www.ninh-hoa.com



 

 

 

Những Ḍng KNiệm

Giáo Sư Tô Đồng

 

Lời Giới Thiệu

 

CHƯƠNG 1

Lời Phi Lộ

CHƯƠNG 2

Tuổi Xanh Ở Miền Bắc

CHƯƠNG 3

Quê Nội Quê Ngoại

CHƯƠNG 4

Vài Nét Về Đông Y

CHƯƠNG 5

Tháng Ngày Ở Thượng Phú  

CHƯƠNG 6

Những Năm Học Và Mùa Thi Đă Qua 1 | 2

CHƯƠNG 7

Những Cư Xá Sinh viên Của Chúng Tôi
 
1  |  2   |  3  

CHƯƠNG 8

Trường Dược Sài G̣n Và Tôi
1  |  2  |  3

CHƯƠNG 9

Một Kỷ Niệm Về Ngành Bào Chế 

CHƯƠNG 10

Đường Về Quê Mẹ

1  |  2 

CHƯƠNG 11

Ngành Khảo Cứu
Y Dược Tại Hoa Kỳ

1   |   2   |  3  

CHƯƠNG 12

Lời Kết 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Main Menu

 
 

 


NHỮNG D̉NG KNIỆM
GS Tiến Sĩ Tô Đồng

Khoa trưởng
trường Đại Học Dược Khoa Sài G̣n
1974-1975.

    

 

CHƯƠNG 2

K 3 :         

Tuổi Xanh Ở Miền Bc

 

            

             Thi đệ nh thế chiến có nhng bui sáng ti lp hc, chúng tôi phi đọc li ca Quc Trưởng Đức Hitler đă nói, hay phi hát bài chúng tôi có mt đây vi Thng Chế Pháp Pétain: Maréchal, nous voilà, devant toi le sauveur de la France... Nhưng cũng có khi được xem nhng trang hot ha mu sc k chuyn v chiến công ca đồng minh, v s hy sinh ca Đại Úy Phi Công Đỗ Hu V cho mu quc trong thế chiến th nht.

 

             T cuc cách mng tháng tám, thi ca các cuc biu t́nh, hoan hô, đả đảo, các phong trào cu quc, có lúc chúng tôi phi ca tng Ch Tch H Chí Minh: Ai yêu bác H Chí Minh hơn chúng em nhi đồng... V Hà Ni, vùng quc gia, thi ca nhng truyn đơn chng thc dân đ̣i độc lp, chúng tôi có ln phi th trung thành vi Quc Trưởng Bo Đại. Và đến ngày di cư, thi đủ các loi mít tinh, biu ng, kiến ngh, các vn động bài phong đả thc, chúng tôi có khi đứng dy suy tôn Tng Thng Ngô Đ́nh Dim trong rp chiếu bóng: Ngô Tng Thng muôn năm... Công hay ti ca nhng v này có l tùy theo quc gia và cách nh́n ca mi thi đim.

 

             Nếu anh hùng hào kit đă có các s gia phê phán, th́ đại đa s dân lành đành lănh chu đủ mi hu qu, thường là tai hi hơn phúc li, ca nhng chính sách nhà nước, mt khi quc gia c̣n nô l hay độc tài. Nhưng ai mà không có nhng la chn và ưa ghét riêng tư, và thi nào th́ vn nht tướng công thành vn ct khô, hay được làm vua thua làm gic. Điu đáng tiếc nht là t thi bui hn mang đó, đất nước chúng ta đă có bao nhiêu gia đ́nh chu cnh anh em phân tán, v chng ly tan. Và thit tḥi biết bao, khi quá nhiu nhân tài b thui cht, c bên này ln bên kia chiến tuyến. V́ phong kiến, thc dân, cng sn, và các t chc cc đoan. Con người ta ch c̣n trông vào s may ri hay s mnh. Biết đến ngày nào thế gii mi tht s có ḥa b́nh và nước ta sẽ được thanh b́nh trong s phn vinh dân ch?

 

             Bài viết này tôi ghi li vài nét v thi thơ ấu, nhng ngày c̣n tr di, cho ti tui thanh xuân. Mt chút ǵ ca riêng tôi, khi tóc c̣n xanh, môi c̣n hng, trôi theo nhng tháng năm an b́nh xen ln vi các mùa ly lon. Trên nhng khung tri min Bc, trước khi có cuc di cư vĩ đại vào Nam tháng 7 năm 1954.

 

Lao Kay:

 

             Tôi chào đời năm 1933 ti Lao Kay, mt tnh biên gii Vit Bc. Bước qua chiếc cu nh H Kiu là đă sang ti Vân Nam ca Trung Hoa, vùng đất cho nhng trái mn ngt ngào và đào tiên thơm ngon. Sinh nht tôi mng 7 tháng 11 tht d nh, v́ cũng là ngày Cách Mng Nga Sô Viết, hay ngày Khi Nghĩa ca nhóm Bôn Sê Vích. Vào năm 1917, nhóm này đă cướp chính quyn nước Nga, mang li cho nhân loi mt thi hi vng tht ngn ngi, để ri tiếp theo mt thi hăi hùng dài đằng đẵng. Phi đợi ti by chc năm sau, Tng Thng Yeltsin mi có th cho xây mt đài tưởng nim các nn nhân trong cuc Ni Chiến 1918-1920, và ra nghị định đổi ngày này thành Ngày Ḥa Hp Ḥa Gii. Thế gii hin nay may có được đôi chút an b́nh, tuy người ta li bt đầu lo s chiến tranh khng b!

