www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

 TVI & PHONG THỦY

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

   Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

 

 
Main Menu

 
 

 

 

GS PHẠM  KẾ VIÊM

nguyên Giáo Sư TOÁN
Sài G̣n & Đà Lạt


 

 

 

 

TẢN MẠN VỀ


TỬ VI VÀ PHONG THỦY

 

 

Vương Triều NGUYỄN

Dưới Lăng Kính  Tử Vi


 

 

PHẦN 1:

  

I ) Ḍng dơi

 

Nguyễn Phúc Ánh sau khi dẹp Nhà Tây Sơn, thống nhất đất nước, xưng Đế Hiệu Gia Long năm Nhâm Tuất ( 1/6/1802) là Vua đầu tiên của Vương Triều Nguyễn ( 1802 – 1955) kéo dài 9 Đời Vua, tiếp nối Cơ Nghiệp của 13 Đời Chúa. Nguyễn Phúc Ánh là con của Nguyễn Phúc Luân – Luân là con thứ 2 của Vơ Vương Nguyễn Phúc Khóat đă được Di Chiếu làm Thế Tử ( v́ anh cả Nguyễn Phúc Chương chết trước Cha ), nhưng bị Trương Phúc Loan ( quyền thần có 2 con trai lấy 2 con gái của Vơ Vương và 1 gái làm Ái Phi của Vơ Vương đẻ ra Nguyễn Phúc Thuần là con trai thứ 16 ) sửa Di Chiếu rồi tôn Phúc Thuần ( cháu Ngọai ) lên làm Định Vương năm Qúy Dậu 1753. Định Vương tôn Ông Ngoại Trương Phúc Loan lên làm Quốc Phó - phụ chính cho Định Vương. Năm Giáp Ngọ 1774, nhân lúc Đàng Trong rối lọan, Trịnh Sâm sai Đại Tướng Ḥang Ngũ Phúc ( Quận Việp) vượt sông Gianh, Định Vương dẫn Loan đến hành Dinh Quận Việp xin hàng, dù đă hối lộ vàng bạc nhưng không được tha ( trên đường giải ra Bắc,  Loan chết v́ bệnh vào Mùa Đông năm Bính Thân 1776  – năm tuổi 61 +Hạn Kế Đô+Ḱnh Đà ). Năm Ất Mùi (3/2/1775 ) Kinh Thành Phú Xuân thất thủ Chúa Định ( Hạn Thái Bạch 22t ) cùng cháu Họ Nguyễn Ánh « 13t : Hạn Thái Bạch  » và 1 cháu Họ Nguyễn Phúc Dương 15t ( Hạn Kế Đô+Ḱnh Đà -  Dương là con của Nguyễn Phúc Hiệu, con thứ 9 của Vơ Vương được lập làm Thế Tử nhưng chết trước Cha – Dương được Định Vương lập làm Đông Cung ) chạy vào Nam. Cuối năm Đinh Dậu 1777, Nhà Tây Sơn bắt được Định Vương và Cháu Dương ( lúc đó Dương được tôn làm Tân Chính Vương và Định Vương làm Thái Thựơng Vương ) riêng Cháu Nguyễn Ánh được Giám Mục Bá Đa Lộc cứu thóat !.

 

 Định Vương  tuổi Giáp Tuất ( 31/12 1754 ) bị Tây Sơn bắt giết năm Đinh Dậu 1777 khi Vận Số đi vào Hạn Tam Tai +Ḱnh Đà. Tân Chính Vương tuổi Canh Th́n 1760 bị Tây Sơn bắt ở Vĩnh Long cũng bị giết cùng Định Vương năm Đinh Dậu 1777 ( Hạn Ḱnh Đà ).

 

Định Vương Nguyễn Phúc Thuần là Chúa đời thứ 9- vị Chúa cuối cùng của Thời Chúa Nguyễn kể từ Chúa Tiên Nguyễn Ḥang khi xin Vua Lê Chúa Trịnh vào Nam năm Canh Tư 1600.

 

II ) 13 Đời Chúa

 

A) Nguồn Gốc phát sinh 2 Ḍng Chúa Trịnh - Nguyễn

 

Nguyễn Kim là con Ông Nguyễn Hoằng Dụ, cả 2 người đều làm quan dưới Triều Lê Chiêu Tông (1502-1525) – là Hậu Duệ của Nguyễn Trăi * [*Nguyễn Trăi là Công Thần Nhà Lê giúp Vua Lê Lợi đánh thắng Giặc Minh, nổi danh với Bài Hịch B́nh Ngô Đại Cáo - thời Vua Lê Thái Tôn cùng Thị Lộ bảo vệ Phi Ngọc Dao sinh Ḥang Tử Lê Tư Thành – Phi Nguyễn Thị Anh sinh Bang Cơ ( Lê Nhân Tông ) sợ Lê Tư Thành lên ngôi nên bày ra Vụ Án Lệ Chi đầu độc Vua Lê Thái Tông - đổ tội cho Thị Lộ giết Vua nên Trăi và Thị Lộ bị chu di Tam Tộc. Ngày 16 tháng 8 năm 1442 Nhâm Tuất 1442 cả nhà bị chém đầu( kể cả con Trưởng, nhưng ḍng Thứ trốn thóat ). Bang Cơ lên ngôi Vua -  19 năm sau bị Nghi Dân con cả Lê Thái Tông giết – Nghi Dân sau 8 tháng trị v́ bị 1 số quan Đại Thần giết rồi tôn Lê Tư Thành 19t lên làm Vua - tức là Vua Lê Thánh Tông, phong cho Mẹ Ngọc Dao làm Quang Thục Ḥang Thái Hậu. Xét chuyện cũ để minh oan cho Trăi và Thị Lộ Vua Lê Thánh Tông truy tặng cho ô Ng Trăi chức Tán Trù Bá, cho t́m con cháu Trăi để bổ quan th́ chỉ có bà Phạm thị Mận thiếp của Trăi, cho con là Phạm Anh Vũ ra tŕnh diện được làm Tri Huyện và đổi tên là Nguyễn Long, lại cấp 100 mẫu ruộng để thờ cúng. Thời Vua Lê Hiển Tông ( 1740-1786 ) Trăi được phong Tuyên Linh Diên Khánh Đại Vương. Trong số các quan hạ sát Nghi Dân và pḥ tá Tư Thành có ông Nguyễn Đức Trung là cha Cô Nguyễn Thị Hằng chính thất của Tư Thành , mà cha của Trung là Nguyễn Công Duẩn con của Nguyễn Trăi « trốn thóat sau vụ Chu Di Tam Tộc»- Duẩn là Ông Tổ thứ 5 của Nguyễn Kim ].

 

     Sau khi Mạc Đăng Dung ( sinh năm Qúy Măo « 23/11/1483 » mất năm Tân Sửu « 22/8/1541 » : Hạn Thái Bạch 58t+Ḱnh Đà ) giết 2 Vua Lê Chiêu Tông và Lê Chiêu Hoàng cùng với Mẹ hai Vua là bà Ḥang Thái Hậu ( vợ Lê Sùng ) có nhiều Đ́nh Thần chống đối, người bị giết, người tự vẫn, riêng Nguyễn Kim đem vợ con bỏ trốn sang Lào, được Vua Lào là Xạ Đẩu cho trú ẩn ở vùng Sầm Nứa. Nguyễn Kim có 2 con trai là Nguyễn Uông và Nguyễn Ḥang « Chúa Tiên » và 1 con gái là Ngọc Bảo gả cho thuộc Tướng Trịnh Kiểm « Chúa Trịnh » khi c̣n lưu vong tại Lào « 1527-1542 ». Ở Sầm Nứa, Kim chiêu binh măi mă, tụ hội Trung Thần Nghĩa Sĩ được vài ngàn người, có hơn 30 con voi và 300 ngựa. Năm Qúy Tỵ 1533 Nguyễn Kim t́m được người con Út của Vua Lê Chiêu Tông là Ḥang Tử Lê Duy Ninh, sinh năm Đinh Sửu 1517 - mời sang Lào – tôn làm Vua Lê Trang Tôn để trung hưng nhà Lê.  

 

Năm Canh Tư 1540 Nguyễn Kim đem quân ra đánh Nghệ An, xong lại rút về Lào ; năm Nhâm Dần 1542 mới thật sự đánh chiếm Nghệ An, rồi Thanh Hóa. Tổng Trấn nhà Mạc ở Tây Đô là Dương Chấp Nhất ra hàng ( 1543). Kim rước Vua Lê Trang Tông ở bên Lào về, lập Cung Điện ở đồn Vạn Lại. Năm Ất Tỵ 1545 Kim đem quân ra Bắc – vùng Sơn Nam ( Ninh B́nh ) bị Hàng Tướng Dương Chấp Nhất lập kế bỏ thuốc độc chết ( năm 79t : Hạn Kế Đô ). Binh quyền về tay con Rể là Trịnh Kiểm. Kiểm rút quân về Vạn Lại ( Nghệ An) giữ thế thủ để dưỡng sức. Từ năm Canh Tuất 1550 đến năm Canh Ngọ 1570 Kiểm cũng 6 lần đem quân ra Bắc – lúc đó là Vua Mạc Phúc Nguyên, Vua Mạc cũng đem quân 10 lần vào Thanh Hóa – phen nào cả hai cũng thua - đều phải rút về !.

