www.ninh-hoa.com



 

 

 

Những Ḍng KNiệm

Giáo Sư Tô Đồng

 

Lời Giới Thiệu

 

CHƯƠNG 1

Lời Phi Lộ

CHƯƠNG 2

Tuổi Xanh Ở Miền Bắc

CHƯƠNG 3

Quê Nội Quê Ngoại

CHƯƠNG 4

Vài Nét Về Đông Y

CHƯƠNG 5

Tháng Ngày Ở Thượng Phú  

CHƯƠNG 6

Những Năm Học Và Mùa Thi Đă Qua 1 | 2

CHƯƠNG 7

Những Cư Xá Sinh viên Của Chúng Tôi
 
1  |  2   |  3  

CHƯƠNG 8

Trường Dược Sài G̣n Và Tôi
1  |  2  |  3

CHƯƠNG 9

Một Kỷ Niệm Về Ngành Bào Chế 

CHƯƠNG 10

Đường Về Quê Mẹ

1  |  2 

CHƯƠNG 11

Ngành Khảo Cứu
Y Dược Tại Hoa Kỳ

1   |   2   |  3  

CHƯƠNG 12

Lời Kết 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Main Menu

 
 

 


NHỮNG D̉NG KNIỆM
GS Tiến Sĩ Tô Đồng

Khoa trưởng
trường Đại Học Dược Khoa Sài G̣n
1974-1975.

    

 

CHƯƠNG 6

K 7 :         

Những Năm Hc Và Mùa Thi Đă Qua

            

         Thế h tôi ln lên trong nhng hoàn cnh rt khó khăn và phc tp ca đất nước, t nhng ngày Pháp thuc, Nht xâm chiếm, cách mng mùa thu, kháng chiến, tn cư, hi cư, di cư.... đến biến c tháng 4 năm 1975. Chúng tôi chc khó là nhng hc tṛ gii, v́ không có nhng điu kin hc hành tt lành, hay đúng ra là b́nh thường. Nhưng đă hc th́ phi thi, mà hc tài thi phn, ai cũng có th b trượt d dàng. Thế mà tôi may mn thi đâu đỗ đấy, dù là thi tuyn, thi lên lp hay thi tt nghip. Có th v́ tôi được gp nhng thy hin t, khi mà quyn sinh sát, nht là vào lúc vn đáp, c̣n nm trong tay các v giám kho. Hay v́ tôi sinh ra dưới mt ngôi sao thi c tht đẹp?

 

Những năm tiểu học

 

         Lúc c̣n nh, khi b tôi làm Hiu trưởng trường tiu hc tnh Hi Dương, tôi theo hc các lp năm, lp tư, lp ba ti trường này. Tôi ch c̣n nh tp đọc, tp viết, và hc thuc ḷng dăm ba bài trong Quc Văn Giáo Khoa Thư. Nhưng tôi h́nh dung được mái trường xưa rt đẹp, vi nhng lp hc khang trang, nhng bàn ghế tt. Có cái trng trường tht to. Có sân chơi rng răi. Có cây đa ly bóng mát, búp đa để thi, nha đa làm banh. Có cây bàng lá xanh mùa h, lá vàng mùa thu, trông xa như tán như dù. Thy Trnh Đ́nh Rư, hay c c Rư dy lp tư. Chúng tôi s hăi v́ gi tp viết thy thường ly thước kẻ đánh vào ḷng bàn tay hc tṛ nếu ch xu hay nguch ngoc. Vết hn đau rát và lâu lm mi lành. Tôi chưa hc ti lp nht, lp có thy Nguyn Văn To cao ln và đẹp trai. Nhng người bn nh thi đó có Lê Văn Kiên con bác sĩ Lê Văn Khi, Nguyn Hoàng Lĩnh con thy Nguyn Hoàng Chng, Vũ Xuân Châu và Lê Phng... Khi đậu bng Sơ Hc Yếu Lược vào năm 1941, tôi không nh ni thi c ra sao. Tuy nhiên, nhng ngày theo Sói Con đă để li cho tôi nhiu n tượng tuyt đẹp, qua nhng bui cm tri ti đền Kiếp Bc, động Kính Ch, m Táng Treo, rng núi Vôi... ca tnh Hi Dương.

 

         T lp nh́ năm th nht, tôi sang trường tiu hc tnh Hưng Yên, v́ lúc đó b tôi được b nhim làm Hun Đo ti đây. Người thy cũ đă dy d tôi nên người là thy Lê Văn Trng, em bác sĩ Lê Văn Khi. Thy đẹp trai, cao ln, khe mnh như mt lc sĩ đin kinh. Ngoài vic dy hc, thy c̣n trông coi vic th dc th thao cho nhiu lp. Tôi là mt trong s nh thp bát tú ca thy, được sinh hot trong nhng bui k chuyn, ca hát, ngâm thơ, đóng kch. Thy đă m mang kiến thc chúng tôi qua nhng chuyn cách trí, nhng tiu thuyết trinh thám, nhng truyn đường rng. Li bt h tuyt diu ca th săn dùng khói thuc phin. Trí nh siêu vit ca loài voi khi đi t́m k thù đă ln tránh sau nhiu năm. Cách nut tht k l ca loài trăn sau khi đă qut chết con mi. Thy đă dy chúng tôi nhng bài hát v tui nh, v quê hương, về đất nước, như Con Đường Vui, Quê Nhà Tôi, Bch Đng Giang, i Chi Lăng, Hi Ngh Diên Hng. Có ln chúng tôi tŕnh din kch thơ Trn Nguyên Hăn. Và m màn là nhng li thơ t trong hu trường vang lên :  

Tiếng ca âm thm nhp nhàng trong đêm ti,

Vang trong trời xa như dục ḷng yêu nước non.

Quân Minh ác thay lầm than c̣n đâu đây,

Ai đi trên đường xa hăy quay về trông núi sông...

         Trn Nguyên Hăn, gánh hai thùng du xut hin trên sân khu, than van cnh đất nước lm than dưới ách gic Minh:  

Nay ḷng ta đây quyết chí ra tay,

Th thi gan huyết chiến cùng quân thù...