 

             Trong khai sinh tôi thy ghi tnh Lao Kay, châu Bo Thng, làng Lao Kay. Ngoài tên b m, người đứng khai là bác sĩ tnh Lao Kay, vi các thy giáo Đoàn Quang Hanh và Vũ Ngc Ton làm nhân chng. M tôi k là khi sinh ra tôi có tràng hoa qun c, lúc nh khó nuôi và hay đau m, nhưng nếu sng được th́ s khá. Bà c̣n chế nho rng tôi đi đâu cũng phi mang theo mt chiếc gi, lúc cn th́ dùng để đỡ đầu, v́ đầu tôi xem ra ln hơn kh người. Trên đường đời, mi ln thay đổi chỗ ở, tôi thường mang theo hành trang mt số ảnh chp cùng gia đ́nh. Để khi rnh ri, đôi lúc đem ra coi li. Có c tm nh hi nh tôi mc mt chiếc áo gm dài đứng trên cu H Kiu vi b m. Thế mà nhng nh chp mi nơi chúng tôi đă sinh sng đều b tht lc khi vi chy thoát thân trong biến c tháng tư đen! Gn đây tôi mi được nhà gi cho my tm nh cũ c̣n sót li. Có mt bc chp ba ch em vi b m ti trường kiêm b Lao Kay, khi em Đằng mi sinh được my tháng. Tôi c̣n quá nhỏ để nh phong cnh nhân vt tnh l này ra sao? Nhưng đặc bit là món sôi na ca người min núi th́ tôi không quên. Go nếp đem vo, đổ vào ng na non, ri nướng trên la cho chín. Lúc tách ng na ly cơm nếp ra ăn th́ tht là do và thơm ngon.

 

          Thông thường, công chc thi Pháp thuc phi đi min sơn cước nhn vic my năm trước khi được đổi v nhim s vùng đồng bng. Khi b tôi làm hiu trưởng trường Lao Kay, m tôi sinh em Đằng, khe mnh và cao ln hơn tôi, nước da ngăm ngăm đen. M tôi thường gi đùa em là mán xá, v́ vùng này có nhiu sc tc thiu s. M tôi nói khi bà có mang tôi, gia đ́nh c̣n vùng Trà Lũ Bc Nam Định, nên tôi trông trng tro nhưng yếu đui hơn. Có l nào nước da li ph thuc vào nơi sinh  trưởng?

 

             Nơi đây b tôi nhn vic sau khi tt nghip trường bưởi Nam Sư Phm vào năm 1928. Cũng là nơi mà b tôi có được mt người hc tṛ tt, đẹp trai, tướng ngũ đon, anh Mai Quí Hiên, sau hc lp sĩ quan ti Tông ca Pháp. Anh theo kháng chiến t cuc cách mng mùa thu cho đến khi thng li. Hi chúng tôi c̣n tn cư ở vùng Hưng Yên Liên Khu Ba, thnh thong anh có r qua thăm b tôi. Lúc đó tướng Nguyn Văn Vn, nguyên là Thiếu sinh quân ca Pháp, đi đâu ở đâu anh y cũng có tin tc. Tướng Vn, con c Lănh Qung, người bn thường đến chơi vi b tôi trong nhng dp tết nht, cũng là hc tṛ cũ ti Hi Dương. V́ vy nên có th ngược li, anh Hiên ở đâu đi đâu tướng Vn cũng rơ. H́nh như v sau, thi Th Tướng Ngô Đ́nh Dim, gia đ́nh tướng Vn sang lp nghip Sceaux, ngoi ô Paris. Tôi ngưỡng m anh Hiên, và rt biết ơn anh đă săn sóc b tôi khi đau yếu và vĩnh vin ra đi lúc 75 tui ti Hà Ni. Vào dp tôi v thăm m cùng anh ch em tôi ti Hà Ni nhng ngày cui năm 1994, tôi may mn được gặp ch Hiên. Tuy tóc chị đă bc trng nhưng thn thái rt an vui. Tht là thú v tuyt vi, khi được gp mt gia đ́nh trng l nghĩa mt thi ly lon khc nghit!

 

Hải Dương thời Pháp thuộc

 

             Thi gian gia đ́nh tôi Hi Dương tính ra cũng đến gn by năm. Tnh này nm trên đường s 5, khong gia Hà Ni và Hi Pḥng. Tôi hc trường Ga t lp đồng u đến khi thi Sơ Hc Yếu Lược, ri lên lp nh́ năm th nht. H thng tiu hc lúc đó có l sáu năm, gm các cours enfantin, préparatoire, élémentaire, moyen un, moyen deux, supérieur. Sau lp nht thi Sơ hc B túc hay CEPCI. Trong tnh có cụ Đốc Hc Nguyn Hoài Đĩnh, vi bn cu con trai đều hc gii Xuân H Thu Đông. Tun ph là c Nguyn Hu Cung, thân ph ca các anh Nguyn Hu Tiến, Nguyn Hu Vượng. Tôi c̣n nhớ được ít nhiu ph xá nơi đây và mt s s vic xy ra ngày y.

 

             N tôi s 79 phố Đông Giàng là mt căn nhà rng răi, có cng bên hông nh và li đi vô tht dài. Sân trong nhà rt rng có th chơi bt mt bt dê, nhy dây, nhy ḷ c̣, đánh ô, chơi di danh. Nhà mt tin có hàng hiên rng gia, đưa ti ca chính đi ngay vào pḥng khách. Trong pḥng by b sa lông gm nhiu bàn ghế tràng k bng g g chm tr tht đẹp, có đỉnh đồng, có lc b́nh trang trí. Bên phi là pḥng làm vic ca b tôi, có bàn giy rng, my t sách, mt ghế nga đặt gn ca s trông ra ph. Bên trái có pḥng ng rng kê my chiếc giường, mt pḥng nh kê my chiếc rương. Pḥng ng này có ca s rng phía trước trông ra đường và mt ca ra vào ăn thông xung nhà ngang phía sau. Trong nhà này có kê my tm ghế nga, trên trn có qut kéo, và mt bàn hc tṛ dài ca chúng tôi. Nh́n ra sân có tường thp ngăn chỗ ở và mt hương án gia tri xây trên b nước ăn, có mt giếng nước, và vào trong phía sâu là nhà bếp, nhà tm, nhà ca người làm. Cng hu nhà bếp m ra mt vườn nh trng my cây đu đủ, có nhà cu, có nhà kho cha than. Nhng nm than h́nh qu bàng do người bếp trn than vi bùn ri nm li phơi cho khô trước khi đốt trong ḷ.  