 

  Vua Lê Trang Tông mất năm Mậu Thân 1548 (Hạn Thái Bạch 31t ), con là Duy Huyên tuổi Mậu Tư 1528 lên ngôi tức Lê Trung Tông mất năm Bính Th́n 1556 ( Hạn La Hầu 28t+Tam Tai +Ḱnh Đà) không có con – nên Trịnh Kiểm muốn tự lập làm Vua – sau nghe lời khuyên của Trạng Tŕnh ( Giữ Chùa thờ Phật th́ ăn oản ) cho người đi t́m ḍng dơi nhà Lê, th́ kiếm được Lê Duy Bang ( cháu 5 đời  của Lê Trừ , anh ruột Vua Lê Lợi) ở Thanh Hóa - rước về tôn làm Vua Lê Anh Tông ( sinh năm Kỷ Măo 1532 - bị Trịnh Tùng giết năm Qúy Dậu 1573 :Hạn Kế Đô +Ḱnh Đà ). Từ đó con Cháu họ Trịnh theo nề nếp Ông Tổ Trịnh Kiểm tôn thờ Vua Lê, nhưng nắm hết binh quyền. Trịnh Kiểm ( sinh năm Qúy Hợi 1503 chết vào năm Canh Ngọ 1570 : Hạn Thái Bạch 67t+Tam Tai), con Trưởng là Trịnh Cối lên nối nghiệp Tướng, nhưng bị Em Trai là Trịnh Tùng tranh quyền, hai anh em đánh nhau. Mạc Kính Điển ( tướng tài của Mạc Mậu Hợp ) đem hơn 10 vạn quân vào Thanh Hóa, Cối ra hàng, nhưng Tùng cầm quân chống, Điển đánh măi – sau 10 năm không được phải rút về. Cuối năm Tân Măo 1591 Trịnh Tùng thống lĩnh hơn 5 vạn quân kéo ra Bắc. Mạc Mậu Hợp cũng điều động 10 vạn quân ngăn chặn – nhưng thua to, Tùng vào chiếm Đông Kinh ( Thăng Long) nhưng sau đó lại rút về Thanh Hóa. Cuối năm Nhâm Th́n 1592 có Tướng Bùi văn Khuê của Mạc Mậu Hợp bất măn v́ có vợ xinh đẹp bị Hợp muốn cướp làm vợ, nên Khuê đem vợ con về hàng Trịnh Tùng, Tùng cả mừng dùng Khuê làm tiên phong, đem đại quân ra Bắc - lần này bắt đựơc Hợp ở Bắc Giang đem về giết tại Thanh Hóa.

 

 Trịnh Tùng bèn rước Vua Lê Thế Tông khi đó 27t ra Đông Kinh, mở Đại Triều và thăng thưởng các Tướng Sĩ. Từ đó mới thật là Nhà Lê Trung Hưng ( 1592-1789 ). Đến năm Kỷ Hợi 1599, việc nhà Mạc ( Mạc Kính Cung về giữ Cao Bằng do Vua nhà Minh ép vua Lê và Trịnh Tùng ) Trịnh Tùng bèn tự xưng là B́nh An Vương cho xây Phủ Chúa bên cạnh Hồ Ḥan Kiếm ; rồi đặt Lệ cấp bổng cho Vua Lê được thu thuế 1000 Xă, gọi là « Lộc Thượng Tiến » , cấp cho Vua Lê 5000 lính làm Quân Túc Vệ - c̣n mọi việc thu thuế, đặt quan, bắt lính, trị Dân đều thuộc về Phủ Chúa – v́ thế dân chúng gọi nôm na là « Vua Lê Chúa Trịnh ». Không kể từ Trịnh Kiểm nắm binh quyền từ  khi Nguyễn Kim mất năm 1545 đến năm 1599 Trịnh Tùng xưng Chúa – Nghiệp Chúa của Ḍng Họ Trịnh lưu truyền từ Trịnh Tùng ( sinh năm Canh Tuất 1550 chết năm Qúy Hợi 1623 : Hạn La Hầu 73t ) đến năm Bính Ngọ 1786 Trịnh Bồng thua Cống Chỉnh- rồi biệt tích - kéo dài 187 năm. Nếu kể từ Trịnh Kiểm th́ Cơ Đồ của Ḍng Họ Trịnh dài 240 năm !.

 

B) 13 đời Chúa Nguyễn

1) Chúa Tiên ( Nguyễn Ḥang)

 

Nguyễn Ḥang sinh năm Ất Dậu ( 28/8/1525 ) mất năm Qúy Sửu ( 20/7/1613 ): Hạn Kế Đô 88t+Tam Tai. Sinh thời cai trị 2 đất Thuận - Qủang được Dân Chúng yêu mến gọi là Chúa Tiên; đến thời Gia Long được tôn Miếu Hiệu Thái Tổ.

 

 Hai con trai của Nguyễn Kim là Nguyễn Uông và Nguyễn Ḥang đều là Vơ Tướng đă có công giúp cha trong cuộc pḥ Vua Lê Trang Tông tái chiếm Trung Việt, nên được Vua ban tước Quận Công. Nguyễn Ḥang là Đoan Quận Công. Năm Ất Tỵ 1545 Nguyễn Kim bị hàng tướng Dương Chấp Nhất đầu độc, quyền lực trong Triều rơi vào bàn tay Anh Rể Trịnh Kiểm, Nguyễn Uông bị Kiểm giết, v́ lo sợ bị anh Rể lúc đó đang nắm binh quyền sát hại đă cho người t́m đến Trạng Tŕnh để xin lời khuyên ; Trạng Tŕnh chỉ nh́n Ḥn Non Bộ và phán rằng : Ḥanh Sơn nhất đái, Vạn Đại dung thân. Ông hiểu ư, bèn nhờ Chị là bà Ngọc Bảo, vợ Trịnh Kiểm xin vào trấn thủ Thuận Hóa ( là khu vực từ Qủang B́nh đến Huế gồm 2 Phủ, 9 Huyện, 3 Châu ). Kiểm thấy Thuận Hóa là nơi xa xôi, đất đai cằn cỗi – là nơi « ngọai châu » thường dùng làm nơi để lưu đầy tội nặng - vừa khỏi sợ bị tranh quyền, khỏi mang tiếng giết cả 2 em vợ, cũng là để chiều Vợ, bèn tâu Vua Anh Tông cho Ḥang vào trấn thủ Thuận Hóa. Năm Mậu Ngọ 1558 Ḥang (Hạn Kế Đô 34t ) đem cả vợ con, lại có nhiều người cùng làng Gia Miêu, huyện Tống Sơn tỉnh Thanh Hóa cũng đem vợ con đi theo đóng Dinh ở Ái Tử ( Quảng Trị ). Hơn 10 năm sau, vào năm Kỷ Tỵ 1569, khi Vua Lê Anh Tông c̣n đang trị v́, Ḥang ra An Trường ( thuộc Thanh Hóa) chầu Vua và thăm Anh Rể, hết sức vui vẻ và nhũn nhặn, nên được Kiểm cho trấn thủ thêm đạo Quảng Nam (gồm 3 Phủ, 9 Huyện ). Kiểm đặt lệ mỗi năm Ḥang phải nộp Thuế 400 cân bạc và 500 tấn lụa.

 

  Năm Nhâm Th́n 1592 ( vào Hạn Thái Bạch 67t+Ḱnh Đà ) hay tin Vua Lê Thế Tông ( con Vua Anh Tông bị Trịnh Tùng giết năm 1573 ) đă ra được Đông Kinh, Ḥang đem quân ra Bắc, một là để chúc hạ nhà Vua cho vẹn Đạo Thần Tử, hai là giúp Cháu Trịnh Tùng dẹp lọan. Trịnh Tùng từ 20 năm nay vẫn có ư nghi ngờ Ông Cậu, không muốn cho Cậu trở về Thuận Hóa - Quảng Nam ( Lư do năm Nhâm Thân 1572 Mỹ Lương –quan nhà Lê được lệnh Tùng cho vào Quảng Trị thu thuế lại định chiếm đất bị Ḥang đánh lại và giết đi ). Thành thử Ḥang phải ở lại Đông Kinh luôn 8 năm !. Cuối năm Kỷ Hợi 1599 vua Thế Tông mất, Trịnh Tùng lập con trưởng Vua là Ḥang Tử Duy Tân 13t lên ngôi, tức Vua Lê Kính Tông. V́ Tùng qúa kiêu hănh nên một số quan không không phục, trong đó có Bùi Văn Khuê – tướng đă ra hàng 7 năm trước giúp Tùng ra Bắc- khởi binh chống Tùng ở Nam Định. Nguyễn Ḥang, nhân cơ hội, giả xin đi dẹp lọan, để lại con thứ 5 là Hải và Cháu là Hắc làm con tin, thừa cơ kéo quân theo đường Biển về Thuận Hóa năm Canh Tư 1600 ( Hạn Thái Bạch 76+Ḱnh Đà ).