         Ri được mt tiên ông mách bo t́m v núi Lam mà pḥ Lê Li. Nhưng đến khi thành công, Trn Nguyên Hăn b vua Lê kết ti chết v́ vua nghe bn gian thn t ông phn bi. Trn Nguyên Hăn đành phân trn:  

Chúa công ơi sao đang tâm ngt hái?

Một bông hoa không đượm chút héo hon,

Chúa công ơi sao li nỡ giận hn?

Một tôi trung không có ḷng phn trc.

         Đ ri rút gươm t sát, ghi mt vết nhơ trong lch s:

 

Thần chỉ mong non nước được vn toàn,

Thời có chết cũng không hề oán thán...

 

         Bn bè tôi ch nh có Vũ Trùng Thân, và mt anh bn tên là Dũng. Cùng đánh khăng, đánh đáo, đánh bi trên nhng con đê đầy nhăn lng ni tiếng ca Hưng Yên. Dũng có bit tài bn ná cao su rt gii, anh thường hạ được c nhng cánh chim nhỏ đang bay. Anh c̣n v rt nhanh nhng chàng hip sĩ qun áo vơ lâm gn gàng oai nghiêm, đánh kiếm, phi thân, trông tht là đẹp mt. Nếu sinh trưởng nơi tri Tây chc hn anh phi thành công và giu ln.

 

         Thi gian này ca thế chiến th hai, có hai trường trung hc Hà Ni sơ tán v Hưng Yên. Trường Đng Khánh, tin thân ca trường Trưng Vương, và trường Đ Hu V, tin thân ca trường Nguyn Trăi. Tôi mong được hc trung hc ti Hưng Yên, nhưng mi lên đến lp nht đă xy ra v Nht đảo chính 9-3-45. Ri cách mng tháng tám, ri tun l vàng vi nhng đóng góp t nguyn. Sau nhng ngày hoang mang ca bui giao thi, b tôi xin tr li công thự để tr v tnh Hi Dương.

 

         Gia đ́nh tôi tr li căn nhà cũ s 79 ph Đông Giàng, rng răi và mát m. Tr các sách v khoa hc, giáo dc, triết lư th́ tôi chưa hiu ǵ nhiu, nay tôi đă có dp để đọc nhng sách báo đủ loi trong t sách nhà. Các quyn Sách Hng, tp chí Nam Phong, tp chí Tri Tân, các truyn ca T Lc Văn Đoàn.. B tôi lúc này cũng có ít th́ giờ để kèm cho tôi hc hành thêm. V Toán vi nhng bài tính căn bn v s hc, s nguyên, phân s, bi s chung nh nht, mu s chung ln nht. Các cách v mt vt t chính din, tin din, thiết din. V Lư Hóa vi nhng kiến thc sơ đẳng v áp sut, b́nh thông nhau, hp lc, ngu lc. Và v Pháp văn, như chia động t, hc ng vng, tp đọc, làm lun, viết chính t. Vit văn th́ có ông anh h là Tô Tưởng kèm. Anh cũng bt tôi làm lun, viết chính t, hc thuc ḷng vài đon văn xuôi ca Khái Hưng, Nht Linh, Nguyn Tuân, Nguyn Công Hoan, hay dăm ba bài thơ ca Thế L, Xuân Diu, Tế Hanh. Tôi may đậu th khoa k thi Sơ Hc B Túc kỳ đầu tiên khi nước nhà mi được độc lp, ti hi đồng tnh Hi Dương. Mt v thân hào đă tng cho tôi b Đi Vit S Kư Toàn Thư ca Ngô Sĩ Liên, tiếc rng tôi không có dp đọc k và gi ǵn được quyn sách quư giá này.

 

Thời gian trung học

 

         Lúc này, t́nh h́nh đất nước càng ngày càng tr thành ri ren. K t hơn mt năm ri, khi quân Quc Dân Đng Trung Hoa ca Lư Hán đến gii gii quân phit Nht min Bc. Vi nhng hot động sôi ni và hn lon ca các t chc chính tr quc cng, để gây ra biết bao s nhiu nhương cho dân lành. Thi gian này Quc Hi được bu c, Chính Ph Dân Ch Cng Ḥa được thành lp. Nhiu t chc cu quc, phong trào nhân dân, y ban cách mng, được xut hin gm đủ c nam ph lăo u. Và đến khi quân đội vin chinh Pháp theo chân quân đội Anh vào min Nam, ri đổ b ra Hi Pḥng mong tiến chiếm li thuc địa cũ, là người dân thành ph bt đầu lc tc tn cư v min đồng rung.

 

         Sau tiu hc, tôi đậu k thi tuyn vào năm th nht Trung hc công lp NGUYỄN BỈNH KHIÊM. Trường ta lc trong mt bit th tuyt đẹp, mà nhng làn gió lùa làm sc nc mùi hoa Y lăng. Hiu trưởng có l là giáo sư Nguyn Đức Hiếu. Tôi được đại din hc sinh đọc bài cm tưởng nhân dp l khai ging. Tôi ước mong thế h chúng tôi thành tài để đưa nước ta đến địa v phú cường, có th quay mt v bin đông mà hănh din vi thế gii. Ai ng hơn ba mươi năm sau, thuyn nhân phi liu chết vượt bin này mà trn chy. Mi hc được có hai ba tháng ti NGUYỄN BỈNH KHIÊM, th́ gia đ́nh tôi đă phi b nhà b ca chy lon v quê ni ti Xuân Cu, mt làng sát đường s 5 cách Hà Ni 21 cây s.

 

         Đây là mt làng rt đẹp thuc trn Kinh Bc, có tên trong Đa Dư Chí ca Nguyn Trăi. Phong dao có câu:  

Ai v Đồng Tnh Xuân Cu

Đ thương để nhớ, để sầu cho ai.

         C̣n nói v công vic làm ăn ti đây:

 

Ai v Đồng Tnh Xuân Cu

Đồng Tnh bán thuc, Xuân Cu nhum thâm.