             Thân nht có các anh ch con bác Văn Hi, ch mt nhà sách ln nht trung tâm thành ph. Bác có bit tài đóng nhng tp sách quí, b́a bc da, ch m vàng tht đẹp. Nhng quyn sách gia bo. Các ch ln là Thuyến, Toàn, Dung, và các anh cùng trc tui tôi Minh, Long, Lanh. Ngoài Văn Hải c̣n có nhà sách Phú Văn tỉnh Hải Dương cũng của một bà con trong họ. Bè bạn tuổi học tṛ có Lê Phụng, Nguyễn Văn Vỹ, Nguyễn Hoàng Lĩnh con thầy Nguyễn Hoàng Trừng, Lê Văn Kiên con bác sĩ Lê Văn Khải. Bác sĩ Khi tng cha tr cho c gia đ́nh chúng tôi. Tôi s nht mi ln phi ra nhà thương ung huile de ricin chénopodée, thuc tr li đũa li kim. Mà du thu du để sổ đặc st tht khó nut, mùi tinh du chenopodium tr li d làm ói ma. Mt c mt ngày khn kh, bây gi không mt ai c̣n dùng th thuc này. Ti tnh có nhà thuc tây ca hàng quy t sang trng, đầy đủ thuc pha chế ca dược sĩ Qun Trng Tiến. Tôi c̣n nh đỡ Vũ Th Ngăi thường đỡ đẻ cho m tôi, cũng là bn đánh qun vt ca b tôi. Ln m tôi sinh em Tô Đại xong th́ b hu sn, băng huyết, được chích nước bin và dùng đủ thuc b c tây ln ta mà không thy hiu quả. M tôi sc khe yếu dn, tưởng không th thoát chết. Lúc đó bà con ni ngoi trong quê nghe tin đă ra túc trc cht c nhà để chờ đưa đám, nên ba anh em chúng tôi được gi đi nh nhà bác Văn Hi. Bác gái hi tôi là nếu m cháu mt, cháu có bun không? H́nh như tôi đă tr li là cháu bun lm ch, nhưng sng chết có s biết làm thế nào được? May mà m tôi đột nhiên hi tnh li, ri sc khe hi phc dn dn, sau c̣n sinh thêm ba em nh na. Nếu m tôi mt ngày đó, tht không biết thân phn anh ch em chúng tôi s ra sao?  

             Ti Hi Dương tôi cũng đi theo sói con trong my năm, biết được mười điu tâm nim, hc được nhiu kiến thc ph thông, thăm được bao nhiêu danh lam thng cnh trong nhng ln cm tri. Thường ngày cũng c làm được mt vic thin nh bé gin d. Nh nht là bui hp bn trong đêm ti đền Kiếp Bc thờ đức Trn Hưng Đạo. Và tôi c̣n thuc ít nhiu v mt bài hát tươi tr như sau:  

Ngày vui sướng,

Tiếng cười vang,

Gieo trong ḷng

T́nh yêu đời.

V ch quên,

Nơi này đầy vui sng.

Ngày vui ngn,

Ví ty gang.

Chân ra v,

Ḷng khôn ri.

V ch quên,

Nơi này đầy thm tươi.

Ḱa vng ô lp ló xung non,

Đường v thôn tiếng hát véo von.

Đây là li,

Chim v ti,

T́m ân ái dưới mái trong màn đêm.

Đây là chn,

Ta v ti

T́m thân ái dưới mái êm đềm.

             Ch tiếc rng tôi đă quên hết tên ca bè bn và người Trưởng d́u dt sói con và hướng đạo lúc đó! Cho đến mt bc nh k nim cũng không có na.

 

Hưng Yên thời đệ nhị thế chiến

 

             Đu thp niên 40, b tôi đậu k thi Hun Đạo Hng Nht khóa đầu tiên. V́ đậu th tư nên được quyn chn ch, và b tôi đă chn tnh Hưng Yên. Có th v́ quê tôi thuc tnh này, hay v́ tnh này ni danh vi nhiu nhân vt, nhiu lch s, và Th nht kinh k, th nh́ ph Hiến chăng? Gia tnh l có mt h bán nguyt lúc nào nước cũng trong xanh. Người ta cho rng thi lon lc xưa kia có nhiu đồ đồng chôn du dưới nên rỉ đồng làm nước tr thành xanh ngt.

 

             Nhà tôi là mt nhà lu ca chính ph, gia đ́nh chúng tôi trên tng gác. Tng dưới dùng làm văn pḥng ca b tôi, có lính l, có thư kư. Người phu xe kéo chiếc xe nhà ch b tôi ti tn các trường làng thuc nhng ph huyn gn tnh l, như Tiên L, Phù C, Kim Động, Khoái Châu, Ân Thi. Anh ta c̣n có nhim v ca người bếp, mang theo mt s dng c nu nướng để làm cơm cho b tôi. Mi ln đi khám trường tiu hc cũng mt c năm by ngày mi xong. Ri b tôi v làm bn báo cáo, phê đim, và tŕnh lên trên. Ti Hưng Yên, tôi va lên lp nh́ năm th hai tiu hc. Tôi có thêm nhiu bn mi, nhưng nh nht là Vũ Trùng Thân con c tham Hàn. Thy Lê Văn Trng, vi ch trương tiên hc l hu hc văn, đă dy d cho tôi nên người. Và là người đă đào to ra các giáo sư ni danh, Vũ Như Canh ca Khoa Hc, Nguyn Khc Minh ca Y Khoa.

 

             Trong thế chiến th hai, tnh Hưng Yên có hai trường trung hc sơ tán t Hà Ni v Đỗ Hu V, và Đồng Khánh. Đốc Hc coi ngành tiu hc lúc đó là c Lê Văn L. Cụ được sáu anh ch, k c ch Dương, ch Trúc cùng hc vi ch Xuân Nhân tôi. Và cùng hc vi các ch Phm Th Ng, Phm Th Thân, ch Hưng, ch Liên ti trường Đồng Khánh, khi bà Mougenel c̣n là Giám Đốc. Ch Hưng hc gii nhưng mt sm. Ch Liên con bác Trnh Quang Qu thường ra chơi cui tun vi b m tôi, cũng mt v́ thương hàn vào mt mùa hè ti Hi Pḥng. Măi sau này tôi có dp gp li bác Qu, lúc đó đă là mt thượng ngh sĩ min Nam. Anh Chu Thế Nhương, cháu rut m tôi, mt người anh thân ca tôi, hc ti Đổ Hu V. Trên con đường vô ti cng trường này, người ta xây mt h nh trng sen th cá tht đẹp. Hưng Yên để li cho tôi nhiu k nim thu hc tṛ, cùng bn hc đánh khăng, đánh đáo, đánh bi trên nhng con đê trng nhiu cây nhăn lng, loi nhăn tiến để vua chúa thưởng thc. Vào mùa nước, các chùm qu sm vàng nng chĩu chen ln vi cành lá xanh đậm. Nhng lá xanh này thường được dùng để ủ mc làm tương. Hè ph trong tnh c̣n trng nhiu cây b ḥn rt cao. C mi trn mưa rào mùa h làm lá trút xung và qu xanh rơi rng, th́ mt đường li đầy bt bong bóng ni lên dưới nhng ht mưa. Đầu tnh có con đường dài chy ra phía ngoi ô và dn ti mt ngôi chùa tht đẹp. Vào nhng ngày đầu năm, tôi li súng sính trong chiếc áo xa đen mng mc ph ngoài mt áo dài trng, theo b m ch em đi đón xuân hái lc.

