www.ninh-hoa.com                                                   Trang Tài Nguyên Ninh Ḥa

 


L ̉    G Ạ C H
Bài phóng sự đặc biệt
Hà Thị Thu Thủy

  



Về thăm quê nhỏ Dục Mỹ của tôi lần này, tôi có dịp nh́n lại con đường, Ninh Ḥa-Dục Mỹ mà trong quá khứ, 4 lượt đi đi về về trên chuyến xe đưa rước học sinh mỗi ngày. Con đường xưa cũ khá quen thuộc ấy đă in sâu bao kỷ niệm, chợt hiện về trong tâm tưởng làm tôi không sao tránh khỏi nỗi xúc động và bùi ngùi nhớ về khoảng thời gian áo trắng.

Trên đường hướng về Ninh Ḥa, chiếc xe chở chúng tôi đi trên con đường vẫn những rừng cây xanh um hai bên và sườn núi bao bọc, nhưng nay nhà cửa mọc nhiều hơn. Đi qua dốc núi Đeo, trước kia tôi cứ ngỡ rằng đèo này cao nhưng thật sự đó là một con dốc thấp thoai thoải có chiều dài khoảng 300 m.

V́ địa thế tiện lợi nên trên ngọn núi này xưa kia tập trung nhiều băi huấn luyện quân sự của các trung tâm quân đội. Một cái miếu nhỏ nằm phía bên trái của con dốc vẫn sừng sững c̣n đó. Tôi có nhiều ấn tượng về cái miếu nhỏ này v́ lúc xưa mỗi lần đi ngang qua miếu chúng tôi thường phải cúi đầu chào, như tỏ ḷng kính cẩn trước sự linh thiêng của ngôi miếu cũng như cầu xin những người khuất mặt nơi đó pḥ hộ cho chúng tôi thượng lộ b́nh an khi qua đèo.

Điều làm cho tôi chú ư là sự sầm uất của những ḷ gạch nghi ngút khói suốt đoạn đường từ cây số 5 đến cây số 15, một sinh kế đặc thù lâu đời của người dân Ninh Ḥa trên đoạn đường này. Tôi không ngăn được tính ṭ ṃ để t́m hiểu về tiến tŕnh trong việc sản xuất những viên gạch, mái ngói do chính bàn tay của người dân Ninh Ḥa làm ra nên quyết định dừng chân tại một ḷ gạch thuộc xă Ninh Xuân, cách huyện Ninh Ḥa 10 cây số để ghi vội một bài phóng sự về Ḷ Gạch cống hiến cho đồng hương của tôi trên trang mạng Web: www.ninh-hoa.com.

Chúng tôi được người quản lư ḷ gạch cho phép trao đổi trực tiếp với một vài trong số 6 công nhân khiêng những viên gạch đă được phơi khô bên ngoài và mang vào láng trại, sắp xếp ngay ngắn để chờ cho vào ḷ nung.

Chúng tôi ghi nhận những điều sau đây:

Ḷ Gạch:

Một ḷ gạch đôi được xây bằng 30.000 viên gạch, gồm 4 ống ḷ, 2 ống phía trước và 2 ống ḷ phía sau, hai bên là hai miệng ḷ để đưa những viên gạch sống vào, có vách ngăn làm 2 ḷ. Điều đặc biệt thợ xây ḷ gạch chuyên môn tập trung tại xă Ninh Phụng.

Chất đốt:

Số lượng củi cho 1 ḷ = 1 tấn than đá và 5 mét khối củi. Củi có đường kính từ 10 cm trở lên, chiều dài từ 0,7 cm (phân) đến 1 m (mét). Kích thước vừa dễ cho vào ḷ và đỡ hao tốn.

Than đá:

Gồm trấu + nước + đất, tất cả được trộn cho đến kết chặt lại thật nhuyễn dùng tay nắn thành miếng rồi đem phơi nắng trong 1 ngày. Than đá được xếp chen lẫn những chỗ khuyết của gạch sống (chưa nung) trong khi xếp gạch vào ḷ.
 

 
    

Đất Sét:

Gạch được làm từ đất sét, một loại đất thật dẻo có tên gọi là đất Da Tay, mua từ các vùng nông thôn nơi những cánh đồng ruộng được cải tạo để lấy độ sâu của đất hoặc tại các g̣ đất. Sau khi chủ ḷ ngă giá với chủ đất, người mua phải cho công nhân của ḿnh đến tự xúc đất.