 

         Trong đêm 19 tháng 12 năm 1946, đứng t làng trông v phía Hà Ni, tôi thy c mt vùng tri cháy sáng đỏ la. Cuc kháng chiến toàn quc đă thc s bt đầu, nơi nơi chun b cnh vườn không nhà trng để chng địch. Ri mt bui sm ngày giáp Tết năm y, làng tôi b quân gic tàn phá. Chúng tn công gng ḱm hai mt và bn chết hơn mười người t v làng. Gia đ́nh tôi li phi b chy v quê ngoi, làng Kim Ngưu, tuy cùng huyn Văn Giang nhưng xa đường s 5 và an toàn hơn. Chúng tôi từ đó nh nhà bà ngoi, trong mt dinh cơ rng ln, tm thi vui hưởng s an b́nh như nhng ngày v quê ngh hè. Chúng tôi ch lo ăn chơi cùng my anh ch em bên ngoi, ri đọc truyn, đọc thơ, xem kch, xem sách, thôi th́ tây ta tu đủ loi. Nhng sách này hoc ca b tôi mang theo t thành ph v, hoc ca my anh ch ln đang hc trung hc b li, sau khi đi theo trường lên Đào Giă, Phú Th, hay vào Phúc Nhc, Ninh B́nh.

 

         Ti quê nhà, đôi khi tôi được m tôi dy truyn khu mt vài bài thơ cách mng, như nhng câu sau:

 

Á Tế Á năm châu là bc nht

Người nhiu hơn đất cũng rng hơn..

Nghĩ lắm lúc căm gan tím rut

Vạch tri cao mà tut gươm ra

Cùng xương, cùng tht, cùng da

Cùng ḥn máu đỏ, cùng nhà Lạc Long

Thế mà chịu trong ṿng trói buc,

Sáu mươi năm nhơ nhuốc lm than..

 

         và nhng đon văn trong Kiu, Cung Oán, hay Chinh Ph Ngâm:

 

Chàng tuổi trẻ vốn ḍng hào kit,

Xếp bút nghiên theo vic đao cung.

Thành liền mong tiến bệ rồng,

Thước gươm đă định chng dung gic tri...

Cùng trông lại mà cùng chng thy,

Thấy xanh xanh nhng my ngàn dâu.

Ngàn dâu xanh ngắt mt mu,

Ḷng chàng ư thiếp ai su hơn ai..

 

         C̣n có ln m tôi đố tôi nhng bài toán nh:  

Va gà va chó ba mươi sáu con,

Trói li cho tṛn đếm đủ trăm chân.

Như vy my gà my chó?

         Hay là:  

Một trăm con trâu, mt trăm bó cỏ.

Con đứng ăn năm, con nm ăn ba, ba con già ăn mt.

Hỏi my trâu đứng, trâu nm, trâu già?

 

         Sau này, tôi dùng đại số để gii đáp th́ c̣n d, nhưng tôi không hiu m tôi lúc đó tính cách nào, có l tính nhm chăng?

 

         T khi b tôi chy xung ph Khoái Châu, tôi và hai đứa em trai được cho đi theo. Ch mt vài ln khi b gic càn quét, ba anh em tôi mi phi chy ngược tr li v quê m trong ít lâu, v́ lúc này làng Kim Ngưu đă tr thành làng t. làng Ngc Nha, ngày ngày tôi theo hc ch Nho ca thy Hoàng Văn Ḥe. Thnh thong, có lẽ để cho qua th́ gi, bác Nguyn Tường Phượng dy tôi ch Vit, b tôi dy tôi ch Pháp. Măi gn hai năm sau, khi xung làng Go Nam huyn Ân Thi, chúng tôi mi được riêng mt căn nhà gianh ba gian, có vườn, có ao. Ch nhà là anh Đo, mt thanh niên đi bộ đội, đă giao nhà trng li cho b tôi. Thuở ấy, có ông giáo Thân, mt người bn rt trung thành vi b tôi, cùng ăn cùng . Tôi không hiu sao ông li mt ḿnh lưu lc nơi đây, v con c̣n sng b́nh yên măi tn trong quê Thanh Hóa. C mt vài tháng, ông li nhn được thư nhà. Đó là nhng lúc ông vui v và xúc động nht, li nói nghn ngào mà nước mt như mun trào ra. Chúng tôi được ông đọc cho nghe các tin tc trong thư, nào là Tun đă hc đến lp my ban tú tài, nào là Tú được thy giáo khen ngi ra sao. Ông y khoe bao nhiêu th́ tôi li bun ti by nhiêu. T ngày kháng chiến, tôi đâu có điu kin để được theo hc trường nào, ch lo ăn chơi và lo chy gic. Phi đợi đến đầu niên hc 48-49, b tôi mi nghĩ xin cho tôi đi hc. Nếu lúc y xin vào trường công Nguyn Thin Thut làng Bích Tràng, tôi đành phi xung mt hai lp dưới. Chính v́ quen vi gia đ́nh giáo sư Hiu trưởng Nguyn Văn Đnh, b tôi bèn xin cho tôi vào trường tư Tin Phong làng B́nh Lăng, để tôi đỡ b thit mt năm hc nào.