 

             Nhưng nh nht và s nht là trn đói năm t Du. Thi đó rung thôn quê phi dành để trng đay cho quân phit Nht, v́ thế trong tnh cũng xut hin nhiu xưởng dt bao b dùng cho chiến tranh. Người dân quê mt đất trng trt, nên không có ǵ để ăn dù là c chui, đọt khoai. H bèn lũ lượt kéo nhau như nhng xác vô hn lên tnh để xin cơm cháo, ri đói nm la lit trên va hè. Mi bui sáng có nhng chiếc xe ḅ thu nht người chết hay ngc ngoi chết. Ri đổ vôi bt lên kh trùng và đem đi chôn ct. Cũng có tr em min quê b bỏ đói hay b giết làm nhân bánh gị trong thi bui đau thương này. Và v́ vy người ln thường căn dn tr nh cm không được đi theo người l, s b m ḿn d ri bt mang đi làm tht!

 

             Trường tiu hc chúng tôi trông sang mt trường tiu hc ca các tr em Pháp sơ tán v Hưng Yên thi thế chiến. Tôi có thoáng thy my bà giáo đầm và các hc tṛ tây, nhưng cũng e ngi nên né tránh h thành th chưa bao gi gp g. Lúc đó, trong tnh đă có các phương pháp pḥng th thụ động, c̣i h báo máy bay ti, ban đêm đèn đường đem che ph cho bt sáng. Ngay nhà tôi cũng có hm trú n đào ch chi bên cnh mt gc nhăn trong vườn. Nhưng thc ra tôi chưa hiu và biết nhng ǵ là cnh tượng chiến tranh bom đạn c. Phi ti khi cuc đảo chính 9 tháng 3 năm 1945 xy ra, tôi mi s hăi. Ch trong mt đêm có tiếng đạn chen ln tiếng pháo n liên hi, mà hôm sau tt c tnh này đă dưới quyn kim soát ca quân đội Nht. Quân và dân Pháp ti đây đều b qun thúc, như ti các nơi khác ở Đông Dương. T gi phút này, nhng cuc chính biến và tranh đấu dành độc lp tr thành công khai. By giờ đă có mt s người nói tiếng Nht, làm cho Nht. Thuyết Đại Đông Á nghe tưởng hay, nhưng s tàn ác ca quân đội Nht ai cũng kinh hăi. Ti tin Nht đầu hàng vô điu kin sau khi b ném liên tiếp hai trái bom nguyên t xung Hiroshima và Nagasaki. Ri đến cuc cách mng tháng 8. Trong tnh, có rt nhiu tin đồn đại v nhng tay sai ca Nht, quan li làm cho Pháp, cường hào ác bá ti ph huyn b bt giam, b giết. Dân chúng hoang mang ln vi hi vng. Vit Nam ca người Vit Nam. Sau tun l vàng gây qu ti Hưng Yên, gia đ́nh tôi quay tr li sinh sng tnh Hi Dương.

 

Hải Dương thời Dân Chủ Cộng Ḥa

 

             T́nh h́nh đất nước càng lúc càng ri lon. Quân Quc Dân Đng Trung Hoa ca tướng Lư Hán đă đến gii gii quân Nht min Bc. Mt ông quan tu cp ln cùng b hạ đến đóng bn doanh ngay ti nhà tôi, s 79 phố Đông Giàng, đem buc c by nga trên va hè phía trước ca. B tôi phi bút đàm vi ông ta và vn động cho họ đi ch khác. Tôi thy nhiu y ban, phong trào, t chc nam ph lăo u cu quc được thành lp. Thi gian này người dân có quyn bu c Quc Hi Dân Ch Cng Ḥa khóa đầu tiên. V́ b tôi làm vic ti Hi Dương đă lâu, nên bà con hàng ph thúc đẩy ra ng c dân biu. My người hc tṛ ln ca b tôi th́ làm và căng biu ng cổ động dân thành ph bu c cho ông thy, mt ng c viên độc lp. B tôi và tôi th́ viết li vn động nên bu ông Tô Đường trên nhng tm giy ln, để anh em chúng tôi đem dán vào nhng gc cây trên hè ph. Cuc kim phiếu ngày bu c cho thy b tôi được nhiu phiếu nht trong tnh.

 

             Nhưng ngay bui ti hôm đó, nhiu người lạ đến nhà thăm b tôi, có c bộ đội mang súng ng, ngi cht c pḥng khách. H́nh như có ông giáo To cao ln đẹp trai như tây, và ông giáo Thông ăn mc chi chut đúng mt thi đó. Tôi ch lén trông vào mà không nghe rơ hay hiu được người ta bàn chuyn ǵ. Đến ti khuya mi người mi ra v. Hôm sau cuc bu cử được tuyên b là không hp l và sẽ được t chc li. Trong ln bu li này, có thêm nhiu quân nhân đoàn thể đi bu, bác sĩ Lê Văn Khi trúng cử để tr thành dân biu quc hi Dân Ch Cng Ḥa. Bác sĩ Khi sau cuc di cư vô Nam đă có lúc làm Tng Giám Đốc Y Tế và Bnh Vin ca Đệ Nht Cng Ḥa. Tôi nghĩ có th v́ b tôi ngày đó không chu gia nhp mt đảng phái nào nên tht c. Thế là may, v́ b tôi không có tài và theo c c Tô Huân, không có s làm chính tr. Nếu có làm cũng ch kh cho ḿnh và gia đ́nh mà thôi.

