www.ninh-hoa.com                                                   Trang Ti Nguyn Ninh Ha


 




 

 

C C   G I Ố N G   C H I M   Ở   N I N H   H A
Nguyễn Văn Thnh

  

Ninh Ha qu ti, xưa kia l tổ ấm thường trực của nhiều loại chim khc nhau với đủ mu sắc rực rỡ v tiếng ht du dương trầm bỗng. Qu ti cũng l nguồn cung cấp thực phẩm cho những loi chim rừng ko về từ Đ Bn, Hn Ho, những ngọn ni m u trong rặng Trường Sơn, v những đảo cận đất liền thuộc dy Honh Sơn tuốt ngoi biển Đng.

Ngay từ thuở cn thơ, ti đ c một mơ ước nhỏ b l khi lớn ln, ti sẽ nghin cứu về đời sống của cc giống chim ở Ninh Ha. Ti đ say m chim chc từ cuối thập nin 1950 v lc ấy c phong tro nui dế, g ni đ độ, v nui chim biết ni được cổ xy rầm rộ trong xm ti ở. Nhưng tro lưu nui chim đ mnh liệt li cuốn ti hơn. Vả lại, tiếng ht của chng đ lm ti m muội v hấp dẫn ti một cch kỳ lạ vo những buổi sng ma xun thật đẹp c tia nắng vng ng nh xuyn qua những cy dừa, đo, mận, xoi, khế c bng hoa nở rộ. Vo những buổi xế chiều, c đủ loại chim tụ tập quanh lăng b V bởi lẽ nơi đy yn lặng, c gi mt, trăng trong, v nhất l cảnh tnh thật thơ mộng. Trn đỉnh cao cht vt của những bụi tre xanh, chng chu cht gọi nhau, đuổi bắt, tha hồ giỡn cợt, chia xẻ những niềm vui của cuộc đời rồi chng tnh tự i n v cuối cng đan tổ. Những đồng ruộng bt ngt chằng chịt với la thơm phưng phức bao phủ; trong đ đầy lũ chuột đồng, dế, co co, chu chấu tung honh ph phch. Bao bọc xung quanh lng ti l những bụi chim chim v miễng (bnh) bt sai tri chn đỏ, ao bầu đầy c

N vậy, Ninh Ha l vựa thức ăn tr ph v bất tận cho tất cả cc loi chim mung.

Ti thch ha mnh vo với thin nhin, an hưởng sự thanh bnh v ht thở khng kh trong lnh ở qu ti, nơi đ nui ti khn lớn. Ti thch sống ngoi đồng ruộng yn tịnh, thn d c đồng xanh cỏ nội, nn ti yu mến chim trời cn hơn yu chnh bản thn mnh. Mỗi buổi sng tinh sương, ti thường lượm v ăn mt những tri đo, mận, ổi, xoi, khế chn muồi v ngọt lịm, nằm rải rc dưới gốc cy do mấy chng honh hoạch, chốc mo, kt ban ngy ăn dở dang, hoặc mấy ch dơi ăn trộm đm bỏ lại.

Hồi cn học tiểu học, ti c nui một con nhồng dễ thương v cng. Ti nhớ r l một người b con đ tặng cho ti v người ny biết ti m chim đắm đuối. Mỏ v chn của n c mu vng da cam v lng đen mướt, trng ngộ nghĩnh. N thch ăn ớt, nhất l loại ớt sim chn đỏ v cay.  N cũng thch ăn một t trng đỏ trứng g luột m ti đ nhịn ăn cho n. Cứ mỗi lần ti đi học về tới đầu ng, n ra dng mừng rỡ, nhảy nht cất tiếng cho ti. N nh nhảnh hỏi ti một cch tru mến:

- C khỏe khng? V cn gọi tn ti nữa!