 

         Lp đệ tam năm đó có khong hai chc hc sinh. Các anh Ngc, Thúy, Sơn, Bân.. con cháu ông Ngh An th́ có nhà riêng ngay làng này, có ch Ngân giúp vic thi nu cơm nước, git giũ áo qun. Anh Bùi Xuân Lân là mt hc sinh đẹp trai, con nhà nn nếp, vi gia đ́nh trong mt làng gn đấy. Ch có tôi Go Nam là xa nht. Mi bui sáng ra đi, tôi xách chiếc b cói trong có vài quyn tp, cơm nm, ít mui vng hay ruc bông để ăn trưa, tay cm gy để pḥng khi cn đánh chó. Ri băng qua mt cánh đồng bn năm cây s mi đến lp hc. My tun lễ đầu, vic hc đối vi tôi tht là cc h́nh. Tôi nghe ging mà như đi lc vào mt mê hn trn, không biết đường nào tr ra. V Toán th́ nhng định nghĩa, định lư, định đề, ri đim, đường thng, mt phng. Đim, theo định nghĩa, là nơi mà hai đường thng gp nhau. Nhưng nếu không có đường thng th́ không có đim sao? Lư Hóa th́ hết gương phng, gương li, gương lơm, li lăng kính, thu kính. Thy Đnh tr, trng tro, đẹp trai, đă ni danh giáo sư gii ti vùng này, hc tṛ ai cũng say mê li ging, ghi chép bài v d dàng. Tôi thèm thung đời sng vui v nh nhàng ca h, ăn gn trường, hc hành thoi mái. Thế mà tôi nghe nhng danh t khoa hc l hoc y như vt nghe sm. Cũng bun như khi quê ngoi, xem sách ca Ngy Như Kontum viết v Đi S mà thy ḿnh lc lơng trên mây. Lúc đó, tôi tht quá chán nn, ch mun thôi hc. Ôi thiếu ǵ lư do. Hay là v́ phi đi xa, hay là v́ b hc lâu ri nên làm biếng? Khi thy Đnh nói ư là nếu ai không theo ni th́ nên xung lp dưới, đừng v́ con ông này n mà ch mun hc lp cao, tri như đổ sp trên tôi. Thy Đi, người chú ông Đnh, chc trông thy tôi có v khn kh và thiu năo lm, nên an i tôi:

- “Anh c gng đi, ri thế nào cũng theo kp. Tt c nhng môn khác, như Vit Văn, Pháp Văn, tôi thy anh đâu có tr ngi ǵ”.

 

         Tôi v nhà ri ngh không đi hc na. B tôi vn thường dy tôi đủ điu theo các sách Pháp, nên biết ngay lư do v́ sao tôi mun b hc. Liên tiếp hơn tun l, b tôi ging cho tôi hiu cách chuyn dch nhng danh t Toán Lư Hóa t tiếng Pháp sang tiếng Vit. Nh s khuyến khích ca b tôi, và nht là nh ti li an i ca thy Đi, tôi li hăng hái mang b xách gy ti trường. Dn đà tôi bt đầu lĩnh hi được nhng ǵ thy Đnh ging, nhng qu tích, hng đẳng thc, điu phi chng minh. Ṿng tṛn chín đim ca Euler, đường thng Simpson. nh thc nh o ca thu kính. Không có thy Đnh, tôi không th qua được trung hc ph thông d dàng. Dù không nói ra, nhưng trong thâm tâm, tôi vn nh công ơn ông. Đến cui đệ nht lc cá nguyt, tôi đă nht hu hết các môn. Tôi được anh em anh Ngc mi cùng ăn ba trưa, cơm nước nóng st ngon lành hơn, ăn ung có bu bn vui v hơn. Tht là may mn, t nay hàng ngày đi hc tôi đỡ phi mang theo thc ăn, mà li c̣n có ch ngh ngơi thong th lúc bui trưa.

 

         K thi đệ nh lc cá nguyt đến rt nhanh, và tôi li nht hu hết các môn. Lúc này tôi say mê hc như tm ăn ri. Tôi đă hc xong hết c mt chương tŕnh lp đệ t t lúc nào mà không hay. Có th nhiu phn nh b tôi ch dn nhng ch không hiu qua các sách tiếng Pháp. Thế là tôi đ̣i đi thi Trung hc Ph thông khóa mt m ti trường trung hc Lê Thin Thut làng Bích Tràng. C nhiên thy Đnh không cp cho giy chng nhn v́ trường chưa có lp này. Tôi đành làm t khai danh dự đă hc hết chương tŕnh, và may thay, gn đến ngày thi th́ đơn t do thí sinh được chp thun.

 

         Tri v hè nng sm, tôi đầu đội nón lá, tay cm guc và bút mc đi thi. Ti đầu làng Bích Tràng, tôi dng li mt cu ao để ra chân, mang guc, ri đi theo con đường lát gch ti trường thi. Nơi đây có mt chng ba chc thí sinh. Ngày đầu thi Toán bui sáng, thi Pháp văn và Vit văn bui chiu. Ngay bui sáng ngày hôm sau, lúc tôi ngi vào bàn thi, va để phiếu báo danh trước mt, bà giám th Nguyn Th Phú đă ti hi tôi:

  - “Cu có phi là cu Tô Đng không?”

Tôi đáp:

  - “Thưa bà, chính là con ”.

Bà nói:

  - “Sao cu làm bài Toán gii quá. Li gii hay hơn c li gii ca ban giám kho. Người ta đă ráp phách li để xem ai làm bài này, nên tôi mi biết là bài ca cu. Thôi cu cố đi nhé”.

Mng quá, tôi ch c̣n biết nói lí nhí:

  - “Thưa bà vâng ”.

         T ln đầu tiên này được biết bà Phú, bà Berthe, hay bà Toi, cho dù chưa được hc bà, tôi vn t coi như hc tṛ ca bà. Khi hi cư v Hà Ni, ri di cư vào Sài G̣n, thnh thong tôi li đến nhà hay gi dây nói thăm bà. Ri bà làm Hiu Trưởng trường Trưng Vương. Bà thường gi tôi bng cu, hay bng tên, cho đến khi tôi dy trường Dược th́ bà gi đổi ra là ông hay ông Tô Đng. Lúc nào th́ tôi cũng thưa bà và xưng con. Cui năm 1974, khi tôi X Lư Thường V Khoa Trưởng, bà c̣n gi dây nói vào trường hàn huyên. Hết vic xưa li vic nay. Tiếc lm thay, tết năm đó là ln cui cùng tôi được hu chuyn cùng bà.

