đi đu hay ở đu, người Ninh Ha lun nhớ về vng qu của họ.

 

 


N
guyễn Văn Thnh

 
Ma h 2008

 


Cng thức ha học tham khảo:

(*) http://vi.wikipedia.org/wiki/%E1%BB%9At

 

 

 



 

www.ninh-hoa.com