 

  Đoan Quận Công Nguyễn Hng được chính thức trấn thủ 2 Đạo Thuận Hóa và Qủang Nam. Tuy Ông vẫn tôn thờ Vua Lê, vẫn tử tế với Chúa Trịnh ( gả con gái Ngọc Tú cho con trưởng của Tùng là Trịnh Tráng – xét về liên hệ họ hàng th́ Tú là Cô họ của Tráng ), nhưng trong bụng đă có ư muốn «  gây dựng Cơ Nghiệp muôn đời cho con cháu  », nên năm Qúy Sửu 1613 – lúc sắp mất Ông dặn con thứ 6 là Nguyễn Phúc Nguyên ( Chúa Săi ) rằng : « Đất Thuận, Quảng này phía Bắc th́ có Núi Ḥanh Sơn, sông Linh Giang( sông Gianh ), phía Nam th́ có 2 núi Hải Vân và Bi Vân, thật là nơi Trời để cho người Anh Hùng dụng Vơ. Vậy ta phải thương yêu nhân dân, luyện tập quân sĩ để mà gây dựng Cơ Nghiệp đến muôn đời  ».

 

  Thời điểm đó ( năm Canh Tư 1600 ) đất nước chia làm 3 : Nhà Mạc giữ Cao Bằng được gọi là Đằng Trên ; Vua Lê Chúa Trịnh có tư cách chính thống, đóng ở giữa - phần lớn nhất và trù phú nhất, dân chúng gọi là Đằng Ngoài. C̣n Thuận Hóa, Qủang Nam, dân chúng gọi là Đằng Trong và gọi Nguyễn Hoàng là Chúa Tiên.

 

    - Mở rộng biên giới –Nam Tiến

Năm Mậu Dần 1578 quân Chiêm Thành kéo đến đánh phá, Nguyễn Ḥang phản công đánh chiếm thành An Nghiệp, Kinh Thành đồ sộ và kiên cố nhất của Chăm Pa. Năm Tân Hợi 1611 do quân Chăm Pa tiếp tục quấy phá vùng Hoa Anh, Nguyễn Ḥang sai Văn Phong đi dẹp, quân Chăm Pa bị đại bại, nên Vua Ponit của Chăm Pa phải rút phía Nam Đèo Cả. Sau vùng Ḥa Anh được thành lập thành tỉnh Phú Yên. Cho tới khi Chúa Tiên mất, Giang Sơn họ Nguyễn trải dài từ Đèo Ngang ( Hnh Sơn) qua Đèo Hải Vân tới núi Đá Bia gần Đèo Cả ( Khánh Ḥa). Diện tích 2 Xứ Thuận - Quảng rộng khỏang 15000km2.

 

-          Mở rộng Ngọai Thương

Nắm được ḷng dân để đưa Đàng Trong phát triển, Nguyễn Ḥang đă cho mở rộng Ngọai Thương, hướng tầm nh́n ra Biển. Dưới Thời Nguyễn Ḥang thuyền buôn các Nước đến nhiều, nhất là Nhật. Trấn Thuận - Quảng trở thành một nơi đô hội. Năm Kỷ Sửu 1589 Ông cho thành lập Phố Nhật, năm Mậu Thân 1608 thành lập Phố Khách làm cho Cảng Thị Hội An trở thành Thương Cảng Quốc Tế lớn nhất Đông Nam Á thời bấy giờ !.

 

Trong suốt 55 cai trị Thuận - Quảng Ông vừa là Vị Tướng mưu lược, vừa là Vị Chúa khôn ngoan lại có ḷng nhân đức, thu phục hào kiệt, vỗ về dân chúng và lo phát triển Kinh Tế, cho nên dân chúng cảm mến gọi Ông là Chúa Tiên ( khác xa với Chúa Tiên Trịnh Tùng ở Bắc ) dù đương thời Ông chỉ có chức Đoan Quận Công !.

 

Đánh giá về Tài Trí và Đức Độ của Nguyễn Ḥang, nhà Bác Học Lê Qúy Đôn đă viết : « Đoan Quận Công có uy lược, xét kỹ, nghiêm minh, không ai dám lừa dối. Cai trị hơn 10 năm, chính sự khoan ḥa, việc ǵ cũng làm ơn cho dân, dùng phép công bằng, răn giữ bản bộ, cấm đóan kẻ hung dữ. Quân Dân 2 Xứ thân yêu tin phục, cảm nhận mến đức, dời đổi phong tục, chợ không bán 2 giá, người không ai trộm cắp, cửa ngoài không phải đóng, thuyền buôn ngọai quốc đều đến mua bán, đổi chác phải giá, quân lệnh nghiêm trang, ai ai cũng cố gắng, trong cơi đều an cư lạc nghiệp ».

 

2) Chúa Săi ( Nguyễn Phúc Nguyên)

   Nguyễn Phúc Nguyên là con thứ 6 của Chúa Tiên Nguyễn Hoàng - sinh năm Qúy Hợi 1563 chết năm Ất Hợi 1635 khi Vận Số vào Năm Tuổi 73+Hạn La Hầu+Ḱnh Đà. Lên ngôi năm Qúy Sửu 1613 ( Vận Thái Tuế ), trị v́ 22 năm ( 1613-1635).

 

Năm Q Sửu 1613 Chúa Tiên mất, Chúa Săi ( Nguyễn Phúc Nguyên ) lên nối nghiệp Cha làm trấn thủ Thuận Hóa và Quảng Nam, lúc đầu vẫn c̣n tôn thờ nhà Lê, được tước phong Thái BảoThụy Quận Công – cũng như theo lệ như Chúa Tiên hàng năm vẫn đóng Thuế và các quan lại dưới quyền đều do ngoài Bắc gửi vào. Đến năm Qúy Hợi 1623, Trịnh Tùng mất ; Chúa Săi nói với các quan : «  Ta muốn nhân dịp này ra đánh Họ Trịnh, nhưng hiềm v́ công việc chưa xong, vậy th́ hăy sai người ra phúng điếu, trước là cho phải nghĩa Hôn Nhân với nhau, sau là nhân thể xem t́nh ư ng̣ai Bắc ra sao !». Từ trước năm 1623 việc nộp thuế lúc có, lúc không - nại cớ mất mùa – tuy vẫn tiếp Sứ Giả của Vua Lê và Chúa Trịnh rất niềm nở. Cho đến khi Tùng mất Chúa Săi mới bỏ lệ nộp thuế - đó là nguyên nhân gây ra Cuộc Phân Tranh Trịnh- Nguyễn kéo dài 46 năm !.

 

      Trịnh - Nguyễn phân tranh ( 1627 -1673 )

Lần I : Cuộc chiến tại Sông Nhật Lệ ( từ tháng 3 đến tháng 4/1627 ).

 

Trịnh Tráng đă chuẩn bị từ giữa năm Bính Dần1626 đến tháng 3/1627 đem 61000 quân ( Thủy Binh : 600 thuyền chở quân + 500 thuyền trở Lương Thực- Bộ Binh có 500 voi và ngựa) cùng Vua Lê Thần Tông xuất chinh lấy cớ Chúa Săi ( Hạn La Hầu +Ḱnh Đà ) không chịu nạp thuế !.

 Bên Chúa Săi chỉ có độ 40000 quân ( v́ dân số c̣n lưa thưa ) với 133 chiến thuyền và 750 con voi có cả súng Đại Bác ( do người Bồ Đào Nha Jean de la Croix lập Ḷ đúc súng từ năm 1614 ). Hai bên dàn trận ở 2 bờ Sông Nhật Lệ. Quân Trịnh xông sang đánh trước bị Đại Bác của quân Nguyễn làm chết một mớ, Trịnh phải lui. Rồi quân Nguyễn xông sang đánh sau, cũng bị quân Trịnh dùng Đại Bác ( mua của Bồ Đào Nha) làm chết một mớ, quân Nguyễn phải lui. Sau quân Nguyễn tung voi ra đánh nữa, quân Trịnh chết một phần – hai bên tạm nghỉ. Quần nhau 4 tháng không phân thắng bại, quân Nguyễn tung tin ở Đông Kinh có 2 em của Trịnh Tráng nổi lọan ; Tráng sinh nghi lui binh, rồi rước Vua trở về !.

 

Lần II : Cuộc chiến tại Lũy Thầy năm Qúy Dậu 1633.