         Tôi đậu k thi viết, ri vn đáp. Khi giáo sư Hiu trưởng Chu Duy Khánh tuyên b kết qu tôi đậu nht k này, ông có ví tôi là Con công lc gia đàn gà. Đúng là ông ch nói cho vui thôi. Sau đó người ta đồn tôi đậu nht toàn quc, và được gii c H. Thc gi thi đó ai mà biết được? Nhưng cũng có giáo sư ra đề lun Thiếu niên đăng khoa nht bt hnh, tr đậu sm là điu không tt, có th ông chê bai hay ng ư khuyên bo tôi chăng? Tôi không mê mi ăn chơi, ha hon lm mi theo my người bn ln tui đi ung cà phê, hút thuc lá. Thế mà chng biết v́ c ǵ, lúc phát phn thưởng nht toàn trường Tin Phong ti B́nh Lăng, và lúc phát gii thưởng nht k thi Trung hc Ph thông Hưng Yên ti Bích Tràng, tôi đều vng mt. Người ta đă gi hai gii thưởng này đến cho tôi, gm có bút máy, bút ch́, my tp giy viết, chiếc sơ mi vi phin trng...

 

         Từ đây, tôi không có dp được nghe thư nhà ca ông giáo Thân, mà cũng không biết ông đi đâu na. Cho đến khi ông bà Thân hi cư, tôi mi rơ là Tun và Tú lúc Thanh Hóa, ngoài nhng vic đồng áng lt vt, chng được hc hành ǵ. Thư nhà viết gi ra ch mong làm sao ông yên tâm để vui sng trong cơn binh la mà thôi.

 

         Ti k thi Trung hc Ph thông khóa hai, rt nhiu bn tôi Tin Phong d thi, sau lp hc nhy. Nguyn Khc Minh khi vào được vn đáp th́ bị đánh rt ch v́ không biết ch diminutif ca oiseau là oiselet. Anh nói vi tôi “V́ me x Đc Khánh đấy!”. Có th v́ anh c̣n quá tr. Thi gian y, anh mt đi người m hin. Tôi nghe thy nói anh ha vi m là sẽ đậu đạt, và s thành danh. Sau này quả đúng như vy. Anh đă tr thành người bn thân ca tôi từ đó. T nhng ngày ăn châu chu rang thay cho tht cá. Tôi cm phc anh v́ ngh lc phi thường trong mi vic hc tp, v́ lư tưởng phc v cả đời, dành riêng cho người bnh. Ti làng Bích Tràng, tôi cũng được nghe tiếng my hc sinh gii thi đó. Anh Trn Quí Nhu, anh Nguyn Duy Sn, sau này đều đi theo Y khoa. Các ch ni danh th́ có T Dung, Ái Đc.

         Sau my tháng hè, tôi sang Thái B́nh để theo hc trường trung hc chuyên khoa Lê Quí Đôn, làng Thượng Phú. Đây là ln đầu tôi phi xa nhà, sng mt ḿnh ti nơi tr hc. Giáo sư Vũ Lai Chương dy Lư Hóa. Thy Tăng Xuân An dy Pháp Văn. Bn bè có Phm Công Lăng, Phm Xuân My, Phm Gia Chung, Nguyn Văn Mnh, Trn Xuân Son, B́nh nh, B́nh ln, Bá, Thơm, Tính, T́nh, Quư, Triết... Thi xong đệ nht lc cá nguyt, th́ nhà trường tm đóng ca và hu hết hc sinh lp tôi xung phong ṭng quân vào trường vơ b Trn Quc Tun Vit Bc. Tôi b v gp được b tôi và hai em trai tránh gic t Hưng Yên chy sang.

 

         Đu năm 1950, chúng tôi liên tc chy ṿng loanh quanh my ph huyn Thái B́nh để t́m li thoát. Ri xuân Canh Dn đến trong khi gic v càn quét khu này, chúng tôi đành qua đ̣ t huyn Qunh Côi quay tr li Hưng Yên. Đ ri mt hôm b gic bt lên đồn bót, đưa v Hà Ni.

 

         Tr li thủ đô, tôi ng ngàng trong cnh phn hoa náo nhit, nơi trai thanh gái lch, và nga xe như nước, áo qun như nêm. Thôi tm quên đi ni hn thi chinh chiến, tm quên đi cnh kh cc nơi hu phương. Hay b́nh thi ging vũ, lon thế độc thư chăng? Cũng không phi hn thế, tôi ch mun t nay vùi đầu vào công vic hc hành. Nhưng hc ở đâu bây gi? Đă vào tháng 3 ri, có trường tây trường ta nào c̣n nhn hc sinh vô? B tôi đang bn thu xếp tin nong, lo xin nhp li ngch cũ sau 5 năm tri hu phương. Ông bo tôi có giáo sư Ngô Duy Cu dy Toán ni tiếng đấy, con đến mà hc. Ri mt bui sáng đến trường Văn Lang gn Ca Nam, người thư kư văn pḥng nói tôi hăy hc th mt giờ đi, nếu thích th́ xung ghi tên np tin. Tôi lên pḥng hc trên gác, đúng lúc thy Cu đang ging bài. Thy ly thí d:

  - “Biến s và hàm s ging như ông ch và con chó. Ông chủ đi đâu, con chó theo đấy. Đến khi ông ch lên gác, con chó biến mt”.

 

         Tôi không thy hp dn my, mà lp hc th́ n ào, đông nght hc sinh. Tôi nghĩ bng thôi đành v hc ly vy.

         Tôi mua được nhiu sách giáo khoa tiếng Pháp chương tŕnh Tú tài ti nhà sách Trường Thi. Ôi nhng quyn sách quí giá. Xin cám ơn Trường Thi nhiu, không có nhà sách này, làm sao tôi thành đạt? Li nghe thy chính ph quc gia mi m k thi Tú tài Vit Nam phn Mt, khóa đầu tiên, tôi bèn làm t khai danh d hc hết chương tŕnh, ra ṭa Đc Lư th thc ch kư, và np đơn xin thi. Hết hc ngi, li hc nm, nhưng không dám hc đêm. Lư Hóa có ngày hc mt chương, chng bao lâu th́ hết sách. Toán th́ va đọc, va làm tính, va viết tóm tt. L tht, nhng điu mi hc mà h́nh như đă được hc t lâu. Môn nào th́ tôi cũng đọc sơ qua mt lượt như cy v, ri mi đọc k li như ba đất. Mà hc hành có khác ǵ cy ba?