 

             Ti Hi Dương, tôi bt đầu biết đàn mandoline mt s bn nhc tr t́nh mà sau này gi là nhc tin chiến: Con thuyn không bến, Git mưa thu, Đêm đông. Trong thi gian này, tôi được nghe nhng bui din thuyết tràng giang đại hi ca Trn Văn Giàu, ca Trn Huy Liu. Anh em chúng tôi có người nghe măi phát chán bèn đi ng, khi tnh dy vn c̣n thy din gi nói chưa hết. Chúng tôi cũng đón tiếp và hoan hô Th Tướng Phm Văn Đồng trên chuyến tu ha đặc bit chy qua tnh sau khi d hi ngh Fontainebleau tr v. Toa xe la đẹp đẽ, bóng láng và chăng nhiu c qut, biu ng. Mt ln tôi theo chân b tôi ngi nghe bui tho lun ca chi bộ đảng Dân Ch ca nhóm Dương Đức Hin, Phan Anh. Người ta kết lun gn như chc chn rng quân Pháp s không tr li Đông Dương, v́ nước Pháp đă kit lc sau thế chiến va qua đâu c̣n sc gây chiến na. Tôi đứng lên cho rng chính v́ vy mà nước Pháp mi phi c gng tái chiếm thuc địa, ly li tài nguyên đă mt, để mong t́m v thế cường quc như xưa kia. Nhưng chng ai thèm để ư đến li phát biu ca mt đứa hc tṛ con tr như tôi. Và khi quân vin chinh Pháp theo chân quân Anh tiếp thu min Nam, ri đổ b ra Hi Pḥng, dân thành ph li phi bt đầu lo tn cư v min đồng rung, khi đầu cho cuc trường k kháng chiến.

 

             Trong Nam, người dân đă dùng gy tm vông đánh gic. Cũng có nhiu thanh niên Bc xung phong trên đường trường vô Nam. Kế hoch lúc đó là tiêu th kháng chiến, vườn không nhà trng. Tôi mi hc được có hai ba tháng ti trường trung hc Nguyễn Bỉnh Khiêm, c̣n phi đọc nhng bài tiếng Vit cũ k khó nh ca Hunh Tnh Ca, Trương Vĩnh Kư, c̣n phi chia các động t bt quy tc, hc ng vng và viết chính t tiếng Pháp, th́ gia đ́nh tôi đă b thành ph chy lon. Tính v tm quê ni ti Xuân Cu, cách Hà Ni chng hai chc cây s. Đồ đồng đồ s không mang theo được th́ đem ct du hay b xung giếng. Chú Vin đă phi vt v lm mi ch hết đồ đạc vt dng cn thiết v quê được! Xa lông giường ghế sp g t chè chú đều qun bc bng các cun rơm nh cho khi xây sát, ri ly dây thng buc cht lên nhng chiếc xe ḅ. Chú dn đoàn xe thuê này đi my ngày tri trên đường s 5 mi về đến làng. Làm sao quên được công lao ca chú đối vi gia đ́nh tôi?

 

Tháng Ngày Tản Cư

 

             Hơn bn năm k t mùa đông năm 1946 đến mùa xuân năm 1950, tôi đă sng đời tn cư vi gia đ́nh nơi quê ni, quê ngoi, và mt s làng mc ti Hưng Yên, Thái B́nh. Tôi có nhiu k nim khó quên vi nhng tháng ngày ti Ngc Nha ph Khoái Châu, ti các làng Go Nam, B́nh Lăng, Bích Tràng huyn Ân Thi, ti Thượng Phú ph Thái Ninh. Tôi đă sng làng Go Nam, trong gn sut mt niên hc. Đây là mt làng nh, nghèo nàn, đa s là nhà tranh, đường đất. Bên cnh làng Vân giu có, nhà ngói, đường gch, nhà th rt đẹp. Nhưng ti Go Nam, ông giáo Thân, b và ba anh em tôi được riêng mt căn nhà tranh ba gian, có ao, có vườn. Cũng không trng trt ǵ và khu đất trng để hoang vng, tr mt lung rau húng, rau mùi tu mà trong Nam gi là ng̣ gai. Nhà gn đ́nh phía đầu làng, nơi có giếng nước ăn tht rng. Ti ti, tôi li đi xách nước giếng đổ vào chum. Mt ln vào dp tết, tôi được gp anh bộ đội ch nhà là anh Đo v thăm. Anh không c̣n ai là bà con h hàng. Anh hát vang bài Cô láng ging khi v ti ngơ, điu b vui mng thích thú. Chc anh ch mơ tưởng ti người t́nh trong mng cho cuc đời chiến binh thêm m áp, v́ đâu tôi có thy bóng dáng cô nào quanh đây? Mà hàng tường vi tht s cũng chng có na.

 

             Tôi ngày ngày đi hc ti trường trung hc B́nh Lăng. H́nh như lúc đó b tôi làm cho S B́nh Dân Hc V và dy tiếng Pháp ti trung hc Bích Tràng. Ông giáo Thân cũng dy ti my trường tiu hc các làng quanh đấy. Tôi chưa thy ai hin lành và tt tính như ông giáo Thân. Ông rt khe mnh, mp mp, nước da ngăm ngăm đen. Đôi mt tṛn luôn luôn m ln như ngc nhiên vi cnh vt chung quanh. Như t hi gia đ́nh ông nay yên ở đâu ri, như băn khoăn v́ sao ông li phi đơn độc ăn cùng chúng tôi? Ông tng dy tôi nh tên các cḥm sao trên tri, nhng Đại hùng Tiu hùng để xác định phương hướng. Mà ông thích nht là sao ba vua Orion tht sáng, đi lng thng trong đêm từ đông sang tây. C trông cḥm sao này, người ta có thể đoán được gi gic ban đêm. Ông làm bếp cũng gii, nht là cách quay vt ca ông th́ s dách. Ông rán vt tht nh la trong chiếc ni gang, thêm các gia v hành lá húng láng, ri đậy ni li và để nhng mu than hng lên np cho vt chín đều. Da vt tr thành mu vàng và rt ḍn. Ông k chuyn vui lm, v gia đ́nh, v quê Thanh Hóa. Mt hôm tri băo t, gió thi t chp ti, cây ci nghiêng ng, ri mưa xung như trút. Căn nhà tranh vách đất rung lên tng hi như lên cơn st rét, my cánh ca liếp bt ra bt vào mà không ai làm sao chn yên li được. Để gió lùa ti tn phía trong, như mun cun luôn c tm mái tranh lên tri cao. Ông Thân bo chúng tôi phi ôm cht ly ct nhà, c̣n ông và b tôi th́ đánh đu lên sà ngang để gi cho mái nhà khi bay mt. Thế mà băo cũng đi qua và căn nhà may c̣n đứng vng!