Năm Kỷ Tỵ 1629 Trịnh Tráng nhân danh Vua Lê Thần Tông sai sứ đem sắc vào Phúc An gia phong cho Chúa Săi tước Thái Phó Quốc Công và gọi Chúa ra Bắc để đánh giặc – nhưng thực ra là kế trá ḥa : nếu Chúa Săi ra Bắc th́ t́m cớ thủ tiêu hay ít nhất cầm chân ở đất Bắc như ( Tùng đă làm với Nguyễn Ḥang hồi 1593-1600 ). Theo lời khuyên của Đào DuyTừ ( sinh năm Tân Mùi 1571 chết năm Giáp Tuất1634 : Hạn La Hầu 64t+Ḱnh Đà ) Chúa Săi chỉ nhận sắc để Tráng đỡ nghi ngờ, nhưng thối thác không ra Bắc. Từ 1629 đến 1631 Đào Duy Từ xây xong 2 Đồn Lũy ở 2 bờ Sông Nhật Lệ gọi chung « Định Bắc Trường Thành  » dân chúng gọi là Lũy Thầy : một Lũy Trường Dực ở bờ Nam dài 10km, cao 3m ; một Lũy Đồng Hới ở bờ Bắc dài 36km, cao 6m. Năm Canh Ngọ 1630 khi Đồn Lũy Trường Dực vừa xây cất xong, Chúa Săi theo kế của Đào Duy Từ sai Sứ sang Đông Kinh dâng Cống Phẩm cho Vua Lê Chúa Trịnh , nhưng sự thực trả lại Sắc Thư. Bản Sắc Thư được để trong Mâm Đồng 2 đáy , trên để phẩm vật, dưới để Sắc Thư. Sứ Giả được Chúa Trịnh tiếp đăi niềm nở, nhưng vội vàng bỏ trốn ra về. Chúa Trịnh sinh nghi, cho mở mâm, lôi ra thấy Sắc Vua Lê và 4 câu thơ chữ Nho - mới đầu không ai hiểu – sau có người ghép lại ư nghĩa của 4 câu thơ là : «  Dư bất thụ Sắc » nghĩa Nôm là không nhận Sắc Thư. Trịnh Tráng giận lắm , muốn cử binh đi đánh Chúa Săi ngay, nhưng hồi đó ngoài Bắc đang có giặc giă nên lại thôi. Ngay sau khi trả Sắc, Chúa Săi đem quân chiếm đóng Nam Ngạn Sông Gianh. Năm Tân Mùi 1631 người con trai của Chúa Săi tên Nguyễn Phúc Anh đang trấn thủ Qủang Nam muốn cướp ngôi Cha bí mật liên lạc với Trịnh Tráng, hẹn sẽ xin Cha cho ra trấn thủ Qủang B́nh, sẽ làm nội ứng - chừng nào tới cứ bắn Đại Bác làm hiệu - Anh sẽ nổi dậy. Nào ngờ một tâm phúc của Anh mật báo với Chúa Săi biết nên cầm chân Anh ở Quảng Nam. Đương Mùa gió bắc thổi, tưởng có nội ứng Tráng liền cử Đại Binh Thủy Bộ mở Cuộc Nam Chinh hồi tháng chạp năm 1633. Đến Cửa Nhật Lệ ( chân Lũy Đồng Hới), Tráng bắn Đại Bác làm hiệu cho Anh. Đợi hơn 10 ngày chẳng thấy động tĩnh, Tráng sinh nghi, vội lui quân để nghe ngóng!. Đợi thêm 10 ngày nữa, quân lính sinh ra lười biếng ; Tướng Nguyễn là Nguyễn Hữu Dật mới xuất kỳ bất ư, đổ quân đánh đuổi. Tráng thấy sự không thành nên lui binh. Thừa cơ quân Nguyễn chiếm Nam Bố Chính.

 

   Chấn Chỉnh Nội Trị, mở rộng Biên Giới

 

Một năm sau khi lên Ngôi Chúa ( 1614 ) Chúa Săi chủ tâm Độc Lập không phụ thuộc vào Miền Bắc, nên quyết định bỏ Đô Ty, Thừa Ty, Hiếu Ty là thiết chế quân sự của hệ thống chính quyền Nhà Lê. Các Quan hồi trước đều do Miền Bắc bổ vào, năm Canh Ngọ 1630 Chúa Săi đuổi hết các Quan của Chúa Trịnh đă cử vào Nam về Bắc ; năm Nhâm Thân 1632 Chúa cho mở Khoa Thi để lấy người vào các Chức Vụ Tri Phủ, Huấn Đạo, Lễ Sinh. Trước đó năm  Tân Mùi 1631 Chúa đă cho lập Sở đúc Súng Đại Bác, mở trường bắn, trường tập Voi, Ngựa, cứ hàng năm tập luyện để chuẩn bị chiến tranh.

 Năm Canh Thân 1620, Chúa gả con gái của ḿnh là Công Chúa Ngọc Vạn cho Quốc Vương Chân Lạp Chey Chettha II. Dưới sự bảo trợ của Ḥang Hậu Ngọc Vạn cư dân Thuận - Quảng được vào sinh sống làm ăn ở Khu Vực Sông Đồng Nai một ngày một đông. Năm Qúy Hợi 1623 Chúa đă thương lượng thành công với Quốc Vương Chân Lạp tiến hành lập 2 Thương Điếm là PreiNokor ( tên cũ gọi Saigon, ở vị trí Chợ Lớn ) và Kas Krobey ( vùng Bến Nghé xưa – Saigon ngày nay). Năm Tân Mùi 1631gả Công Chúa Ngọc Hoa cho Vua Chiêm Porome - nhờ đó có sự ḥa hiếu giữa Chiêm-Việt.

 

Chúa Săi ngay từ nhỏ đă nổi tiếng thông minh, dũng lược; năm 20t là Tướng Chỉ Huy 1 Đội Thủy Quân đánh thắng 5 chiếc Tàu của Ngọai Bang đến cướp phá Cửa Việt. Năm 40t được giao Trấn Thủ Quảng Nam -  là vị Chúa đầu tiên mang tên Nguyễn có ghép chữ Phúc, cũng là vị Chúa đầu tiên xây dựng cơ nghiệp Đàng Trong của Nhà Nguyễn  với ư Chí Cương Quyết tạo nên Xứ Đàng Trong Độc Lập Tự Chủ. Ông đă chỉnh đốn việc cai trị, củng cố Quốc Pḥng, biết dùng người tài để chăm lo việc nước nên nhân dân được An Cư Lạc Nghiệp. Theo bước Chúa Tiên xây dựng Hội An thành Thương Cảng có tầm vóc Quốc Tế ; phát triển đất nước về mọi mặt, mở mang bờ cơi xuống tận khu vực Đồng Nai Saigon thuộc Miền Đông Nam Bộ. Năm Ất Hợi ( 19/11/1635) thấy người mệt bèn triệu Thế Tử Tần và em trai Nguyễn Phúc Khê vào chầu để gởi gấm Thế Tử, Chúa ở ngôi 22 năm thọ 73t.

 

3) Chúa Thượng ( Nguyễn Phúc Lan )

Nguyễn Phúc Lan là con thứ hai của Chúa Săi, v́ con Trưởng Phúc Kỳ mất trước ( năm 1631) , nên Ông được được lập làm Thế Tử. Năm Ất Hợi 1635 Chúa Săi mất, Ông lên nối ngôi ( Vận Thái Tuế ). Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan là Chúa đời thứ 3, sinh năm Tân Sửu ( 13/8/1601 ), mất năm Mậu Tư ( 19/3/1648 ) trị v́ 13 năm ( 1635-1648 ), thọ 47t ( Hạn Tam Tai + Ḱnh Đà ).

 

   Khi nghe tin Ông lên ngôi, Em Trai là Nguyễn Phúc Anh đang trấn thủ Quảng Nam bí mật xin đầu hàng Chúa Trịnh ( việc phản nghịch cũng đă xảy ra hồi Chúa Săi – nhưng Chúa Săi bỏ qua) – Phúc Anh cho đắp Lũy Cu Đê để cố thủ, dàn Thủy Quân ở Đà Nẵng để chống lại. Chúa Thượng cho mời Chú ḿnh là Quận Công Nguyễn Phúc Khê vào bàn. Ông Khê cứng rắn, quyết đánh, kéo quân vào đánh bắt được Phúc Anh, lấy nghĩa « anh em là t́nh riêng, phép nước là nghĩa lớn  » rồi đem giết đi. Năm Bính Tư 1636 Chúa cho dời Phủ từ làng Phước Yên qua làng Kim Long ( Huế ). Cùng năm đó Chúa chấp thuận cho người Ḥa Lan tự do giao thương với Xứ Đàng Trong. Người Ḥa Lan mở Thương Điếm tại Hội An.

