www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

Main Menu

 
 

 

 



THÚ ĐỌC SÁCH:
 
ĐỌC THƠ CHỮ Nguyễn Du
Lê Phụng
 

 

 

 

PHẦN 6:

 

 

 

北  行  雜  錄

Bắc  Hành Tạp Lục

 

 

Tiếp tới là bài:

 

榮  啓  期  拾  穗  處

Vinh Khải Kỳ Thập Tuệ Xứ

 

三  樂  人  能  有

Tam lạc nhân năng hữu

如  何  子  獨  知

Như hà tử độc tri

生  貧  猶  不  恤

Sinh bần do bất tuất

       

       

Khoáng dă Đông Sơn hạ

        

Hành ca thập tuệ kỳ

賢  名  留  此  地

Hiền danh lưu thử địa

千  古  起  人  思

Thiên cổ khởi nhân tư

 

dịch là

 

Nơi Vinh Khải Kỳ Mót Lúa

 

Trời cho người ba niềm vui

Làm sao hưởng được trọn đời ḿnh ông

Sống thanh bần chẳng bận ḷng

Đến già đến chết ngoài ṿng khổ đau

Đông Sơn bát ngát đồng sâu

Khúc ca mót lúa từng câu bổng trầm

Đất này ghi măi danh thơm

Ngựi nay tưởng nhớ ngàn năm lưu truyền.

 

Vinh Khải Kỳ là một ẩn sĩ đời Xuân Thu. Sách Liệt Tử chép truyện Khổng Tử dạo chơi gặp Vinh Khải Kỳ ngoài đồng ruộng, vùng Đông Sơn, đang ca hát, bèn hỏi: “Ông có điều chi vui mà ca hát vậy”. Vinh Khải Kỳ đáp: “Tôi có ba điều vui. Một là vui được làm người, quư hơn muôn vật. Hai là làm đàn ông quư hơn đàn bà. Ba là vui sống tới chín mươi tuổi.”.

 

Đông Sơn là một rặng núi, thuộc tỉnh Chiết Giang, nơi xưa tương Truyền Vinh Khải Kỳ đi mót lúa trong cánh đồng dưới chân núi. Câu truyện Vinh Khải Kỳ này dường như mang lại cho tác giả một nguồn vui, trái với phần lớn truyện các anh hùng vĩ nhân khác trong sữ Trung Quốc, thường chỉ mang lại cho ông một nỗi buồn thương cảm.

 

Tiếp theo là bài: 

 

孟  子  祠  古  柳

Mạnh Tử Từ Cổ Liễu

 

                 

Ngô văn thiên tŕ chi phần hữu long yêu kiểu

今  之  畫  圖  無  略  肖

Kim chi họa đồ vô lược chiếu

風  雨  一 夜  飛  下  來

Phong vũ nhất dạ phi hạ lai

化  為  亞  聖  宮  門  柳

Hoá vi á thánh cung môn liễu

此  柳  渾  全  百  十  圍

5Thử liễu hồn toàn bách thập vi

養  成  大  物  非  一  時

Dưỡng thành đại vật phi nhất th́

雨  露  天  意  獨  滋  潤

Vũ lộ thiên ư  độc tư nhuận

            

Quỷ thần ám trương phù tŕ

枝  柯  落  落  老  益  壯

 Chi kha lạc lạc lăo ích tráng

歲  月  悠  悠  深  不  知

10 Tuế nguyệt du du thâm bất tri

左  蟠  右  轉  當  大  道

Tả bàn hữu chuyển đương đại đạo

過  客  不  敢  攀  其  枝

Quá khách bất cảm phan kỳ chi

匆  匆  鬱  鬱  抱  元  氣

Thông thông uất uất băo nguyên khí

天  下  斯  文  其 在  斯

 Thiên hạ tư văn kỳ tại tư

鄉  人  支  以  二  石  柱

15Hương nhân chi dĩ nhị thạch trụ

石  柱  既  深  根  愈  固

Thạch trụ kư thâm căn dụ cố

不  同  凡  卉  小  春  秋

Bất đồng phàm hủy tiểu xuân thu

半  畝  風  煙  自  今  古

Bán mẫu phong yên tụ kim cổ

灝  然  之  氣  非  尋  常

Hạo nhiên chi khí phi tầm thường

大  才  應  與  天  齊  壽

20Đại tài ưng dũ thiên tề thọ

 

dịch là:

 

Cây Liễu Cổ Đền Mạnh Tử

 

Hằng nghe:

Rồng vàng vùng vẫy ao trời

Tranh này chẳng giống với lời mảy may

Gió mưa rồng hạ nơi đây

Cửa đền Á thánh hóa cây liễu thần

5Thân cây trăm lẻ ngựi ôm

Nuôi cây cao lớn dầy ơn mới thành

Nhờ trời mưa móc thấm nhuần

Thần phù qủy trợ ngấm ngầm mới nên

Sum suê cành cứng lá mềm

10 Càng già càng mạnh vững bền tháng năm

Đôi bên tả hữu đường quan

Qua đường chẳng dám bẻ cành ngắt hoa

Ấp ôm nguyên khí chan ḥa

Tư văn thiên hạ tinh hoa cơi này

15Một đôi cột đá làng xây

Cột càng sâu chắc rễ cây càng bền

Khác phường cây dại cỏ hèn

Xưa nay nửa mẫu phong yên vững vàng

Hạo nhiên chí khí hiên ngang

20Cây cùng trời đất sống ngàn vạn năm.

 

Theo Sử Kư của Tư Mă Thiên[1], Mạnh Tử tên là Mạnh Kha, học tṛ Tử Tư, cháu của Khổng Tử. Sau thờ Tề Tuyên Vương, Tề Tuyên Vương không dùng ông khiến ông phải sang nước Lương. Lương Huệ Vương cũng lưởng lự, cho lời Mạnh Tủ là viển vông không sát thực tế. Lúc bấy giờ khắp chư hầu đang lo hợp tung liên hoành, lấy truyện chinh chiến làm trọng, mà Mạnh Tử bàn về Đựng Ngu Tam Đại, nên đi đến đâu tuy đều được kính trọng, không gặp khó khăn  như Khổng Tử, nhưng cũng không được vừa ư. Ông lui về cùng Vạn Chương, xếp đặt lại Kinh Thi Kinh Thư của Khổng Tử, làm bẩy thiên sách Mạnh Tử.

 

Mạnh Tử chủ trương trọng nhân nghĩa, nên cho rằng chiến tranh là việc phi nghĩa.  Người đời sau học sách ông tôn ông lên bậc Á Thánh của đạo Nho.

 

Nguyễn Du cùng sứ bộ qua đền Á Thánh Mạnh Tử. Ông so sánh cây liễu cổ trước đền với cây liễu  đó vẽ trong tranh mà nhận ra điểm khác biệt. Ông cũng kể lại thoại lưu truyền nói rằng câu liễu vốn là con rồng từ trời cao giáng xuống mà thành. Ông ca tụng cây liễu cổ sống cả hơn hai ngàn năm, như biểu tượng cho chí khí nhà nho.

 

Cuộc hành tŕnh về nước đưa sứ bộ qua Cầm Đài của Kê Khang, Nguyễn Du viết bài dưới đây: 

 

 

嵇  康  琴  薹

Kê Khang Cầm Đài

 

琴  臺  古  跡  記  嵇  康

Cầm đài cổ tích kư Kê Khang

人  死  琴  亡  臺  亦  荒

Nhân tử cầm hoang đài diệc hoang

文  武  七  絃  終  寂  寂

Văn vơ thất huyền chung tịch tịch

東  西  兩  晉  亦  芒  芒

Đông tây lưỡng Tấn diệc mang mang

至  今  不  杇  惟  童  性

Chí kim bất hủ duy đồng tính

此  後  何  人  到  醉  鄉

Thử hậu hà nhân đáo túy hương

嘆  息  廣  陵  絃  絕  後

Thán tức Quảng Lăng huyền tuyệt hậu

琵  琶  新  譜  半  胡  姜

Tỳ bà tân phổ bán Hồ Khương.

 

dịch là:

 

Cầm Đài của Kê Khang

 

Cầm đài đồn của Kê Khang

Người đi đàn vắng đài hoang bấy chầy

Vũ văn bặt tiếng bẩy dây

Biệt tăm Lưỡng Tấn đông tây vô thựng

Danh truyền trẻ tính dễ thương

Sau này ai kẻ noi đường làng say

Quảng Lăng dứt khúc bi ai

Tỳ bà điệu mới lẫn bài Hồ Khương.

 

Kê Khang (223-262) tên thực là Thúc Dạ, người đời Tấn, một trong Trúc Lâm Thất Hiền, đàn rượu tuyệt hay. Sùng đạo Lăo Trang, coi thường Nho đạo, lúc đó nhà Tấn đưa lên hàng quốc giáo.  Nhân vụ Kê Khang bênh vực bạn ông là Lữ An bị cáo tội bất hiếu, ông bị Chung Hội vu cáo tội bất hiếu và kết tội tử h́nh cùng với Lữ An. Trước khi thụ h́nh, ông gẩy khúc Quảng Lăng Tán. Đàn xong ông nói: “Có kẻ xin học bài đàn này ta không dậy, thế là từ nay khúc đàn này không c̣n ai đàn nữa.” Ông để lại nhiều bản văn xuôi bàn về âm nhạc nổi tiếng đến ngày nay. Hai câu kết cho hay là sau Kê Khang âm nhạc Trung Quốc pha lẫn âm điệu người Hồ Khương.