 

             Có lúc ba anh em chúng tôi tn cư ti mt làng đạo. Chúng tôi đi ch, thi nu cơm ly ăn và hc hành tiếng Anh tiếng Pháp trong my quyn sách cũ rích. Nhng ngày phiên, phi lo mua sn tng gánh rơm gánh rạ để đun bếp. Ch nhà cho chúng tôi mt gian bên, gian gia có bàn th Chúa. Mi bui ti khuya và sáng sm li được nghe my cu con đọc kinh. Lâu dn thành ra thuc ḷng, bây gi tôi c̣n nh. Mt hôm tri lnh, ba anh em nm trong chăn m người nọ đùn người kia không chu ra ct qun áo len dạ đă phơi ngoài hiên t bui sáng. Hôm sau thy b mt trm hết, thôi t nay chúng tôi ch c̣n li đủ ít đồ mc rét. Lúc có tiếng máy bay và thy tng chiếc khu trc ln lượt tách khi đoàn để lượn theo ṿng rng ri nhào xung bn phá th́ chúng tôi b chy ngay ra h cá nhân n np. Nếu ngước mt nh́n lên thy các trái bom trút ngay phía trên đầu th́ biết chc bom s rơi sang làng khác. Mt ln em Đằng bo tôi là sao đun măi mà ni cơm không sôi? Th́ ra Đằng vi chy máy bay quên không kp đổ nước vào ni go, để sau đó li c thế đun nên làm sao sôi lên được, và go cũng b cháy đen gn hết!

 

             Thi khói la thường thiếu thn đủ th, k c cơm ăn, áo mc, thuc men tr bnh. Nhưng nhng ngày tn cư vn in sâu vào tâm thc tui tr, sau này làm tôi có chút ư thc v vẻ đẹp đồng quê thôn xóm, v giá tr li sng hin ḥa đầy t́nh t dân tc ca nhà nông. Tuy nghèo nàn vt cht, nhưng dư tha nhân nghĩa. Tôi c̣n h́nh dung được nhiu nơi dù chỉ ở li dăm ba ngày như B́nh H vi nhà ca san sát tht đẹp ca huyn Kim Động, như các làng Đông To Đông, Đông To Nam đầy tri chui rng bao la ca huyn Qunh Côi. Nhng bi chui tiêu xanh um tht ln che kín hết bu tri, mang các bung chui dài đến c my chc ni. Trong huyn, cũng có vài làng trng bông. Người ta cán bông g̣n tách ri khi ht, làm ra nhng cun bông dài nho nh. Tôi đă hc cách quay tơ thành si, rút ra t nhng con cúi này. Để không th nào quên được li ca mơ mng tr t́nh và tiếng nhc nhp nhàng tuyt đẹp trong bài Tiếng hát quay tơ ca T Phác. Ri t khi ri làng Khuc qua sông Luc để hi cư v Hà Ni đầu mùa xuân năm 1950, nhng h́nh nh cũ thnh thong li hin ra tun t như trong mt cun phim quay chm. Và trong thi gian bn năm tiếp theo, tôi may mn được sng cùng gia đ́nh vi cuc đời hc sinh sinh viên thủ đô.

 

Tháng Ngày Hà Nội

 

             Tôi không th quên nhng năm tháng hi cư hnh phúc này được cùng sng vi gia đ́nh. Tuy chiến tranh vn d́nh dp bên ngoài thủ đô, khói la c̣n tràn lan khp nơi khp chn, nhưng h́nh như người dân đô thị đă c quên đi thc trng ca đất nước để tiếp tc sinh hot như thi b́nh. Mt thu tm an cư ở mt nơi phn hoa đô hi và có đủ bn mùa xuân h thu đông. Mi mùa mt vẻ đẹp riêng v́ cnh Hà Ni cũng có mà v́ người Hà Ni cũng có. Ba mươi sáu ph phường c kính vi bao nhiêu thng cnh và di tích lch s, cng thêm nhiu xây ct mi kiến trúc li tây phương. Văn Miếu, chùa Mt Ct, đền Trn Vơ, vườn Bách Tho, vin Bo Tàng. Các trường Trung Hc rng răi khang trang, khuôn viên trường Đại Hc uy nghiêm sang trng. Ngoi ô vi g̣ Đống Đa, chùa Trm, chùa Trăm Gian. Và nhng công t tiu thư ăn mc chi chut, nói năng điu b, thái độ lch s, c ch du dàng.

 

             Vi chúng tôi, đó là thi tui tr ham hc tuy đă biết ưa thích sự ăn din. Và mun tp luyn nhiu môn th thao, mun theo hc đủ mi ngành văn ngh. Có nhng bui chiu cùng bè bn bát ph, tn b trên nhng va hè đông vui. Hay đạp xe đạp khp ngang cùng ngơ hm mà không có ly mt mc đích. Nhng ln đi chơi hi ch, ngm nh́n vẻ đẹp m miu ca các hoa hu ngi thu tin cho vic thin, bước theo làn sóng thanh niên nam n nhí nhnh đầy sc sng, hoc xen chân vô cnh náo nhit người mua k bán các gian hàng. Nhng ngày tết đi xem ch hoa, có đào, cúc, thược dược khoe đủ mu đủ sc. Nhng bui l Pht ngày xuân, cùng thin nam tín n cúng vái xin qu ti chùa Trn Quc, đền Ngc Sơn, đền Quan Thánh. Thi mà chúng tôi lùng kiếm hiu có th may gii ph hàng Trng để may tng chiếc sơ mi, tng b âu phc. Hoc đi đóng giy đủ th kiu ti hàng Da. Hay t́m mua sách v ti các nhà sách Trường Thi, Hương Sơn, và B́nh Minh ph Huế. Nhng dp cùng bè bn ăn ung vui chơi ti nhà Thy T, bánh tôm đường C Ngư, bia 33 ti quán M Béo bên h Hoàn Kiếm. Hay ăn kem hiu Cm B́nh ph Huế, ăn ph Chung Chính, ph ph Hàng Da. Hay đi ăn cơm tu cơm tây ph hàng Bum, ch cá Lă Vng đường hàng Cân.