 

Trịnh Nguyễn phân tranh Lần 3 tại 2 bờ Sông Gianh năm Q Mùi 1643 

 Tháng 2 năm 1643 Chúa Trịnh sai quân đánh Nam Bố Chính, giết Tướng Nguyễn Bùi Công Thắng, chiếm được Nam Bố Chính rồi tiến lên đóng ở Cửa Nhật Lệ  ( nên nhớ, trước đó tháng 6/1640 Chúa Thượng đă chiếm được Bắc Bố Chính, nhưng sau Trịnh Tráng nói về t́nh nghĩa lâu đời, xin trả lại, Chúa Thượng đă thuận trả ). Tháng 4 năm 1643 Chúa Trịnh tiến đánh Lũy Trung Ḥa. Hai bên đối trận, chưa thắng bại ; gặp lúc Mùa Hè Khí hậu oi bức quân Trịnh bị bệnh nhiều, nên Trịnh rút quân. Tháng 6 năm 1643 theo đề nghị của Chúa Trịnh 3 Tàu Chiến của Ḥa Lan tiến vào Cửa Thuận An đánh Chúa Nguyễn. Thế Tử Tần chỉ huy hơn 50 tàu đột kích bất ngờ : 1 Tàu bị va vào đá ngầm bị ch́m, 1 Tàu bị vây hăm, Thuyền Trưởng tự đốt Tàu tự vẫn cùng nhiều Thủy Thủ ; Tàu c̣n lại chạy thóat về Đảo Ngọc.

 

Năm Đinh Hợi 1647 thấy t́nh h́nh Xứ Thuận - Quảng ổn định, Chúa Thượng cho mở Khoa Thi để chọn nhân tài.

 

Trịnh Nguyễn phân tranh Lần 4 năm Mậu Tư 1648

 

Tháng 2 âm lịch năm Mậu Tư 1648 Trịnh Tráng sai Quận Công Lê văn Hiểu khởi binh Nam tiến ; bộ binh đóng ở Nam Bố Chính c̣n Thủy quân đóng ở Cửa Nhật Lệ. Quân Trịnh tiến đánh Quảng B́nh, lúc đầu Quân Nguyễn thua to. Chúa Thượng cùng Thế Tử Tần đem quân cứu viện ; Thủy Quân phục sẵn ở sông Cẩm La, sai Nguyễn Hữu Tiến mang 100 con voi đánh úp quân Trịnh lúc nửa đêm, quân Bộ tiếp theo sau vào đánh phá. Quân Trịnh thua lớn, bị Thủy Quân Nguyễn chặn đánh đến tận Sông Lam mới thôi !. Tháng 3 âm lịch cùng năm quân Nguyễn định vượt sông Gianh đánh ra Bắc Bố Chính, nhưng nghe tin Chúa Thượng ngă bệnh ( Hạn Tam Tai+Ḱnh Đà ) chết trên thuyền, trên đường về Thuận Hóa, nên phải rút lui !.

 

4) Chúa Hiền ( Nguyễn Phúc Tần )

Chúa Hiền ( Nguyễn Phúc Tần ) là con thứ 2 của Chúa Thượng Nguyễn Phúc Lan, là Chúa đời thứ 4 – sinh năm Canh Thân ( 18/7/1620 ) mất năm Đinh Măo ( 30/4/1687 ) khi Vận Số đi vào Hạn Thái Bạch 67+Tam Tai+Ḱnh Đà, lên ngôi năm Mậu Tư 1648 ( Vận Thái Tuế ), trị v́ 40 năm ( 1648-1687). Ông là vị Chúa có tài ( khi c̣n là Thế Tử đă cầm quân đánh thắng quân Trịnh và Ḥa Lan ), có đức độ v́ trong thời gian trị v́, nhiều vùng đất được mở mang, các Kênh Lạch được khơi đào, bờ cơi vô sự, thóc lúa được mùa, nhân dân ngợi khen là thời Thái B́nh.

 

 Trịnh Nguyễn phân tranh Lần thứ 5 : ở Bắc Bố Chính trong 6 năm ( 1655-1660)

Tháng 5/1655 Tướng Trịnh ở Bắc Bố Chính là Phạm Tất Toàn đem quân vượt Sông Gianh để tái chiếm Nam Bố Chính. Chúa Hiền liền sai 2 Tướng tài là Nguyễn Hữu Tiến và Nguyễn Hữu Dật đem quân đối chiến đuổi quân Trịnh sang tới Bắc Bố Chính. Ṭan thua phải đầu hàng. Tháng 8/1655 quân Nguyễn đă chiếm 7 Huyện ở phía Nam Sông Cả. Trịnh sai quân tái chiếm – đánh nhau 5 năm trời không kết quả ; đến năm 1660 v́ lủng củng nội bộ bên phe Nguyễn giữa 2 Tướng Tiến và Dật, quân Trịnh chiếm lại 7 Huyện.

 

Trịnh Nguyễn phân tranh Lần thứ 6 : ở 2 Lũy Trấn Ninh và Đồng Hới - mùa Đông năm Tân Sửu 1661 và mùa Xuân năm Nhâm Dần 1662.

Tháng 11/1661 Trịnh Tạc lại rước Vua Lê Thần Tông vượt Sông Gianh tái chiếm được Nam Bố Chính, rồi tiến đến gần Sông Nhật Lệ th́ bị Tướng Nguyễn là Nguyễn Hữu Dật chặn giữ , lại có đắp thêm Lũy Trấn Ninh ở bờ Nam Sông Nhật Lệ song song với Lũy Đồng Hới. Quân Nguyễn cố thủ. Đến tháng 4/1662 quân Trịnh mệt và hết lương nên lui binh; quân Nguyễn lấy lại Nam Bố Chính.

 

Trịnh Nguyễn phân tranh Lần thứ 7 : ở trước Lũy Trấn Ninh – Mùa Thu-Đông năm Nhâm Tư 1672.

Sau khi thanh tóan được Họ Mạc và tái chiếm Cao Bằng, th́ Trịnh Tạc đă hoàn ṭan chiếm được Bắc Việt. Tháng 7/1672 Trịnh Tạc cùng con cả là Trịnh Căn rước Vua Lê Gia Tông 11 tuổi đem Đại Binh vào Nam : tháng 10 vượt Sông Gianh tái chiếm dễ dàng Nam Bố Chính. V́ có chuẩn bị trước Chúa Hiền sai Công Tử Nguyễn Phúc Hiệp đem Thủy Lục quân lên nghênh chiến ở Lũy Thầy, Chúa Hiền theo sau trợ chiến. Hai bên đánh nhau rất hăng ở Lũy Trấn Ninh, tuy Quân Trịnh chiếm được các Lũy nhỏ như Sa Phụ và Lũy Ngang nhưng chưa đến được Lũy Đồng Hới. Thành Trấn Ninh sắp bị phá vỡ th́ Tướng Nguyễn Hữu Dật đến cứu. Mùa Đông đến, mưa nhiều và rét, Trịnh Căn lại bịnh nặng; Chúa Trịnh bèn rước Vua Lê về Bắc Bố Chính để lại Tướng Lê Thời Hiến đánh Trấn Ninh- ba lần không được phải rút về Nghệ An. Hai bên ngưng chiến trong 100 năm.

 

Mở rộng Bờ Cơi

-          Chăm Pa ( Chiêm Thành )

Năm 1631 Chúa Săi gả Công Chúa Ngọc Hoa cho Vua Chiêm Porome, năm 1651 Porome mất , em cùng cha khác mẹ PoNraup lên kế vị. Năm 1653 PoNraup sang quấy nhiễu ở Phú Yên, Chúa Hiền sai Hùng Lộc đem 3000 quân sang đánh – nhân lúc đêm tối phá được thành, PoNraup bỏ chạy, rồi sai con là Xác Bà Ân dâng thư xin hàng. Chúa Hiền ưng thuận lấy sông Phan Rang làm biên giới : Vùng phía Đông Sông đến địa đầu Phú Yên đặt làm 2 Phủ Thái Khang ( Ninh Ḥa ) và Diên Ninh ( Khánh Ḥa), phần phía Tây vẫn thuộc về Chăm Pa và bắt giữ lệ Cống !.