 

Tiếp thục hành tŕnh về phiá đông, sứ bộ theo đương núi huyện Đông A, Nguyễn Du ghi lại cảnh bên đường trong bài:

 

東  阿  山  路  行

Đông A Sơn Lộ Hành

 

東  阿  路  出  亂  山  中

Đông A lộ xuất loạn sơn trung

萬  樹  松  杉  一  逕  通

Vạn thụ tùng sam nhất kính thông

澗  霧  自  生  宜  隱  豹

Giản vụ tự sinh nghi ẩn báo

溪  雲  無  事  懶  從  龍

Khê vân vô sự lăn ṭng long

丘  陵  處  處  留  前  大

Khâu Lăng xứ xứ lưu tiền đại

桑  柘  家  家  近  古  風

Tang chá gia gia cận cổ phong

笑  我  白  頭  忙  不  了

Tiếu ngă bạch dầu mang bất liễu

嚴  寒  一  路  過  山  東

Nghiêm hàn nhất lộ quá Sơn Đông.

 

dịch là:

 

Trên Đựng Núi Đông A

 

Đường Đông A núi trùng trùng

Hai bên vạn gốc sam tùng cheo leo

Sương mờ xoá vết hùm beo

Mây giăng ḷng suối ngại theo cánh rồng

Dấu xưa vết cũ bên cồn

Thói lề đời trước tang nông lưu truyền

Cười ḿnh đầu bạc truân truyên

Đường dài giá lạnh bên miền Sơn Đông.

 

Hai câu đầu, Nguyễn Du ghi lại h́nh ảnh đựng núi Đông A, núi non trùng trùng, sam tùng rậm rạp. Câu ba và bốn dựng như tác giả muốn dùng điễn cũ ghi lại một ư nghĩ về việc xuất xử. Câu thứ ba, lấy từ Liệt Nữ truyện. Vợ Đào Đáp khuyên chồng: “Thiếp nghe nói trên núi Nam Sơn có con báo đen, trời sương mù bẩy ngày không xuống núi kiếm mồi  v́ muốn giữ ǵn bộ lông mượt của nó.” Câu

thứ tư nhắc lại lời Khổng Tử trong Kinh Dịch: “Vân ṭng long, phong ṭng hổ.” Người đời sau dùng câu này để diễn tả việc vua tôi gặp gỡ. Cả hai câu dựng như diễn tả ư tác giả hối tiếc sao chẳng như con báo, giữ bộ lông đẹp mà phải sông sáo trên hoạn lộ. Lúc này ḷng ông như thấy ngại ngùng như mây suối ngại bay theo rồng. Với ư nghĩ đó ông cười ông bạc đầu c̣n vất vả việc quan, trên con đường dài rét mướt.

 

Rồi sứ đoàn đi ngang mộ Sở Bá Vương, làm tưóng nước Sở, từng diệt nước Trần, lập ra nước Tây Sở, gợi hứng cho Nguyễn Du viết hai bài dưới đây: 

 

楚  霸  王  墓

Sở Bá Vương Mộ

 

二  首

Nhị Thủ

其  一

Kỳ Nhất

 

拔  山  扛  鼎  奈  天  河

Bạt sơn giang đỉnh nại thiên hà

夙  恨  悠  悠  寄  淺  沙

Túc hận du du kư thiển sa

霸  上  以  成  天  子  氣

Bá thượng dĩ thành thiên tử khí

帳  中  空  聽  美  人  歌

Trướng trung không thính mỹ nhân ca

眼  前  片  石  英  雄  在

Nhăn tiền phiến thạch anh hùng tại

事  後  群  儒  口  舌  多

Sự hậu quần nho khẩu thiệt đa

欲  覓  長  陵  一  坯  土

Dục mịch Trường Lăng nhất phôi thổ

赤 眉  亂  後  遍  蓬  厤

Xích my loạn hậu biến bồng ma.