Cách trộn Đất Sét:

Đất trộn chung với nước, dùng chân đạp nhỏ; đạp vừa phải đến khi cảm nhận có độ rên (nhuần nhuyễn) rồi dồn lại như một đống lúa, lấy lá chuối hoặc tấm bạc lớn phủ như ủ đất. Không có máy móc nào để xác nhận được độ rên của đất, tất cả đều do sự cảm nhận của những người trực tiếp công việc.

Gạch : ủ trong 1 ngày (24 giờ)

Ngói :  ủ trong 3 ngày.

Đổ khuôn:

Sau thời gian ủ đất, dùng dao cắt tự chế với lưỡi dao bằng sợi dây thép để cắt mỗi cục đất sét đă được pha trộn trọng lượng từ 10kg đến 15 kg (như cắt bánh tét). Từng người bê cục đất bỏ vào cối (giống cối xay lúa) bên trên máy cắt ra khuôn, máy chạy ra từng viên gạch. Đất được cắt bằng máy cho ra khuôn gạch, ngói.
 

   
                                        
Máy trộn và cắt ra khuôn
 

Yêu cầu:  Dụng cụ phơi gạch – phơi ngói:

Gạch: 20.000 viên gạch dùng 7 khay, mỗi khay = 3 viên gạch

Ngói : 20.000 miếng ngói dùng 20.000 mê (tên gọi), mỗi mê là 1 miếng ngói để lên cho thẳng, nếu không viên ngói sẽ bị dảnh lên. Mê và Khay được làm bằng gỗ tạp, giống như cái đ̣n ngồi của các bà nội trợ, dùng 3 thẻ gỗ đóng lại.

Cách phơi:

Gạch và ngói được phơi với hơi gió hay trong láng trại.

Gạch : phơi 3 ngày với nhiệt độ cao, nếu nhiệt độ ẩm th́ phơi trong 5 ngày, v́ trời mưa có ít gió.

Ngói : phơi 7 ngày.

Sau khi phơi đủ độ khô của hơi gió mang vào đếm đủ số lượng gạch để cho vào ḷ nung.

Cách xếp gạch cho vào ḷ:

Một ḷ nung sản phẩm gồm: 40.000 viên nếu tất cả đều là gạch, nhưng một ḷ gạch thông thường nung chung 3 loại để có đủ loại gạch ngói cho người tiêu dùng.

Nung gạch cùng với ngói số lượng: gạch thẻ = 8000 viên, gạch bốn lỗ = 2000 viên, ngói = 8000 miếng,

Số lượng 40.000 viên gạch được chia ra làm 2 lần cho vào ḷ, để ḷ gạch luôn được nung nấu liên tục. Mỗi lần 20.000 viên nung đến khi hết nửa số củi th́ được xếp vào 20.000 viên kế tiếp.
 

  
      
           Trước khi nung                                         Sau khi nung
 

Cách nung gạch:

Sau giai đoạn phơi đếm đủ số lượng gạch, tập trung khoảng 6 người thợ xếp mẻ gạch đầu tiên gồm 20.000 viên cho vào miệng ḷ rồi trám miệng ḷ bằng gạch và đất dẻo, đốt củi nung trong 3 ngày liên tục, sau đó không cho thêm củi vào v́ số củi đốt trước đó đă thành than và than đá đủ để nung 2 ngày kế tiếp.

Sau khi mẻ thứ nhất đă nung được 3 ngày th́ cho tiếp 20.000 viên của mẻ thứ hai vào miệng ḷ bên cạnh, trám miệng ḷ và đốt củi cho mẻ thứ hai. Trong 4 ngày th́ gạch chín, mẻ thứ hai tiếp tục vẫn như thế. Từ khi đốt ḷ cho đến khi ra ḷ 6 ngày và ḷ phải được đốt liên tục.

Chúng ta nhận thấy rằng từ cục đất sét đến viên gạch, miếng ngói đều phải trải qua những quá tŕnh bằng chính sức lao động chủ yếu của con người. Sự lam lũ chịu khó của người dân quê trong việc xây dựng quê hương và phát triển kinh tế đất nước cho chúng ta niềm kiêu hănh và tự hào về miền quê nhỏ Ninh Ḥa.

Cám ơn các anh chị ḷ gạch xă Ninh Xuân và anh Nguyễn Công Khoa hiện ngụ tại xă Ninh Hưng đă giúp tôi thực hiện bài phóng sự này.




Hà Thị Thu Thủy
 
Tháng 12/2004

 

Trang Nhà - www.ninh-hoa.com                                                Trang Văn Thơ của Hà Thị Thu Thủy