-          Chân Lạp

Bên cạnh Chiêm Thành , Chân Lạp lúc bấy giờ cực kỳ rối ren, chú cháu, anh em tranh quyền đọat vị, tàn sát lẫn nhau, năm 1642 vị Vua mới Nặc Ông Chân theo Đạo Hồi gây ra xung đột gữa các tầng lớp nhân dân !. Năm 1658 hai anh em Ang Sur và Ang Nan khởi binh chống Nặc Ông Chân, nhưng thất bại. Hai người này theo lời khuyên của Thái Hậu Ngọc Vạn đă cầu cứu Chúa Hiền. Chúa Hiền sai Nguyễn Phước Yến dẫn 3000 quân đến thành Hưng Phước ( nay thuộc vùng Bà Riạ Vũng Tàu  ) phá được thành, bắt được Nặc Ông Chân bỏ vào Cũi Sắt mang về giam ở Quảng B́nh. Năm 1659 Nặc Ông Chân được phóng thích – bắt phải triều cống và bênh vực người Việt sang làm ăn ở Chân Lạp ( nghĩa là không chiếm đất ). Năm 1660  Nặc Ông Chân chết Chúa Hiền phong Batom Reachea làm Vua Chân Lạp – ông này bị thích khách giết, con là Nặc Ông Đài giết được thích khách lên làm Vua, nhưng lại dựa thế Vua Xiêm để đánh chiếm lại vùng Prey Kor và Kas Krobey ( tức Chợ Lớn – Saigon), lập Đồn Lũy ở Mô X̣ai chống Chúa Việt. Năm 1674 Chúa Hiền cho quân sang tái chiếm Mô X̣ai và Saigon - Chợ Lớn rồi tiến lên Oudong. Nặc Ông Đài bỏ thành chạy , sau bị thủ hạ giết chết. Chúa Hiền lập em Batom Reachea lên làm Vua tên là Ang Non ( Nặc Ông Nộn). Nhưng con thứ của Batom Reachea  là Ang Sur ( Nặc Ông Thu ) cũng xin cầu phong với Chúa Hiền. Chúa coi y là ḍng chính – nên cho làm Vua ở Oudong và cho Nặc Ông Nộn làm vua ở Prey Nokor ( tức Chợ Lớn). Cả 2 vua của Chân Lạp đều thần phục Chúa Hiền và phải cho người Việt sang lập nghiệp !.

 

 Năm 1679 Chúa Hiền bỗng có một đồng minh bất ngờ đến giúp để «  thuộc địa hóa » miền Đông Nam Chân Lạp – đó là Dương Ngạn Địch, Tổng Binh đất Long Môn của Nhà Minh - chống Nhà Thanh, bỏ đi lưu vong tị nạn – kéo 3000 quân đi trên 50 chiếc Thuyền  đến Xứ Đàng Trong xin tỵ nạn. V́ ngại đụng chạm với Nhà Thanh nên Chúa Hiền sai sứ đưa thư cho Nặc Ông Nộn ở Prey Nokor yêu cầu cấp đất đai cho bầy tôi mới. Nhóm người Minh Hưong này được đưa về Đồng Nai và Mỹ Tho lập nghiệp.

 

5) Chúa Nghĩa ( Nguyễn Phúc Trăn hay Thái )

Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái là con thứ 2 của Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần sinh năm Kỷ Sửu (22/1/1650 ) mất năm Canh Ngọ ( 7/2/1691 ) : Hạn Kế Đô 43+Ḱnh Đà. Lên ngôi năm Đinh Măo 1687 ( Vận Thái Tuế ) ở ngôi Chúa 4 năm ( 1687-1691).

 

Tháng 7 năm 1690 Chúa cho dời Dinh về Phú Xuân lấy Núi Ngự B́nh làm b́nh phong xây Cung Điện , thành quách rất tráng lệ. Vùng Phú Xuân rộng răi, bề thế hơn Kim Long, Sông Hương trở nên rộng chảy qua Kinh Thành và chính nơi này trở thành Kinh Đô của Vương Triều Nguyễn sau này (rất hợp về Phong Thủy : trước mặt Sông Hương « Minh Đường tụ Thủy », sau dựa lưng vào Núi Ngự B́nh « Huyền Vũ vững chắc »).

 

Năm Mậu Th́n 1688, Phó Tướng Long Môn là Huỳnh Tấn giết Chủ Tướng là Dương Ngạn Địch ở Mỹ Tho. Đồng thời 2 Vua Chân Lạp là Nặc Ông Thu ở Oudong và Nặc Ông Nộn ở Prey Nokor xung đột nhau. Nặc Ông Thu theo Vua Xiêm ; Nặc Ông Nộn cầu cứu Chúa Nguyễn. Năm Kỷ Tỵ 1689 Chúa Nghĩa cho quân vào Chân Lạp - trước hết đánh giết Huỳnh Tấn v́ tội ám sát Chủ Tướng, sau là đánh Nặc Ông Thu về tội theo Xiêm. Nặc Ông Thu lại xin hàng, đưọc Chúa Nguyễn cho làm Vua trở lại và theo lệ phải triều cống ; trong khi đó, Nặc Ông Nộn th́ mất chức Phó Vương, nhưng được sống tự do ḥa hảo với Nặc Ông Thu. Quyền chỉ huy Long Môn ở Mỹ Tho được trao cho Trần Thượng Xuyên ở Đồng Nai kiêm lănh. Như vậy trong thực tế miền Đông Chân Lạp thuộc về Chúa Nguyễn - phần c̣n lại Vua Chân Lạp Nặc Ông Thu vẫn c̣n đủ chủ quyền  với tư cách là Chư Hầu của Chúa Nguyễn.

 

6) Chúa Minh ( Nguyễn Phúc Chu )

Chúa Minh Nguyễn Phúc Chu là con trưởng của Chúa Nghĩa Nguyễn Phúc Thái sinh năm Ất Măo ( 11/6/1675 ), mất năm Ất Tỵ ( 1/6/1725 ) thọ 50t ( Hạn Tam Tai ), lên ngôi năm Tân Mùi 1691 ( lúc 17t : Vận Thái Tuế ) là Vị Chúa đời thứ 6, trị v́ 34 năm ( 1691-1725). Minh Vương là vị Chúa hiền và có tài. Khi mới lên ngôi Ông quan tâm chiêu hiền đăi sĩ, cầu lời nói thẳng, nghe lời can gián, bỏ xa hoa, bớt chi phí, nhẹ thuế má lao dịch, bớt h́nh ngục. Ông c̣n cho xây dựng 1 loạt chùa chiền, miếu mạo, mở Hội lớn ở Chùa Thiên Mụ.  V́ muốn Độc Lập Tự Chủ không lệ thuộc Lê Trịnh, Ông cho người sang Tàu xin Vua Thanh phong Vương, Vua Thanh có ư chịu, nhưng Quyền Thần can ngăn - lấy cớ miền Bắc c̣n có Vua Lê – nên việc cầu phong không có kết quả.

 

 Năm Qúy Dậu 1693 lấy xong đất Chiêm Thành (Vận Thái Tuế ) lập ra tỉnh B́nh Thuận ngày nay. Mùa Thu 1699 tra xét bắt Đạo Thiên Chúa, buộc người Phương Tây phải về nước. Năm 1708 Mạc Cửu đem đất Hà Tiên về quy phục, Chúa phong Mạc Cửu là Tổng Binh Hà Tiên, giúp phương tiện xây thành tŕ và tuyển mộ binh sĩ. Về mặt Bắc tuy không đánh nhau với Trịnh, nhưng vẫn lo pḥng ngự. Về mặt Nam đất đai được khai khẩn đến biên giới Chân Lạp.

 

7) Chúa Ninh ( Nguyễn Phúc Trú )

Chúa Ninh Nguyễn Phúc Trú ( hay Thụ ) là con Trưởng của Chúa Minh Nguyễn Phúc Chu sinh năm Bính Tư ( 14/1/1697 ) lên ngôi năm 29t ( 1725 ) là vị Chúa đời thứ 7, mất năm Mậu Ngọ ( 7/6/1738 ) khi Vận Số đi vào Hạn Kế Đô 43t+Ḱnh Đà, ở ngôi Chúa 14 năm ( 1725-1738 ).

 

Năm Tân Hợi 1731 Vua Miên là Nặc Ông Yêm ( con Nặc Ông Nộn ) được quân Việt giúp đỡ chống với Nặc Ông Thâm ( con Nặc Ông Thu ), sau khi thắng trận ông nhường cho Chúa Nguyễn 2 tỉnh Me So ( Mỹ Tho ) và Long Hor ( Vĩnh Long ). Năm Ất Măo 1735 Mạc Cửu mất ( Hạn La Hầu +Ḱnh Đà )con là Mạc Tứ ( mẹ Việt) được Chúa Ninh cho kế nghiệp làm Đô Đốc Hà Tiên, lại ban đặc ân sửa họ tên thành Mạc Thiên Tích, chính Tích sau này giúp các Chúa Nguyễn lấy thêm các đất của Chân Lạp.  

 

8) Chúa Vơ ( Nguyễn Phúc Khóat )

Chúa Vơ Nguyễn Phúc Khóat là con Trưởng của Chúa Ninh Nguyễn Phúc Chú sinh năm Giáp Ngọ 1714 lên ngôi năm Mậu Ngọ 1738 ( Vận Thái Tuế ), mất năm Ất Dậu 1765 khi Vận Số đi vào Hạn Kế Đô 52t+Tam Tai +Ḱnh Đà, ở ngôi 28 năm (1738-1765). Chúa Vơ là Ông Nội của Vua Gia Long, vị Chúa đầu tiên trong ḍng Chúa xưng tước Vương, gọi là Vơ Vương, được nhiều nhân tài pḥ tá, nổi bật nhất là Tướng Nguyễn Cư Trinh, nhờ đó mà việc Nội Trị và Ngọai giao tốt đẹp – cũng là vị Chúa ḥan thành cuộc Nam Tiến !.