 

 

Kỳ Nhị

           

Lộ bàng phiến thạch độc tranh vanh

不  是  烏  江  是  魯  城

Bất thị Ô Giang thị Lỗ Thành

及  識  敗  亡  非  戰  罪

Cập thức bại vong phi chiến tội

空  勞  智  力  與  天  爭

Không lao trí lực dữ thiên tranh

古  今  無  那  英  雄  盡

Cổ kim vô ná anh hùng tận

風  雨  獨  聞  叱  吒  聲

Phong vũ độc văn sất sá thanh

寂  寂  二  時  無  掃  祭

Tịch tịch tảo thời vô tảo tế

春  來  虞  草  自  叢  生

Xuân lai Ngu thảo tự tùng sinh.

 

dịch là:

 

Mộ Sở Bá Vương

 

Hai Bài

 

I

 

Sức dời non chẳng lại trời

Hận vùi cát mỏng ngàn đời chưa tan

Con Trời Bá Thưọng hiển thân

Sau màn tiếng hát giai nhân năo nùng

Đá c̣n ghi dấu anh hùng

Bại thành nho giả chẳng ngừng chê khen

Muốn t́m ra nấm đất đen

Xích My tan giặc Trường Lăng gai đầy.

 

II

 

Bên đường tấm đá trênh vênh

Ô Giang không dựng La Thành dựng lên

Bại vong chẳng tại tài hèn

Uổng công đấu trí một phen với trời

Anh hùng kim cổ lệ rơi

Trong mưa dựng có tiếng người thét vang

Hương tàn khói lạnh vắng hoang

Cỏ ngu xanh mướt hàng năm xuân về.

 

Tây Sở Bá Vương tức Hạng Tịch, tên chữ là Vơ, nên quen gọi là Hạng Vơ, cùng Lưu Bang tranh đoạt thiên hạ. Tây Sở Bá Vương bị thua trận Cai Hạ, chạy tới Ô Giang th́ tự vẫn.

 

Mở dầu bài thứ nhất Nguyễn Du nhắc lại truyện sức khoẻ hơn đời của Hạng Vơ từng được ca tụng là sức bạt núi hay cữ đỉnh. Mà đành mang hận xuống mồ dưới lớp cát mỏng. Bá Thưọng là chỗ Lưu Bang đóng quân, thuộc tỉnh thiểm tây, tục truyền có đám mây năm sắc h́nh rồng hiện ra  báo điềm Lưu Bang sẽ lên ngôi thiên tử. Câu thứ tư là truyện trong tư dinh Hạng Vơ, ngày bị vây ở Cai Hạ, Hạng Vơ vẫn làm thơ, vợ là Ngu Cơ họa lại và hát. Hạng Vơ cùng chư tướng đều rơi nước mắt.

 

Phiến đá trưóc mặt Nguyễn Du c̣n ghi dấu anh hùng để nho giả đời sau bàn tán.Nguyễn Du liên tường tới mộ Lưu Bang ở Trường Lăng, từ ngày giặc Xích My lật đổ ngôi nhà Hán thời gai cỏ cũng mọc đầy.

 

Sang bài thứ hai, nh́n tấm đá đổ chênh vênh bên đường, Nguyễn Du nghĩ tới truyện cũ, Hạng Vơ tự vẫn tại Ô Giang, nhưng Lưu Bang c̣n dùng đầu Hạng Vơ dụ hàng Lỗ Thành, nên mồ Hạng Vơ ở Lỗ Thành, thay v́ Ô Giang. Ông nh́n nhận là Hạng Vơ bại trận không v́ kém tài mà v́ đă uổng công mang sức người ra đấu với trời. Đó là cái hận khiến bao anh hùng từ xưa tới nay phải nuốt lệ, không riêng ǵ Hạng Vơ lúc vĩnh biệt Ngu Cơ, nhưng bên tai Nguyễn Du dường như c̣n nghe tiếng hét Hạng Vơ thúc quân trong mưa.  Tâm bia hương tàn khói lạnh, hàng năm cỏ ngu, trên mộ Ngu Cơ, vẫn c̣n xanh mướt ngày xuân về.

 

Đi ngang mộ Liễu Hạ Huệ, Nguyễn Du có bài:

 

柳  下  惠  墓

Liễu Hạ Huệ Mộ

 

吳  店  橋  通  泗  水  波

Ngô Điếm kiều thông Tứ Thuỷ ba

士  師  名  蹟  未  消  蘑

Sĩ sư danh tích vị tiêu ma

事  人  直  道  寧  三  黜

Sữ nhân trực đạo ninh tam truất

作  聖  全  功  在  一  和

Tác thánh toàn công tại nhất ḥa

           

Tương đối Ni Sơn trường hữu Lỗ

           

Khả liên Đạo Chích dĩ vô gia

碑  殘  沒  字  埋  荒  草

Bi tàn một tự mai hoang thảo

千  古  聞  風  一  下  車

Thiên cổ văn phong nhất hạ xa.