N chỉ biết ngần ấy ngn ngữ để x giao, nhưng b lại n khn ngoan trong việc giữ nh khi c người lạ mặt đến tm việc g. N l bạn đời tri kỷ của ti, do đ ti săn sc n rất mực kỹ lưỡng cho tới một ngy kia n chết trong chiếc lồng thn yu của n. c nghiệt thay, khi mịt m do củi v lửa chụm nơi l bnh trng của nh ti đ v tnh giết chết con nhồng yu qu ny. Ti buồn khc v thương tiếc n cả mấy thng trời sau đ v mi tới by giờ.

Cũng như sự đam m của ti, những người lng giềng trong xm hăng say nui những giống chim biết ni khc như chim cưỡng, chim so. Hai loại chim ny cũng l giống Ninh Ha chnh cống. Đời sống của chng tựa như chim nhồng, nhưng chim cưỡng ăn được hai thứ : động vật v thực vật gồm c co co v ớt, cn chim so khng ăn được ớt, chỉ ăn cn trng v chuối chn mi. Ti khng biết người rập bẫy lm thế no m bắt được cc giống chim biết ni v khn ngoan ấy, nhưng chắc chắn người huấn luyện phải tốn rất nhiều cng nui nấng v cng tập cho chim biết ni. Ti khng hề r người ta lm cch no để tập, tuy nhin ti c nghe nhiều người trong xm ni lại l người ta phải dng l ma cắt cụt lưỡi của chim để chng mau biết ni (?).

Ni về cc giống chim nguyn thủy ở Ninh-Ha, khng giấy bt no c thể tả xiết hết thảy nguồn gốc, đời sống của chim v thin nhin, chim v văn học, chim trong vấn đề ẩm thực, chim v m thanh, v cc vai tr đặc th v phức tạp khc của những loi chim Ninh-Ha, việc tốt xấu đều c.

Một bi nghin cứu khả dĩ về cc loi chim sống ở qu ti đi hỏi thời gian lu di sống chung với chng, v điều kiện hiện hữu cũng như mi sinh hiện nay của những loi chim. Đ l mơ ước của ti từ b, nhưng v hon cảnh, ti đ khng thực hiện được m chỉ liệt k dưới đy cc giống chim tại Ninh Ha xưa kia!

  1. o gi: Kch thước bằng chim l ma, lng c mu nu đen, ăn la tự bỏ (lừa) vỏ..

  2. Bạc m: Mỏ mu đỏ, chn đỏ, lng mu xm trắng, ăn la tự bỏ vỏ.. Thường tm thấy loại ny ở những triền ni gần biển. Đặc biệt, thầy bi xử dụng chim bạc m lật bi để bi.

  3. Bm bịp: Mu đ hoặc nu đen lẫn lộn, nhưng lng cổ v đầu mu đen, to bằng con quạ. C cnh v đui di, thường tm rắn trong cc bụi tre rậm.

  4. Bi c: Mỏ di, chn ngắn, c đủ mu. Thường rnh rập những nơi gần sng, ao, bầu, mương. Chuyn nho lộn xuống bắt c lng tong, chuồn chuồn

  5. Chng rng: Giống chim dữ, hay bắt chim nhỏ hơn ăn thịt. Mu nu lợt, c lng di quanh mỏ như mo.

  6. Cao ct: Ở ni, ăn tri cỗ chi, m tiền. Thịt rất đắng. 

  7. Cha vi: Lng trắng lẫn đen v c chn đen. Ht rất hay. Ăn cc cn trng như co co, di ở cc hầm phn phng uế cng cộng.

  8. Chốc mo: C lng nu, bụng trắng, đt mu đỏ, mo trn đỉnh đầu mu đen, xuất hiện rất nhiều về buổi sng. Hai bn m c 1 vng lng trắng v đỏ. Con cồ c tiếng ku di hơn con mi. Chng ăn bng dừa, miễng bt, tri du, tri trứng c, chm gởi, chim chim. Lm ổ trn những cy thấp như cy xoi, cy mận, những nơi thường c người đi qua lại để trnh dm ng của chim v những chim lớn ăn thịt khc. Tổ lm bằng cọng dừa tước mỏng, c tơ nhện quấn để ổ khỏi rớt khi trời gi mạnh. Con cồ c giọng ht rất hay, di hơn con mi. Chim cồ to hơn chim mi.