 

Năm Nhâm Thân 1752 Vua Miên là Ang Snguon ( Nặc Ông Nguyên ) thường hay hà hiếp người Côn Man ( tức người Chàm bỏ Xứ Đàng Trong tị nạn ở Chân Lạp ), lại thông sứ với Chúa Trịnh ở ngoài Bắc để lập mưu đánh Vơ Vương. Vơ Vương nhân danh là Chúa dân Chàm sai Nguyễn Cư Trinh sang đánh ; Nặc Ông Nguyên thua, chạy sang Hà Tiên nhờ Mạc Thiên Tích xin hộ, để nộp 2 Xứ Tầm Bôn ( Long An ) và Lôi Lạp ( G̣ Công ) để chuộc tội. Vơ Vương nghe kế «  tằm thực : tằm ăn lá dâu » của Nguyễn Cư Trinh, nên ưng thuận. Năm Đinh Sửu 1557 vua Miên mới là Nặc Ông Nhuận dâng nộp cho Vơ Vương các đất Preah, Trapeang ( nay là Trà Vinh và Bến Tre) và Bassac ( Sóc Trang ) để cầu xin ủng hộ - vừa nộp đất xong th́ bị con Rể là Nặc Ninh giết để chiếm ngôi ( 1559 ). Nặc Ông Tôn con của Nhuận chạy sang Hà Tiên nhờ Mạc Thiên Tích cầu cứu với Vơ Vương. Vơ Vương sai tướng sang diệt được Nhuận rồi đem Tôn về làm Vua. Để đền ơn Tôn dâng Vơ Vương đất Tầm Phong Long ( nay là Châu Đốc và Sadec ) lại hiến choTích 5 Phủ - Tích dâng lại cho Vơ Vương – Vơ Vương sai sát nhập vào trấn Hà Tiên do Tích quản trị. Tích lại xin lập các Đạo Kiên Giang ( nay là Rạch Giá ) và Long Xuyên ( nay là Cà Mâu ), đặt quan cai trị rồi chiêu tập Dân đến ở. Thế là từ năm Kỷ Măo 1759 toàn cơi Đông Nam Thủy Chân Lạp trở thành đất của Xứ Đàng Trong.   

       

9) Chúa Định ( Nguyễn Phúc Thuần ) : Vị Chúa cuối cùng của Nghiệp Chúa.

 Định Vương Nguyễn Phúc Thuần sinh năm Giáp Tuất ( 31/12/1754 ) là con thứ 16 của Vơ Vương Nguyễn Phúc Khóat lên ngôi năm Ất Dậu 1765 bị Tây Sơn giết chết năm Đinh Dậu ( 18/10/1777 ) khi Vận Số đi vào Hạn Tam Tai +Ḱnh Đà - ở ngôi 13 năm ( 1765-1777).

    Vơ Vương Nguyễn Phúc Khóat lúc đầu lập Ḥang Tử thứ 9 là Nguyễn Phúc Hiệu làm Thế Tử, nhưng Hiệu mất sớm, con trai là Nguyễn Phúc Dương c̣n nhỏ ; Ḥang Tử Cả là Chương cũng đă mất, nên lập Ḥang Tử thứ hai là Nguyễn Phúc Luân lên ngôi Thế Tử. Vơ Vương mất, quyền thần Trương Phúc Loan cùng 1 số gian thần khác không muốn lập Phúc Luân lên ngôi do đă lớn tuổi, sợ khó điều khiển, nên đổi Di Chiếu lập Cháu Ngọai là Phúc Thuần 12t. Luân không những được lên ngôi, lại bị Loan bỏ tù ( Nguyễn Phúc Luân tuổi Qúy Sửu 1733 là cha của Vua Gia Long sau khi ra tù, chết tại Phủ Đệ năm 33t – khi Gia Long lên ngôi Ông được truy tôn Hưng Tổ Khang Ḥang Đế ). Định Vương lên ngôi c̣n nhỏ, nên mọi quyền hành đều do Ông Ngọai Trương Phúc Loan thao túng, tự xưng là Quốc Phó. Thuế sản vật và các mỏ vàng đều rơi vào tay Loan. Lại Bộ Thượng Thư Nguyễn Cư Trinh ( Nguyễn Cư Trinh vừa là Danh Tướng và Danh Sĩ thời Vơ Vương, nổi tiếng là thanh liêm, giỏi việc Chính Trị, Doanh Điền và Ngọai Giao, kiêm cả Ngự Sử sinh năm Bính Thân 1716, mất v́ bệnh năm Đinh Hợi 1767 khi Vận Số đi vào Hạn Kế Đô 52t ), cột trụ của Triều Nguyễn qua đời ( 5/1767 ), họ Trương không c̣n ai ngăn trở ra sức lộng hành, mua quan bán tước, ăn tiền tha tội, h́nh phạt phiền nhiễu, thuế má nặng nề, nên dân t́nh đói khổ và óan hận nổi lên chống đối khắp nơi !.

 Năm Tân Măo 1771 Nguyễn Nhạc cùng 2 em Lữ và Huệ bành trướng thế lực tại Ấp Tây Sơn, trong rừng đồi An Khê là nơi có khá nhiều tài nguyên về người cùng voi, ngựa, sắt, gỗ và diêm sinh, dựng chiêu bài «  diệt Trương Phúc Loan pḥ Chúa Nguyễn ». Năm Qúy Tỵ 1773 Nhạc lập kế tự ngồi vào cũi, cho binh lính giả làm dân quê đưa vào trong thành Quy Nhơn nạp Quan Tuần Phủ, rồi đến đêm phá cũi, mở cửa thành cho Huệ dẫn quân Tây Sơn tràn vào đánh chém, giết được quan Tuần Phủ và chiếm Quy Nhơn làm Đại Bản Doanh. Lại có 2 người khách buôn là Tập Đ́nh và Lư Tài cũng mộ binh theo giúp. Chỉ chưa đầy 1 năm, Tây Sơn đă chiếm được Phú Yên, Khánh Ḥa, B́nh Thuận ở phía Nam và tiến ch́ếm Quảng Ngăi ở phía Bắc.

 Trong thời gian đó, một Tôn Thất họ Nguyễn là Nguyễn Phúc Vân lọt ra Bắc vạch cho Tĩnh Đô Vương Trịnh Sâm ( Vị Chúa Trịnh thứ 9 tuổi Kỷ Mùi 1739 ở ngôi 16 năm, mất năm Nhâm Dần 1782 khi Vận Số đi vào Hạn Kế Đô43t+Ḱnh Đà ) t́nh trạng suy sụp của Đàng Trong : nào Trương Phúc Loan chuyên quyền tham nhũng, mất ḷng dân, nào Tây Sơn đă chiếm hết vùng Nam Bắc Quy Nhơn. Lúc đó Trịnh Sâm đă dẹp xong 2 lọan lớn ở Đàng Ng̣ai thấy đây là dịp tốt để thống nhất 2 miền Nam Bắc dưới quyền của họ Trịnh, nhất là Xứ Đàng Trong đă được mở rộng tới đất Hà Tiên với Đồng Bằng Sông Cửu Long đầy phong phú và màu mỡ !. Sâm bèn huy động 3 quân, dốc ṭan lực mở cuộc Nam Chinh sau hơn 100 năm hưu chiến. Đại Tướng Ḥang Ngũ Phúc tức Quận Việp được cử thống lĩnh 36000 quân cùng nhiều tướng tài như Quận Thạc Ḥang Phùng Cơ, Quận Huy Ḥang đ́nh Bảo, tướng Ḥang đ́nh Thể, thêm 1 tùy tướng của Quận Việp là Nguyễn Hữu Chỉnh, khởi hành tháng 5 năm Giáp Ngọ 1774 tiến tới Nghệ An rồi Bắc Bố Chính. Quận Việp rải Hịch sang bờ Nam sông Gianh, nói quân Triều Đ́nh vào Đàng Trong - chỉ với mục đích diệt trừ quyền thần chuyên chế Trương Phúc Loan và quân Tây Sơn, đem lại an cư lạc nghiệp cho ṭan thể thần dân nhà Lê. Cuối tháng 10 năm Giáp Ngọ 1774 quân Trịnh vượt Sông Gianh vào Nam Bố Chính. Thế Tử Thiệp trấn thủ Nam Bố Chính rút quân về Đồng Hới ; nhiều quan lại của Nam Hà ra hàng. Định Vương vội vàng cho Thế Tử Nghiêm ra đón quân Bắc và mở tiệc khao quân « để làm kế hơan binh » đem vàng ra cho Quận Việp và các tướng Trịnh, nhưng vô hiệu !. Quận Việp tiến quân đến thành Trấn Ninh, các cai cơ mở cửa thành ra hàng ; Thế Tử Thiệp phải bỏ thành Đồng Hới ( tức Lũy Thày ) mà chạy. Quận Việp cho phá Lũy Thày. Chúa Trịnh nghe tin thắng trận, kéo Đại Quân từ Bắc xuống đóng ở Hà Trung để trợ chiến ; thời điểm đó Quận Việp đă chiếm hết Qủang B́nh và tới Hồ Xá, phía Bắc Qủang Trị. Đầu tháng1/1775 Định Vương sai dẫn Phúc Loan đến hành Dinh Quận Việp  để nộp xin hàng, cùng 1 tờ biểu dâng Chúa Trịnh 800 lạng vàng, biếu riêng Ḥang Ngũ Phúc 200 lạng và nộp bản đồ, sổ sách để nạp tŕnh Vua Lê. Đợi măi không thấy Trịnh trả lời, Tướng Nguyễn là Tô Nhuận thấy quân Trịnh ít ỏi lại ăn mặc rách rưới bèn khinh thường, đem quân đánh úp tại Hồ Xá, nhưng đại bại.