 

dịch là:

 

Mộ Liễu Hạ Huệ

 

Cầu Ngô Điếm ngang Tứ Giang

Sĩ sư danh tích thời gian chẳng ṃn

Ba lần truất một ḷng son

Chữ ḥa bậc thánh nên công hơn người

Ni Sơn nước Lỗ há dời

Thương cho Đạo Chích một đời tha hương

Bia tàn dưới ngọn cỏ hoang

Nghe danh thiên cổ xe ngừng viếng ông.

 

Liễu Hạ Huệ, tức Triền Cầm, tên Hoạch, tự là Quư, người đất Hạ Huệ, nước Lỗ thời Xuân Thu, làm sỉ sư ba lần bị truất cả ba, nhưng không bỏ nưóc mà đi. có người hỏi, ông trả lời: “Lấy đạo thẳng mà thờ người th́ đi đâu mà không bị ba lần truất! Lấy đạo cong thờ người th́ hà tất phải bỏ nước của cha mẹ?”. Khi ông chết chôn tại đầu cầu Ngô Điếm, bắc ngang sông Tứ Thuỷ. Mạnh Tử khen Liễu Hạ Huệ là Thánh chi ḥa. Nguyễn Du tâm phục Liễu Hạ Huệ, ngừng xe viếng mộ người ngàn xưa, nay ch́ c̣n tấm bia tàn ch́m dưới cỏ hoang. Đạo Chích là em Liễu Hạ Huệ, khác hẳn anh. Suốt đời lang bạt làm tướng cướp, giết người cướp của. Chết đi, người đời lấy tên Đạo Chích gọi phường trộm cướp.

 

Sứ bộ qua sông Hoàng Hà, vào đất Từ Châu, ở phía bắc tỉnh Giang Tô, rồi đổi hường đi về phía nam về nước.

 

Trên đựng Tù Châu, Nguyễn Du viết bài:

 

徐  州  道  中

Từ Châu Đạo Trung

 

桑  乾  南  下  白  雲  多

Tang Càn nam hạ bạch vân đa

水  遠  山  長  瞥  眼  過

Thủy viễn sơn trường miết nhăn qua

萬  里  利  名  驅  白  髮

Vạn lư lợi danh khu bạch phát

一  天  風  雪  渡  黃  河

Nhất thiên phong tuyết độ Hoàng Hà

每  憐  故  態  惟  狂  在

Mỗi duy cố thái duy cuồng tại

欲  覓  新  歡  奈  老  何

Dục mịch tân hoan nại lăo hà

攘  盡  苦  寒  三  閲  月

Nhương tận khổ hàn tam duyệt nguyệt

嶺  頭  落  得  看  梅  花

Lĩnh đầu lạc đắc khán mai hoa.

 

dịch là:

 

Trên Đường Từ Châu

 

Mé nam mây trắng Tang Càn

Núi cao sông rộng mênh mang trông vời

Ngàn trùng danh lợi đeo đ̣i

Vượt Hoàng Hà buổi tuyết rơi mịt mùng

Thương ḿnh nếp cũ ngông cuồng

T́m nguồn vui mới tóc sương già rồi

Ba trăng rét mướt ớn người

Đỉnh non mai trắng một trời nở hoa

 

Cảnh bên đường Từ Châu, cũng chỉ có núi cao sông rộng, mây trắng mênh mang. Tác giả nh́n lại ḿnh, tự trách sao c̣n mắc ṿng danh lợi, tóc trắng c̣n lênh đênh bên trời gió tuyết. Cái ǵa đến khiến niềm ngông cuồng tuổi trẻ cũng nguội lạnh, không c̣n thiết đi t́m cái vui mới. Ba tháng chịu rét mướt, nay được đền bù bằng cảnh một trời hoa mai trắng nở trên đầu non. 

 

Vượt qua sông Hoàng Hà, từ trên đê, nh́n xuống Từ Châu, Nguyễn Du viết bài:

 

徐  州  堤  上  望

Từ Châu Đê Thượng Vọng

 

一  河  南  北   古 爭  衡

Nhất hà nam bắc cổ tranh hành

河  上  徐  州  舊  有  名

Hà thượng từ châu cựu hữu danh

戲  馬  舊  薹  秋  草  遍

Hí mă cựu đài thu thảo biến

斷  蛇  大  澤  暮  雲  平

Đoạn xà đại trạch mộ vân b́nh

一  城  人  物  窩  中  蟻

Nhất thành nhân vật oa trung nghĩ

四  路  舟  車  水  上  萍

Tứ lộ chu xa thủy thượng b́nh

帳  望  紅  塵  渺  無  際

Trướng vọng hồng trần diểu vô tế

不  知  日  日  此  中  行

Bất tri nhật nhật thử trung hành.