  9. Chiền chiện (Sơn ca): Lớn bằng chim sẻ, nhưng c mỏ thon v di, đặc biệt giọng ht rất hay. Lng mu nu lợt, c chn mu vng. Chim ny c thể vừa bay đứng một chỗ vừa ht, khi thấy nng chim mi dưới đất. Ổ thường tm thấy ở dưới đất trong những lỗ vết do chn của tru b để lại nhất l gần bn bờ đường, bờ ruộng quang đng v c người qua lại. Chng ăn la, co co 

  10. C: C mu trắng, mỏ di v chn cao mu đen. Thường tm thấy trong những thửa ruộng c nước xăm xắp. Chng ăn c, bươm bướm, chuồn chuồn

  11. C lửa: Mu xm hoặc da cam, c mỏ mu cam. Lm ổ ở những bụi tre, ruộng la kh, bụi cỏ.

  12. Cu cườm: C chấm trắng đen quanh cổ trng như hạt cườm. Khi cn non chng hợp thnh đn đến khi thay lng, trổ cườm chng chia cặp. Muốn "g" chim mi, chim đực thường gy "cc cu cu" với hai giọng: giọng đồng (thanh) v giọng thổ (ấm). Sau Tết, loại chim ny xuất hiện nhiều ở Ninh-Ha. Chng ăn la, đậu xanh, đậu phộng, v lt ổ trn những cy xoi, cy tre.

  13. Cu lửa (đất, đồng): Nhỏ hơn cu cườm, nhưng lng c mu đỏ đậm hơn. Mắt c viền, v c giọng gy ngắn.

  14. Cu xanh: C mu xanh đậm v viền mu trắng quanh mắt. Chn v mỏ c mu đỏ. Loi chim ny thường tụ tập v sinh sống trn ni. Chng ăn tri da, tri chay

  15. Cuốc (Quốc): C lng khc nhau - xanh, đen, xm, nu, đ, trắng. Mỏ c hai mu phn biệt - phần ngoi mu xanh cn phần trong mu đỏ. Ăn c, bướm, chuồn chuồnThường lủi trong cc lm cy v hay ku suốt thng h với giọng buồn.

  16. C mo: C lng hai bn đỉnh đầu giống tai mo. Sống ban đm bắt chuột v rắn, lm ổ trong cc cao ốc vắng vẻ. Thường tm thấy trn nc cao trong nh thờ ở G Muồng.

  17. Cm nm (g nước): Mu xm đ, nu đậm. Sống gần m sng, ao, mương, bầu rnh c. Con đực c mo mu vng.

  18. Cưỡng: Tập biết ni, lng trắng đen, c miếng da dư ở ngay tai. Đẻ trong những bọng cy cao, ăn chuối, ăn ớt

  19. Dng dọc: To bằng chim sẻ nhưng mu sắc đẹp hơn. Chim cồ c lng đầu mu vng, mỏ vng, nhưng chim mi c lng nu. Ăn la, lt ổ trn cc cy tre, cy dừa, cy cau cao. Trong cc loi chim ở Ninh-Ha, chim ny lm ổ đẹp nhất, tước l kết lm ổ chắc nịch, c thnh lũy che mưa gi v địch rnh rập, đu đưa trong gi như ci vng, c miệng ổ hướng pha dưới đất.

  20. Dơi: C hai loại dơi đen v dơi vng (lớn hơn). Sống về đm, thường treo chổng đầu xuống đất trn cc bẹ dừa cao để ngũ. Ăn muỗi v tri cy chn.

  21. n: Bay liệng ngoi trời khoảng 5,6 giờ khng mệt. Ăn muỗi. Thưỡng lt ổ trn cc bẹ dừa hoặc xy tổ bằng đất trong cc nh, nơi yn tịnh v hoang d.