 

    Ngày 28 tháng Chạp năm Giáp Ngọ ( 3/2/1775) Quận Việp tiến quân sát thành Phú Xuân ;  Định Vương sai Tống Phúc Hạp cố ngăn chặn ở Cửa Bắc để cho Chúa kịp thời giờ sửa sọan tàu bè và tiền của chạy trốn. Ngày 30/1/1775 thuyền Chúa Định cùng Cháu họ Nguyễn Ánh 13t lẩn qua Cửa Tư Dung ( Cửa Việt ), tiến ra bể chạy vào Qủang Nam. Đồng thời Cháu họ Phúc Dương rút bằng đường bộ qua Đèo Hải Vân vào Cửa Hàn với Chú. Ngày mồng 3 Tết Ất Mùi ( 3/2/1775) Quận Việp chiếm xong Phú Xuân. Lúc đó Chúa Trịnh Sâm đang đóng ở Hà Trung hay tin quân ḿnh đă lấy được Phú Xuân, mừng lắm, sai quan đem ban cho Quận Việp 100 lạng Vàng và cho các Tướng Sĩ 5000 lạng Bạc. Chúa lại phong Quận Việp làm Đại Trấn Thủ đất Thuận Hóa để lo việc lấy đất Quảng Nam, rồi rút quân về Bắc.

 

    Trong khi Định Vương rút ṭan quân lo chống quân Trịnh ở mặt Bắc th́ Tây Sơn đă dễ dàng chiếm Đạo Quảng Nam tháng 4/1775. Định Vương đang ở Bến Ván thấy Tây Sơn đánh ra, quân Trịnh ở Phú Xuân đánh vào bèn cùng Cháu Ánh đáp thuyền chạy vào Gia Định. Nguyễn Nhạc thấy Đông Cung Phúc Dương đang bơ vơ c̣n ở lại Câu Để th́ cho quân đến dụ Đông Cung về Faifo, nói để cùng chống quân Bắc. Vừa khi ấy Quận Việp đem quân vượt Đèo Hải Vân đánh chiếm đồn Trung Sơn và Cầu Để mà Đông Cung vừa rời bỏ. Chạm chán với quân Tây Sơn ở Cẩm Sa – Tây Sơn đại bại phải lui về Quy Nhơn. Mặt khác Định Vương khi về Gia Định tập hợp quân sĩ ở Nam Hà sai Ḥang Thân Nguyễn Phúc Nghĩa đem quân chiếm lại 3 Phủ B́nh Thuận, Diên Khánh và B́nh Khánh, rồi tiến binh ra Phú Yên. Nguyễn Nhạc lâm vào thế gọng ḱm bèn trá hàng Quận Việp – xin nộp đất Quảng Ngăi, Quy Nhơn và Phú Yên  và xin làm Tiền Khu đi đánh Họ Nguyễn. Quận Việp thấy binh lính ở lâu bắt đầu bị bệnh dịch, chính ḿnh cũng thấy mệt mỏi, bèn xin Chúa Trịnh phong Nguyễn Nhạc làm Tây Sơn Vương. Nhạc thấy không lo về mặt Bắc nữa, bèn lập mưu đánh mặt Nam – đem con gái ḿnh là Thọ Hương dâng cho Đông Cung Dương lúc đó 16t và khỏan đăi rất tôn kính - rồi sai người đến Phú Yên xin hàng Nguyễn Phúc Hiệp để lo khôi phục lại Phú Xuân. Hiệp tin thực v́ có Đông Cung ở đó nên không pḥng bị. Nhạc sai Huệ đem quân đánh bất ngờ,quân Nguyễn thua chạy - mất Phú Yên và mấy tỉnh phía Nam. Nhạc đưa tin thắng trận cho Quận Việp biết, Quận Việp bèn xin Chúa Trịnh phong Nguyễn Huệ làm Tây Sơn hiệu, Tiên Phong tướng quân. Mùa Đông năm Ất Mùi 1775 Quận Việp bị bệnh chết tại Phú Xuân, Ḥang Phùng Cơ tạm thay thế, c̣n Quảng Nam Nguyễn Nhạc đương nhiên qủan trị với tư cách là quan nhà Lê.

 

Tây Sơn tiến chiếm Gia Định : Lần thứ I   Mùa Xuân năm Bính Thân 1776 Nhạc sai Lữ đem quân đi đường bể vào Gia Định, chiếm được thành Sài Côn. Định Vương và Cháu Nguyễn Ánh chạy qua Biên Ḥa về Miền Tây ( vùng Tây Ninh), rồi chạy xuống Hà Tiên. Lúc đó ở Đông Sơn ( vùng G̣ Công ) có Đỗ Thành Nhơn khởi binh chống Tây Sơn, lấy lại được Sài Côn. Nhưng Lữ đă lấy hết thóc gạo trong các kho ở các tỉnh rồi rút về Quy Nhơn đem theo 200 Ghe lúa. Chúa Định lại được rước về Sài Côn.

 

Nguyễn Nhạc xưng Vương : Mùa Xuân năm Bính Thân ( 4/1776) khi Lữ chiếm được Gia Định, Nhạc thấy thế của ḿnh đă vững tại cả 2 mặt Bắc Nam, bèn tự xưng làm Tây Sơn Vương. Song Ông vẫn khôn ngoan sai Sứ ra xin với Chúa Trịnh cho Trấn Thủ Quảng Nam. Trịnh Sâm lúc bấy giờ cũng chán việc dụng binh, bèn phong cho Nhạc làm Qủang Nam Trấn Thủ, Tuyên Úy Đại Sứ, Cung Quận Công, tức là 1 Đại Thần nhà Lê. Nhạc cho sửa lại thành Đồ Bàn của Chiêm Thành làm Kinh Đô, c̣n Đông Cung Dương khi ấy 17 t được đưa ra ở Chùa Thập Tháp. Mùa Thu Bính Thân 1776, Đông Cung xuống thuyền trốn vào Gia Định. Tướng Tàu Lư Tài khi đó đă bỏ Nhạc vào Gia Định, đem quân đón rước Đông Cung về Sài Côn tôn là Tân Chính Vương ( Vận Thái Tuế ) và tôn Định Vương lên làm Thái Thượng Vương để cùng lo việc khôi phục.

 

Tây Sơn tiến chiếm Gia Định lần thứ 2 ( bắt giết được 2 Chúa Nguyễn).

Cuối năm Bính Thân 1776, Nhạc tuy được Chúa Trịnh phong chức Quảng Nam trấn thủ, nhưng bề trong vẫn tự xưng là Tây Sơn Vương. Khi thấy con Rể Đông Cung Dương đă bỏ trốn vào Gia Định xưng làm Tân Chính Vương, tôn Chú Định Vương lên làm Thái Thượng Vương giữ đất đai ph́ nhiêu trong Nam và lo việc khôi phục. Nhạc bèn sai 2 em là Lữ và Huệ vào đánh chiếm Gia Định. Quân Nguyễn chia 3 cánh để ứng chiến : cánh quân Lư Tài ở Gia Định, gọi là « Quân Ḥa Nghĩa  » bị thua bỏ chạy. Nguyễn Huệ tiến quân gấp xuống đánh Tân Chính Vương ở Bến Trà ( thuộc Định Tường), quân Nguyễn thua bỏ chạy về Ba Vát ( thuộc Vĩnh Long ). Huệ lại dồn hết quân xuống đánh Thái Thượng Vương ở Long Xuyên, bắt được xong rồi trở lại gấp, bắt được Tân Chính Vương ở Vĩnh long, đem giết cả hai tháng 10 năm 1777. Riêng Nguyễn Ánh chạy thóat nhờ Giám Mục Bá Đa Lộc cứu. ( c̣n tiếp).

 

Bài Kỳ Sau :   

 

II ) Vương Triều Nguyễn ( 9 đời Vua) từ Gia Long đến Bảo Đại.

 

Xem PHẦN 2:

 

 

 

 

 

GS PHẠM  KẾ VIÊM

nguyên Giáo Sư TOÁN
Sài G̣n & Đà Lạt
 

 


 

 

   

 

www.ninh-hoa.com