 

dịch là:

 

Từ Đê Cao Nh́n Xuống Từ Châu

 

Một sông hai nước tranh dành

Từ Châu bờ bắc nổi danh đất này

Trường đua ngựa cỏ thu dầy

Đầm sâu chém rắn bóng mây ngang trời

Thành như tổ kiến đầy người

Nước bèo bốn ngả ngưọc xuôi xe thuyền

Buồn trông cát bụi một miền

Nào hay chốn ấy đua chen ngày ngày.

 

Trong bốn câu đầu, Nguyễn Du gợi lại những cảnh chinh chiến, những di tích xây cất cùng những thần thoại xẩy ra trên đất Từ Châu, từ những đời xa xưa mà từ trên đê cao ông nh́n thấy. Trước mắt ông đô thị này ngày nay đông người như tổ kiến, thuyền bè xe cộ ngược xuôi, bụi bay mờ mịt, và không ngờ chính ông cũng đang đi vào chốn  đó.

 

Bài thứ ba, Nguyễn Du viết trong dịp qua Từ Châu là bài:

 

徐  州  夜

Từ Châu Dạ

 

行  路  避  干  戈

Hành lộ tỵ can qua

嚴  冬  夜  渡  河

Nghiêm đông dạ độ hà

月  來  南  國  大

Nguyệt lai nam quốc đại

山  入  北  徐  多

Sơn nhập bắc Từ đa

城  外  列  兵  甲

Thành ngoại độ binh giáp

城  中  聞  絃  歌

Thành trung văn huyền ca

枯  楊  三  百  樹

Khô dương tam bách thụ

樹  樹  有  啼  鴉

Thụ thụ hữu đề nha.

 

dịch là:

 

Đêm Từ Châu

 

Tránh đao binh phải đổi đàng

Qua sông đêm giá đ̣ sang mịt mùng

Trời nam trăng sáng một vùng

Đất Từ mé bắc chập chùng núi cao

Ngoài thành guơm giáo xôn xao

Trong thành đàn hát ngọt ngào vẳng đưa

Ba trăm dương liễu chết khô

Inh tai tiếng quạ chẳng chừa một cây.

 

Trong chuyến đi sứ đoàn đă gặp cảnh binh biến mà Nguyễn Du tả rơ trong bài Trở Binh Hành, nên chuyến về, như viết trong câu mở đầu trên đây, sứ đoàn phải đổi lộ tŕnh để tránh trở ngại. Cũng v́ vậy mà sứ đoàn phải qua sông trong đêm tối. Nh́n về phương nam, Nguyễn Du thấy trăng sáng, mé Bắc là Từ Châu chỉ thấy núi trùng trùng điệp điệp. Ngoài thành chỗ nào cũng thấy có quân lính, nhưng trong thành vẫn có đàn ngọt hát hay. Nhưng Nguyễn Du nh́n thấy h́nh ảnh chết tróc tang thương hiện trên hàng ba trăm cây dương liễu chết khô, cây nào cây nấy quạ đậu đen kêu inh tai.

 

Sứ bộ đi ngang mộ Phạm Tăng, quân sư của Hạng Vơ. Nguyễn Du có thơ đề như sau:

 

   

Á Phụ Mộ

 

      上 五   

Nhăn khan bá phụ ngũ vân phù

汲 汲  方  圖  一  繫  謀

Cấp cấp phương đồ nhất kích mưu

但  得  此  心  無  負  楚

Đăn đắc thử tâm vô phụ Sở

不  知  天  命  已  歸  劉

Bất tri thiên mệnh dĩ quy Lưu

伯  圖  泯  滅  千  年  後

Bá đồ dẫn diệt thiên niên hậu

古  墓  荒  涼  三  尺  秋

Cổ mộ hoang lương tam xích thu

多  少  一  心  忠  所  事

Đa thiểu nhất tâm trung sở sự

每  為  天  下  笑  其  愚

Mỗi vi thiên hạ tiếu kỳ ngu.

 

dịch là:

 

 

Mộ Á Phụ

 

Mây trời Bá thưọng năm mầu

Giết thù canh cánh mưu sâu bên ḷng

Không phụ Sở dạ sắt son

Mệnh trời nào biết vuông tṛn về Lưu

Bá đồ ngàn thủa đà tiêu

Thu về mộ cổ đ́u hiu vời vời

Ḷng trung một tấc bao người

Mỉa mai miệng thế chê cựi dại ngu.