 

             C̣n là nhng ngày đi thuyn bum ti Tiu Đồ Sơn, chèo xung ti h Thin Cuông. Hay bơi li h Qung Bá vi anh Đào Văn Quang con cụ Đào Văn S ph Huế. Tôi đă được c cho tm my tun khi mi hi cư, c là nhc ph ca ông bác tôi. Anh Quang đang theo hc trường Dũng Lc ri sau gia nhp quân đội quc gia v́ bị động viên. C S nhà giu, có trang tri làng Đồng Tnh, người cao ln khe mnh và rt đẹp lăo. Đều đặn mi bui sáng sm, c xách ô tn b lên h Tây cho ti trưa mi tr v nhà. Sau ngày di cư vô Nam, tôi li được thăm hu cụ ở mt căn nhà nh gn Bnh Vin B́nh Dân. C tr thành tay trng, nhưng li có dp sang Pháp ít lâu để thăm người con ln là giáo sư Y Khoa đại hc Paris Đào Văn T. Tôi trm nghĩ chc c phi hănh din lm v́ người con thành danh này.

 

             Thi mà chúng tôi được xem nhng phim tht hay ca M, Pháp hay Ư. Mi tun cũng có mt hai phim đáng coi. Thường có phụ đề tiếng Pháp hay tiếng Vit. Nhng phim Ivanhoe, Cléopâtre, Samson et Dalida, Vũng bin xanh Le lagon bleu, trong các màn nh đại vĩ tuyến ti rp Majestic, Đại Nam hay Olympia. Và nhng phim Nhng năm đẹp nht trong đời chúng tôi Les plus belles années de notre vie, Luân vũ trong bóng ti La valse dans l’ombre, Ba chàng ng lâm pháo th Les trois musquetaires, Nhng trái nho ni gin Les raisins de la colère, Ánh đèn sân khu Les feux de la rampe. Mt vài phim Hng Kông vi tài t Lư L Hoa và phim Vit Nam như Kiếp Hoa. Và đến nay tôi c̣n tiếc không kp xem phim Trong tui đôi mươi Vous qui avez vingt ans ca rp Studio!

 

             Cũng là thi tôi có được thêm nhiu bn hc ca năm đệ nht ban Khoa hc B trường Nguyn Trăi. Thân nht thi gian này có T Văn Quang, mt hc sinh gii ca trường Nguyn Khuyến ti Yên Mô Ninh B́nh, cũng mi t hu phương tr v. Tôi đă viết ph bài din văn khai mc để Nguyn Tun Ngc đọc ti Nhà Hát Ln trong ngày Đại Hi Hc Sinh Toàn Thành. Ri tôi c̣n được theo hc ba năm ti đại hc Hà Ni cùng bao nhiêu bè bn Trung Nam Bc và tri qua nhiu mùa thi đầy k nim đẹp như hoa phượng vĩ. Trong đó có năm cui ăn ti trường Quân Y Trung Ương Vit Nam, vi nhiu đồng môn tng mang chung mt nim hi vng phc v trong tương lai. Tôi cũng đă tham d vào mt s hot động ca Tng Hi Sinh Viên, lp hè b túc, quán cơm xă hi. Hay làm c ti ngày cho hi Ph Huynh Hc Sinh Sinh Viên Hà Ni nhm quyên tin cu tr nn lt min Trung. Và may mn được dp thưởng thc tài ngh ca Hoài Bc, Hoài Trung, Thái Thanh, Thái Hng khi ban hp ca Gió Nam tŕnh by ti Đại ging đường đại hc Hà Ni. Cùng vi tài tŕnh din ca quái kit Trn Văn Trch. Cũng có thi tôi kèm hc toán lư hóa ti nhà cho các con bác sĩ Nguyn Viêm Hi, các cô cu Hân, Bái Giang, Hiên, Mỵ đang theo hc Albert Sarraut. Cu Hân trc tui tôi, ít lâu sau mt v́ bnh thương hàn. Hay nhn dy ti tư gia các cô Liên, cô Đạm Trang ca trường Notre Dame de Rosaire. Cô Trang v sau sang Pháp du hc. Mt thi mà tôi e ngi nht là người ta có th gi tôi là cu giáo.

 

             Thú nht Hà Ni c̣n là nhng ngày hè mà bn bè mách bo nhau đủ loi truyn hay ca Pháp M Nga. Chú tôi là Giám đốc Trn Văn Kha ti Thư Vin Trung Ương đường Trường Thi đă cp cho tôi thẻ để có th mượn sách mang v nhà đọc. Nhưng thường th́ tôi thích li thư vin xem truyn. V́ pḥng đọc sách yên tĩnh sáng sa, nm trong dy nhà chính ca nhng dy nhà kiến trúc li tây phương c kính cha đầy tài liu, bao quanh khu vườn tht đẹp nhiu cây cao bóng c. Đa s truyn Mỹ đă có bn dch ra tiếng Pháp nên tương đối không khó hiu my. Truyn t́nh cm như Rebecca ca Daphné du Maurier, Thành ph La Citadelle ca Archibald Joseph Cronin. Truyn triết lư tôn giáo như Con người và định mnh L’homme et sa destinée ca Le Comte du Noüy. Truyn xă hi như Nhng trái nho phn n Les raisins de la colère ca John Ersnt Steinbeck, Gió đông gió tây Vent d’Est Vent d’Ouest ca Pearl Buck, Thân phn con người Servitude humaine ca Sommerset Maugham, Ti ác và h́nh pht Crime et châtiment ca Fyodor Dostoyevsky. Và nhng truyn trinh thám hp dn ca Peter Cheyney. Riêng nhng chuyn tu như Tam Quc Chí, Đông Chu Lit Quc, Hán S Tranh Hùng, Thy H th́ bt c lúc nào và ở đâu, đọc đi đọc li tôi vn thy tht hay. Nhưng sut ngày nơi thư vin li e người ta có th nho ḿnh đă tr thành con mt sách! Thi k này bn chúng tôi cũng c̣n đọc và lun bàn đến các loi sách Hc Làm Người. Như Đắc nhân tâm và Qung gánh lo đi mà vui sng ca Dale Carnegie do Nguyn Hiến Lê dch, Thut x thế ca người xưa, Cái dũng ca thánh nhân ca Nguyn Duy Cn. Hay hc thêm nhng lp hàm th ABC đủ loi ca Pháp.