 

         Khi thuê được căn nhà s 88 ph Ḥa Mă, b tôi mi cho người đưa m tôi và my đứa em nhỏ ở quê ngoi ra. T nay, gia đ́nh tôi may mn được đoàn t, tr ch tôi c̣n lưu lc phương xa, mang tui xuân mà đánh đổi cho lư tưởng xa vi. Tôi chờ đă lâu không có tin tc ǵ về đơn xin thi. Bng khong mt tháng trước k thi, phiếu báo danh được gi v nhà bác Úy là ch tôi tm, s 191 ph Huế. Tôi tht mng r định bng sa son hc thi cn thn. Nhưng sờ đến sách Lư Hóa, hai quyn này đă b anh bn nào t tin mượn mà quên không tr mt ri. Li phi t́m mua ngay hai quyn sách mi ti Trường Thi. Ri k thi qua đi tht d dàng, tôi có tên trong s hơn hai chc người đậu. Tin được loan trên đài phát thanh, báo chí Hà Ni. Tôi không c̣n nh tên ca các v giám kho, và thí sinh th́ ch nh h́nh như có Nguyn Quang Đng, v́ cùng vn nên ngi gn. Tôi ly làm may mn và l là không thy giáo sư nào đối x khác bit gia mt thí sinh trường công và mt thí sinh t do. Thi lon mà chúng ta ch có toàn nhng lương sư? Thế mà sao chuyn hưng quc thy như quá xa xôi!.

 

         Đu Tú tài Mt, tôi được vào lp đệ nht trường Nguyn Trăi, v́ ch trường này mi có ban Toán hay Khoa Hc B. Thy Lc dy Anh văn, ôi nhng bài thơ c xưa mà lăng mn. Thy Bu Nghi dy Pháp Văn, k chuyn bên tri Tây nhiu hơn ging v văn chương. Giáo Sư Cương, Giám Đc Nha Khí Tượng dy Toán. Thy tht hin lành, đọc và ging bài rt chm, nên tôi khó chú tâm để ư nghe được, thành ra không lĩnh hi được my. Giáo Sư Trnh Như Tiếp dy Triết rt d hiu. V liên tưởng, thy thí d: “Ta thy ch Nhun thường mc áo đỏ, vy gp ai mc áo đỏ th́ ta liên tưởng đến ch”. Sau này v́ phi nhn chc v Tnh trưởng Qung Yên, thy đă hi sinh v́ ḿn ti đây. Chiến tranh đă làm mt mát thêm mt nhân tài. Giáo sư Nguyn Chung Tú dy Lư Hóa. Thy người tm thước, trng tro, đẹp trai, mang kính cn, v thông minh hin ra nét mt. Thy thường đứng cui lp, đọc bài thy đă thuc ḷng cho hc tṛ chép, ri thnh thong tiến lên bng đen va viết va ging. Tôi mê nhng bài ging này, lúc nào thy đau phi b dy, thy như thiếu vng mt cái ǵ.

 

         Lp đệ nht niên khóa 50-51 gn năm chc hc sinh. Tôi ngi bàn th nht bên phi, cnh Nguyn Tun Ngc, và Lê Văn Kiên, Nguyn Phú Duyt, Nguyn Cao Đng. Tun Ngc là trưởng lp, và trưởng tràng thi đó. Anh vi tôi tht thân, cùng chn may qun áo, cùng tha giy dép ging nhau. Bàn phía sau có Đ Th Nhun, Nguyn Hc Hương Thư, Lê Hng Loan, Bùi Th Nhu Thun... Có T Uyên, Vũ Quí Đài, Phm Gia Chung, Nguyn Văn Cht, Nguyn Văn Phác, T Văn Quang, Dương Minh Qung, Vũ Phm Tiến, Vũ Gia Ân, Nguyn Thoi, Nguyn Tư Viêm, Đng Trn Lc, Đng Trn Long, Đinh Đi Kha, Trn Bá Cơ, Đng Hu Hip, Nguyn Trng Lương, Trnh Thế Vinh... Ôi, tui tr thn tiên, mi người mi v. V sau, mt s bn xin đổi sang ban Vn Vt hay Khoa Hc A, trường Chu Văn An.

 

         Ti đây, tôi cũng chỉ được hc có mt đệ nht lc cá nguyt. Tết ra, tôi phi xin ngh hc v́ b st thương hàn. Bác Sĩ Nguyn Viêm Hi đă tn tâm cha cho tôi, cũng may lúc đó mi có kháng sinh Tifomycin. Có lúc cơn st lên cao, tôi gn như mê man, đi tiu có máu. Tht ti cho m tôi. Có khi phi thc trng đêm cho tôi ung nước, cho tôi ung thuc. Ri cơn st lui dn, tôi không dám ăn đồ rn, s thng rut, ch ung sa và ăn bánh bích quy. Khong hơn hai tháng sau tôi mi hi phc, mi được ăn súp. Tht là hú vía. Tôi bt đầu ăn tr ba, ri mang my quyn sách Pháp ra, hc tiếp chương tŕnh Tú tài Hai. Tôi phi năn n măi mi được nhà trường np đơn cho tôi thi, v́ tôi không có hc và thi mt môn nào trong cả đệ nh lc cá nguyt. Hc b c̣n để trng. Thế mà may được chp nhn, tôi không phi xin làm t do thí sinh. Đúng là ban giám đốc nhà trường ch gm nhng giáo sư phúc hu và d dăi.

         Đến ngày thi, my bn thân Tun Ngc, Quang, Phú Duyt đến nhà r tôi đi cùng. Ngc cũng mun nhân dp trông nom tôi, v́ tôi lái xe đạp c̣n long chong, tóc vut mnh c̣n rng c mng. Mà nơi thi là trường Chu Văn An, măi tn đường Quan Thánh, xa ph Ḥa Mă nơi tôi . M tôi lo lng bo Ngc Châm, cô em tôi, xem tôi ra ngơ gp trai hay gái. Đúng khi tôi ra khi ca th́ gp bà gánh hàng rong, thế là cô em tôi nói như reo lên: “Anh Đng gp gái ri!” Thôi, thế th́ c̣n thi c ǵ na. Tôi vi đạp xe đạp đi thng mà c̣n nghe tiếng m tôi ry la cô em gái quá tht thà.