  22. G kiến: Thch ăn kiến trong cc bọng cy dng mỏ để g kiến, đủ mu sặc sỡ.

  23. Honh hoạch: Tựa như chim chốc mo nhưng khng c mo. Mu nu lợt, đui di, c tiếng ht ngắn.

  24. Keo: Giống như chim kt, lng mu xanh, chn v mỏ mu đỏ lợt. Thường tụ tập sinh sống trn ni.

  25. Kt: Thường sống từng đn, lng mu l cy, thường ko về đồng bằng Ninh-Ha ăn khế.

  26. Khướu: Giống nhỏ hơn chim quạ, c đui di, lng trắng, đen, c mu đ lẫn lộn. Chuyn mn bắt chước tiếng ku của cc loi chim khc giống. Thường ở rừng, ni Dục Mỹ. An tri cy, co co, chuồn chuồn.. Giọng ht di v buồn thảm.

  27. L ma: Kch thước như chim sẻ, thường lm ổ trong cc đm ma, ăn la tự lừa vỏ.

  28. Le le (Vịt nước): Thường sinh sống ở bầu, ao, ăn c, Giống như vịt nhưng c mỏ nhọn.

  29. Nhồng: Tập biết ni v rất khn ngoan. Cng họ với so, lng mu nu đậm hoặc đen. Mỏ v chn c mu da cam hoặc đỏ lợt, c miếng thịt dư cng mu nằm ngay tai. Thch ăn ớt hơn chuối.

  30. : Thường bay chậm trn cao quan st bầy g con dưới đất để bắt ăn thịt.

  31. Quạ: mu đen, ăn thịt sống, thường bắt g con.

  32. So: Biết ni, lng mu nu đậm, ăn co co Xuất hiện tại Ninh-Ha nhiều hơn cưỡng v nhồng.

  33. Su: c nhiều loại mu khc nhau, c mỏ ngắn v mỏ di. Ht mật, thường lm ổ trn những cy chanh, cy bưởi, v đan l lm ổ.

  34. Sẻ: Quanh năm tại Ninh-Ha, thường lt ổ dưới mi nh, ống tre, cy dừa, cy cau

  35. Tắc he: Nhỏ hơn chim sẻ, con cồ c hột chấm đen trắng dưới bụng. Ăn la, lm ổ trn những nhnh cy.

  36. ....Sau cng, Ninh-Ha cn c t nhất 3 loi chim biển, chuyn mn chạy bắt cc con cng gi trn bi biển.

Như đ liệt k ở trn, Ninh-Ha xưa kia đ c t nhất gần 37 loi chim khc nhau. 

Ninh Ha c ni rừng v biển bao bọc, l một địa linh huyền b. Như nh thơ Vinh Hồ đ ni trong phần lịch sử Ninh Ha: " t nơi no c ti nguyn dồi do phong ph hội đủ cc mặt như Ninh-Ha từ rừng ni, sng biển, đồng bằng, ruộng muối, đầm đa, đến thắng cảnh, di tch .chẳng thiếu một thứ g". 

Bởi "địa linh nhn kiệt" nn Ninh-Ha l nơi pht sinh cc loi chim qu, một số biết ni, v ht hay. Ngoi những giống chim tụ tập ở miền đồng bằng, cn c những giống chim hiếm c với đủ mu sắc rực rỡ ko về từ những cnh rừng xanh ngt ngn ở Đ Bn, Hn Ho v từ những nơi xa xăm vời vợi trong rặng Trường Sơn b hiểm. 

Chim l linh hồn, l vẻ đẹp thin nhin, v l một ti nguyn v gi cho Ninh Ha, ắt phải được bảo tồn v gn giữ kỹ lưỡng trong mọi thời đại!

 

Nguyễn Văn Thnh
 
Thng 3/2003



 

Cm ơn hai cựu học sinh Trung Học Bn Cng v Ninh-Ha
Nguyễn Thục v Nguyễn Xun Hong (ức)

đ mất hơn nửa buổi ngồi n chuyện chim ở Ninh-Ha v đng gp chi tiết cho người viết!

 

 



 

www.ninh-hoa.com