 

Theo Sử Kư của Tư Mả Thiên [2], Phạm Tăng, người đất Cư Sào, 70 tuổi c̣n thích bầy mưu cao kế lạ, được Sở Bá Vương Hạng Vơ vời ra giúp. Hạng Vơ kính trọng gọi ông là Á Phụ. Phạm Tăng biết mệnh trời đă ứng về Lưu Bang, nhưng v́ ḷng trung với nnưiớc Sở, vẫn pḥ Hạng Vơ đánh Lưu Bang. Hai lần Phạm Tăng hiến kế cho Hạng vơ giết Lưu Bang, cả hai cùng không đưọc Hạng Vơ dùng. Phạm tăng uất mà sinh bệnh chết. Qua mộ Phạm Tăng, Nguyễn Du tỏ ḷng thương hại, nhung mưu sĩ như Phạm Tăng, v́ chữ trung mà để người đời chê cười là ngu dại.

 

Đi ngang mộ Chu Du, Nguyễn Du viết bài:

 

周  郎  墓

Chu Lang Mộ

 

燒  盡  曹  家  百  萬  兵

Thiêu tận Tào gia bách vạn binh

丈  夫  差  足  慰  平  生

Trượng phu sai túc úy b́nh sinh

同  年  交  誼  聯  孫  策

Đồng niên giao nghị liên Tôn Sách

一  世  知  音  得  孔  明

Nhất thế tri âm đắc Khổng Minh

瓦  礫  吳  宮  荒  帝  業

Ngoă lịch Ngô cung hoang đế nghiệp

荊  蓁  古  墓  上  雄  名

Kinh trăn cổ mộ thượng hùng danh

二  喬  香  骨  藏  何  所

Nhị kiều hương cốt tằng hà sở

眼  見  銅  薹  半  已  傾

Nhăn kiến Đồng đài bán dĩ khuynh.

dịch là:

 

Mộ Chu Lang

 

Đốt tan trăm vạn quân Tào

Trưọng phu thỏa chí anh hào b́nh sinh

Đồng niên Tôn Sách kết t́nh

Tri âm tương đắc Khổng Minh toại nguyền

Cung Ngô nghiệp đế nào bền

Cỏ gai mộ cổ lưu truyền danh cao

Nhị Kiều hương cốt vùi đâu

C̣n kia Đồng Tước nửa lầu đổ nghiêng.

 

Chu Lang là tên người đương thời gọi Chu Du, v́ khi được vua Tôn Sách nước Đông Ngô, thời Tam Quốc, phong làm Kiến Uy Trung Lang Tướng, th́ Chu Du mới có 24 tuổi. Tôn Sách chết sớm, em là Tôn Quyền lên nối ngôi. Chu Du thờ Tôn Quyền, dùng hỏa công đốt cháy trăm vạn quân Tào tại trận Xích Bích., trên sông Trường Giang. Chu Du bằng tuổi Tôn Sách và được coi là tri âm của Khổng Minh, tướng quốc nưóc Thục.

 

Chu Du c̣n là anh em cọc chèo với Tôn Sách. Vợ Tôn Sách là Đại Kiều, vợ Chu Du là Tiểu Kiều, là hai người đẹp đất Đông Ngô. Tào Tháo xây đài Đồng Tước, con là Tào Thực làm một bài phú  có câu:

 

lăm nhị kiều chi nhuế đống

 

nghĩa là:

 

ngắm hai cây cầu bắc cầu vồng.

 

 Khổng Minh được biết Chu Du có ư muốn mang quân đánh Thục, Khổng Minh nói khích Chu Du đổi ra là:

 

nhị Kiều chi dữ cộng

 

nghĩa là:

 

bắt hai nàng Kiều về [cho ở đài Đồng Tưóc]

 

để chọc tức Chu Du. Ngoài ra Chu Du có kế ǵ dể hành quân, Khổng minh đều đoán trúng hết, khiến Chu Du tức thổ máu mà chết.