 

         Thi viết hai ngày môn nào tôi cũng làm trôi chy. Ri được vào vn đáp. Toán th́ rút ra bài H́nh t giác ni tiếp, tôi lên bng đen nói định nghĩa, các tính cht và định lư liên h. Giáo sư Khúc Ngc Khm gt gù mt cách hài ḷng. Ch Nhun đi nghe bo rng sao tôi may được đề quá d, thế mà khi chị đi thi k hai được đề đó th́ nào thy ch vui ǵ. Vt Lư th́ rút được câu hi v Dây đàn, ng sáo. Thy tôi tr li đầy đủ, giáo sư Hoàng Cơ Ngh bèn vui v hi thêm: “Anh có biết đàn t́ bà như thế nào không?”. C nhiên là tôi không biết. Đến môn Sinh Lư, tôi rút ra mt đề mà tôi chưa kp hc ôn ti, mt mày ngây ra. Giáo sư cho rút đề khác, tôi thưa đề nào chc cũng không nói được. Ông ta bo tôi:

  - “Thế anh thi hú ha à?”.

Tôi tr li:

  - “Ti con đau, không có th́ gi ôn li môn này. Nếu thy không cho con đim loi, ch cn na đim, con chc cũng đậu được”.

Ông ta chép ming nhưng không nói ǵ, tôi đành lui vi ra. Tôi nhm trong bng thi Khoa Hc B th́ Lư Hóa, Toán đều h s ba bn c, c̣n Sinh Lư h s mt hay hai, tôi tha đim để bù. Ri tôi có tên trong danh sách gn hai mươi thí sinh trúng tuyn k Tú Tài Toán này. Đài phát thanh, báo chí Hà Ni đều loan tin. Ôi, tht là may mn, tôi li gp được mt phúc tinh. Nếu gp v giám kho khó tính, tôi đă bị đánh rt ri.

 

Những năm đại học Hà Nội

 

         Sau k thi Tú tài Hai, nhiu bè bn tôi nhn được giy gi nhp ngũ quân đội quc gia, khóa đầu tiên Nam Đnh. Tôi chưa phi lo bị động viên, nhưng không biết lên đại hc phi theo hc ngành ǵ? Thôi th́ nhn được đủ các ư kiến, đủ các li khuyên. Bn bè t nay mi người mt phn. B tôi nói thích ǵ th́ c hc cái ny, nên tôi quyết định chn môn Toán trước.

Tôi hc ban Toán Hc Đi Cương niên khóa 51-52 ti Đi Hc Khoa Hc Hà Ni. Giáo sư Robert Faure là giáo sư chính, mang kính cn dy cm, người thp, mp, trng tro, ăn mc xu x̣a. Là mt giáo sư rt gii, thy dy toán vi phân, tích phân, tp hp s hc, phân tích vectơ. Có nhng bài thy ging tht hay và không có trong sách. Nhưng tính thy láu táu, nói vi, viết vi, mà cũng xóa vi. Tay luôn phi bi phn dây đầy trên khuôn mt. Giáo sư Moliné ph trách v h́nh hc gii tích, người dong dng cao, ăn mc chi chut, nói năng nh nhàng. Là giám hc ca Albert Sarraut, thy đúng là mt nhà mô phm, ging bài chm răi, viết đẹp, vẽ đẹp. Giáo sư Pouligo tr nht. Thy dy v s hc, nhưng vic chính là lo v phn thc tp. Thy tn tâm và chăm ch, nhưng không có v hào hoa ca mt giáo sư tr, nhiu khi cng nhc trông như người g.

 

         Lp có gn ba chc sinh viên. Có T Văn Quang, Vũ Quí Đài, Lê Phng, Nguyn Trng Khôi, Trn Ngc Toàn, Nguyn Văn Phú, Lê Thành Tr, Nguyn Quang Dim, Vũ Xuân Châu, Vũ Quang Kính, Bùi Kim Bng... Gii nht lp phi k Toàn, sinh ti Cao Miên, thường có đim cao nht. Tôi ph trách vic phân phát các đề bài tp trong tun, thu các bài mi làm để np cho các giáo sư chm và tr li các bài đă được giáo sư cha. Tôi quen thêm mt s bn Cao Đng Sư Phm, v́ có mt s gi hc chung, như Vũ Ngc Khôi, Nguyn Hu Kế. Mt năm hc vi nhiu k nim rt đẹp. Kỳ đầu chng gn mười người đậu, có Toàn hng Ưu, ri đến tôi, Khôi, Kính hng B́nh, Đài hng B́nh Th, Quang, Phú...

 

         Tôi thường nhớ đến khóa 51-52, v́ ba Khoa Trưởng trong tám phân khoa Văn, Lut, Y, Nha, Dược, Khoa Hc, Sư Phm, Kiến Trúc ca Vin Đi Hc Sài G̣n vào năm 1975 đă là nhng sinh viên ca lp này: Lê Thành Tr, Vũ Quí Đài, và tôi. Ti Khoa Hc, sau năm đầu vi nhng chng ch chính như Toán Đi Cương, Toán Lư Hóa MPC, Lư Hóa Nhiên SPCN, sinh viên có th tùy tin chn mt hay hai chng ch kế tiếp trong nhng năm hc sau. V́ vy có các chng ch mà sinh viên tuy cùng lp nhưng lên đại hc trước sau mt vài năm. Tr có Lư Hóa Sinh PCB chỉ để vào Y hay Nha.