 

             T khi v Hà Ni, tôi t́m cách hc đàn tính để gii trí, v́ t biết ḿnh cũng chng có khiếu ǵ. Nh hi c̣n Hi Dương, c giáo Ân thường bo tôi hăy đến nhà Th ri c dy cho phong cm, nhưng lúc đó tôi c̣n nh nên chưa nghĩ thích hc đàn ǵ. Và trong khi tn cư, v́ được bè bn ch dn, nên tôi biết chơi banjo hay mandoline mt cách tàm tm. Bây giờ ở thủ đô, tôi theo hc dương cm ti Âm Nhc Hc Xá, ta lc trong mt căn bit th gn h Thin Cuông. Vi giáo sư hiu trưởng là c Duyt, và anh nhc sĩ Tiến là ph tá. C có l là mt nhà tu xut, người nh nhn ít nói, thnh thong li ly hai ngón tay vân vê ria mép. C dy c dương cm ln vĩ cm. Nhưng c ch bo rt ít, hc sinh liu mà t luyn tp ly. Gii nht có cô Liên, tŕnh độ c quyn by quyn tám ca Les classsiques favoris du piano, thường biu din cho các hc sinh nghe vào nhng bui hp mt ngày ch nht. Đó là nhng dp c ging đôi chút v kư âm pháp và nhc lư. Các nt có du thăng theo th t fa do sol re la mi si, và các nt có du gim theo th t ngược li si mi la re sol do fa. Mt bài nhc không có du thăng hay gim th́ là tông do. Tôi c̣n thuc câu vè d nh ca cụ để biết mt bn nhc thuc tông nào: Nht són, nh rế, tam la. T mi, ngũ sí, lc pha, tht đồ! Mà ai chng bun cười v́ ch tht đồ theo tiếng Bc! Nghĩa là nếu mt nt fa có du thăng (nht) th́ là tông sol, hai nt fa do có du thăng (nh) là tông re, ba nt fa do sol có du thăng (tam) là tông la...vân vân.

 

             My bn hc đàn có khiếu và chăm chỉ ở ph Jacquin ngay gn nhà tôi là anh em T Văn Quang, T Văn Dưỡng, T Văn Tài. Đặc bit có Tài là tp luyn chăm ch nên chơi gii nht. C Hà Ni ch có mt hiu đàn Au Ménestrel có đàn dương cm bán hay cho mướn, mà ông tây mù là ch. Nhưng mun mướn cũng không ti lượt. Quang và tôi hay nhc li t s 9/8, 5/4, 4/3, 3/2 gia tn s ca các nt nhc hc hi tú tài và hi nhau không biết tai thính th́ phân bit được bao nhiêu savart, khi mt quăng tám octave gm nhng 301 savarts? Khi tôi biết s ăn trong trường Quân Y và không có th́ giờ để tp na, tôi đăng báo bán cây đàn Pleyel. My ngày sau có mt bà ăn mc sang trng cùng hai cô con gái đi chiếc xe Citroen đen đến nhà. Bà là phu nhân ca kiến trúc sư Nguyn Bá Chí. Bà coi xem đàn qua loa, nói rng nếu để ở pḥng khách ca bà th́ rt đẹp. Tôi không mun li l, nên ch mun ly li giá tin mua năm trước đây t nhc sĩ Tiến đường Nhà Th Hà Ni. Và bà đă lch sự ưng thun ngay không mc c. Tht là mt k nim đẹp. Vài chc năm sau tôi mi biết bà là thân mu ca Đàm Giang, mt dược sĩ gii và có bit tài thơ văn. Nói đến đàn, tôi cũng mun nhc đến nhc sĩ Dung đường Hin Vương Sài G̣n, người thy dy tôi v jazz, về đủ loi nhp điu và ḥa âm. Các bài tango habanera như La Paloma, Tiếng Sáo Thiên Thai và tango milonga như La Cumparsita, Jalousie. Các bài bossa nova như The Girl of Ipanema, Quiet Nights and Quiet Stars. Ông ch cho tôi s liên h gia nhc cổ đin tây phương và tân nhc. K c cách to lp các hp âm trong c nhc Vit Nam. Và ông tin rng người da đen có kh năng bm sinh cùng vi s tích lũy tài năng qua nhiu thế h trong nhc jazz. Ch tiếc rng tôi đă gp giáo sư dương cm tài hoa có mt không hai này trong khong thi gian quá ngn. Tôi c̣n mt bà ch Tô Anh Đào dy dương cm Hà Ni, phu nhân nhc sĩ Thm Oánh, mà phi đến khi lưu lc sang M mi có dp nhn h, vào lúc ch em đă ngoài sáu by chc tui đầu! Nhà tôi cũng có hc bà ch hi nh, nhưng tôi th́ nay mi được dp chuyn tṛ qua đin thoi.

 

             Dù ở đâu tôi cũng nh cnh tri du dàng m áp ngày mng mt đầu năm. Hà Ni như nh nhàng bước vào mt không gian tươi đẹp mi m và tràn đầy hi vng, sau mt ṿng do quanh mt tri. Tôi nghe đài phát thanh lp đi lp li Xuân v ri muôn đóa hoa đào tươi, cười trong nng ứ ư... ca nhc sĩ Thm Oánh mà ḷng bng nôn nao thú v lúc chúa xuân v. Để li thm cu mong ti Hà Ni mến yêu, đất ngàn năm văn vt, thi nào cũng có nhng trái tim nhân hu và nhng b óc trong sáng cho dân tc Vit.

 

Xuân Giáp Thân, 2004

 

 

 

             

Xem tiếp CHƯƠNG 3

 

 

 

 

Giáo Sư Tô Đồng
Khoa trưởng
trường Đại Học Dược Khoa Sài G̣n
1974-1975.

 

 

  

 

 

www.ninh-hoa.com