 

         Sau Toán Đi Cương, T Văn Quang mi quyết định tr li hc Dược. Có th v́ s bị động viên chăng? Anh đă np đơn ti Đi Hc Y Dược và xin làm tp s ti Pharmacie Normale, ph hàng Gai ca dược sĩ Nghiêm Xuân Hàm. Năm Tp S là năm đầu tiên, phi đủ 12 tháng mi được thi. Sách Tp Sự đánh s trang, mi trang đều có ch kư ca Tng Thư Kư Nguyn Danh Sành. Giáo sư Pierre Huard là Khoa Trưởng Y Dược, và giáo sư Jean Lassus là Vin Trưởng. Mt tháng sau, do Quang thúc gic, tôi mi xin hc Tp S Dược. May mà xin được cùng ch, và được ghi như hc từ đầu hè. Quang hc gii, tính t́nh ḥa nhă, thường cùng tôi làm các bài tp nhà. C̣n có Trn Trng San, Nguyn Th Hin. Anh San và ch Hin hc rt chăm ch. San người nh bé, ít nói, rt d tính, đúng là mt nhà nho. Ch Hin nhanh nhn, hay st sng giúp người, ưa hot động t thin. Trong mt năm, thy Hàm dy chúng tôi cách nhn mt thuc, pha chế thuc, dán nhăn, và mt s lut l hành ngh. Thy người tm thước, gii và tn tâm. Thy thường đem các nguyên lư để ging s xung khc trong vic bào chế cho chúng tôi. Tôi hc được Dược có l v́ ông tin tôi hc được, v́ ông ch cho tôi thy ngành Dược có nhiu quyến rũ, nhưng nhiu phn v́ ông có tính tài t khác người làm tôi mến m.

 

         Tuy nhiên, tôi vn coi Tp S Dược Khoa là ph, và c̣n chưa mun b Khoa Hc. Tôi bèn ghi tên vào lp Vt Lư Đi Cương, mt môn ít ra cũng hp và ưa thích hơn. Giáo sư chính ca chng ch này là Monod Herzen, cũng là Khoa Trưởng Đi Hc Khoa Hc. Thy người tm thước, mt trong sáng, tính t́nh nghiêm ngh, dy v Đng Lc Hc, Nhit Đng Lc Hc, Đin Hc. Mt vài nguyên lư thy ging tưởng như triết lư. Giáo sư Monod đôi khi nói chuyn về đạo Pht ti chùa Quán S. Tôi mng gp li thy Nguyn Chung Tú, thy làm Ph Tá cho Giáo sư Monod và trông v Thc Tp. Thy cũng đang sa son my bng Cao Hc. Lp Vt Lư c̣n có giáo sư Vũ Như Canh, em giáo sư Vũ Văn Mu, mt Tiến Sĩ và Thc Sĩ tr tui đẹp trai. Thy Canh mi Pháp v, ph trách môn Quang Hc, Quang Hc Tinh Th. Nhng phn chiếu trên bn mng, hin tượng giao thoa, s giao động ca đá thch anh. Thy không ging ǵ nhiu, nhưng đọc ging đều đều cho sinh viên chép nhng bài hc tht hay.

 

         Sinh Viên lp Vt Lư Đi Cương hơn hai chc người. Ngoài Trn Ngc Toàn, Vũ Quang Kính, T Văn Quang, Bùi Kim Bng, c̣n thêm Nguyn Mnh Hùng, Mai Xuân Kim, Bùi Ngon Lc, Lương Duyên Trinh, Đng Văn Nhân, Phan Huy Tùng, Phm Mnh Vin, Nguyn Quang Côn. Hùng có chng ch Toán Lư Hóa MPC, sinh viên Quân Dược năm th nht, qun áo sĩ quan đẹp đẽ, dáng dp oai v. Nhưng nhiu sinh viên hc mà không thi. Kim Huế ra, cao ráo, d thương. Trinh cao mà gy, rt vui tính, chúng tôi thường vui cười thoi mái lúc có dp chp nh hay trêu ct các tiu thư đi do trong nhng ngày ch phiên Hà Ni.

         K thi có giáo sư Cagnard t Pháp qua. Thy Canh chm bài xong, yết th kết qa trên bng cáo th ngoài ca lp và không d vào s tho lun ca ban giám kho. Nghe nói thy không được hài ḷng v́ thái độ đối x ca các giáo sư người Pháp nên đă li Hà Ni làm Khoa Trưởng Khoa Hc thay v́ di cư vào Nam. Khóa mt có my người đậu, Toàn hng B́nh, ri đến tôi, Kính, Kim hng B́nh Th , đến Quang, Phng, Lc...

         Cùng Toàn, Kính, Kim, chúng tôi ra Đ Sơn ngh mát mt tun. Tr v Hà Ni, ba tun sau, tôi li phi thi Tp S Dược Khoa. Nhóm sinh viên ca thy Hàm, qua k thi nhn mt thuc, ri thc tp, ch có tôi may được vào vn đáp. Gp giáo sư Deniel, mp mp, nói như nut lưỡi. Ông nguyên là mt Thiếu Tướng Quân Dược. Ông hi tôi qua loa ri xoay ra hi tôi đậu Vt Lư Đi Cương ra sao, hi tôi ăn bao nhiêu bát cơm mi ba mà gy thế. Ông nói chuyn nhiu hơn hi thi, coi như tôi đă hc đủ. Vi giáo sư Foucault, tôi tr li tm được. Nhưng đến giám kho th ba là giáo sư Sollier, ông hi v anthelmintiques th́ tôi đang nghĩ đi đâu đâu, không biết ông hi ǵ th́ sao tr li. Nếu tôi biết là thuc tr giun sán th́ đâu đến ni kh vy. Ông ta mi tôi ra ca, và nói : “Thôi anh đậu khóa hai vy”. Thế th́ khóa mt này chúng tôi s không ai đậu c, bun ơi là bun. Tôi biết ăn nói làm sao vi thy Hàm đây? Quanh qun nơi trường thi th́ li gp giáo sư Deniel. Ông hi tôi làm sao mà mt mày tái xanh d s thế? Tôi ru rĩ tr li v́ va b giáo sư Sollier đánh rt ri. Ông bo không sao đâu, c yên tâm, ông s nói h cho. y thế