 

Sau đó sứ bộ đi ngang đài Phân Kinh của thái tử nước Lương, con của Lương Vơ Đế (502-5490, theo Truyền Đăng Lục là bậc quư nhân đầu tiên Đức Đạt Ma tiếp xúc khi ngài vừa tới Trung Quốc.[3] Nguyễn Du nhân đó viết bài thơ dài:

 

梁  昭  明  太  子

Lương Chiêu Minh Thái Tử

分  經  石 薹

Phân Kinh Thach Đài

 

梁  朝  昭  明  太  子  分  經  處

Lương triều Chiêu Minh thái tử phân kinh xứ

石 臺  猶  記  分  經  字

Thạch đài do kư phân kinh tự

臺  基  蕪  沒  雨  花  中

Đài cơ vu một vũ hoa trung

百  草  驚  寒  盡  枯 死

Bách thảo khô hàn tận khô tử

不  見  遺  經  在  何  所

5Bất kiến di kinh tại hà sở

往  事  空  傳  梁  太  子

Văng sự không truyền Lương Thái Tử

太  子  年  少  溺  於  文

Thái Tử niên thiếu nịch ư văn

彊  作  解  事  徒  紛  紛

Cưỡng tác giải sự đồ phân phân

佛  本  是  空  不  著  物

Phật bản thị không bất trước vật

何  有  乎  經  安  用  分

10 Hà hữu hồ kinh an dụng phân

靈  文  不  在  言  語  科

Linh văn bất tại ngôn ngữ khoa

孰  為 金  剛  為  法  華

Thục vi kim cương vi pháp hoa

色  空  境  界  茫  不  悟

Sắc không cảnh giới mang bất ngộ

癡  心  歸  佛  佛  生  魔

Si tâm quy Phật Phật sinh ma

一  門  父  子  多  膠  蔽

15Nhất môn phụ tử đa giao tế

一  念  之  中  魔  自  至

Nhất niệm chi trung ma tự chí

山  陵  不  涌  蓮  花  臺

Sơn lăng bất dũng liên hoa đài

白  馬  朝  渡  長  江  水

Bạch mă triêu độ Trường Giang thủy

      木 池   

Sở lâm họa mộc tŕ ương ngư

           

20 Kinh quyển chi hôi đài diệc tị

空  留  無  益  萬  千  言

Không lưu  vô ích vạn thiên ngôn

後  世  愚  僧  徒  聒  耳

Hậu thế ngu tăng đồ quát nhĩ

吾  聞  世  宗  在  靈  山

Ngô văn Thế Tôn tại Linh Sơn

             

Thuyết pháp độ nhân như Hằng Hà sa số

           

25 Nhân liễu thử tâm nhân tự độ

           

Linh Sơn chỉ tại nhữ tâm đầu

       

Minh kính diệc phi đài

       

Bồ đề bản vô thụ

           

Ngă độc Kim Cương thiên biến linh

           

30 Kỳ trung áo ch́ đa bất minh

           

Cập đáo Phân Kinh thạch đài hạ

          

Tài chi vô tự thị chân kinh.

 

dịch là: 

 

Đài Phân Kinh của Thái Tử

Chiêu Minh Triều Lương

 

Nơi Lương thái tử chia kinh

Con ghi hai chữ phân kinh rêu mờ

Nền đài hoang dưới màn mưa

Cỏ cây băng giá chết khô một trời

Kinh xưa nay mất hết rồi

Lời c̣n đồn đại từ đời nhà Lương

Rằng thái tử chuộng văn chương

Chuyện phân kinh khó mà lường đúng sai

Phật tính không vật h́nh ngoài

Huống là kinh khéo đặt bầy chia phân

Linh thiêng đâu ở lời văn

Pháp Hoa chẳng vị Kim Cang chẳng v́

Sắc không cảnh giới đ̣i khi

Si mê theo Phật khác ǵ theo ma

Cha con mù quáng một nhà

Chính lời tụng niệm sinh ma trong ḷng

Núi g̣ chưa nở sen hồng

Một mai ngựa trắng vượt ḍng Trường giang

Vạ lây cá vực chim ngàn

Đài phân kinh đổ kinh thành than đen

Ngàn lời vô ích lưu truyền

Rác tai hậu thế muôn thiên luận bàn

Đức Thế Tôn tại Linh Sơn

Độ ngựi số kể cát sông Hằng Hà

Linh Sơn chính tại tâm ta

Thấy tâm là tự độ ta một đời

Gương trong đâu phải tại đài

Bồ đề đâu phải là cây cơi trần

Kim Cang ta đọc ngàn lần

Nhiều câu chưa hiểu thấu phần sâu xa

Đến đài đây chợt vỡ ra

Rằng kinh không chữ mới là chân kinh.

 

Chữ phân kinh theo giới nghiên cứu có thể là việc phân phát kinh cho Phật tử, mà cũng có thể là việc chấm câu phân đoạn, chia thành bộ các kinh điển Phật học đương thời. Tiếp theo Nguyễn Du nói tới cái khó khăn dùng ngôn ngữ để giảng kinh Phật học, cùng ḷng si mê theo Phật cũng chẳng khác ǵ si mê theo ma. Ông trách cha con Lương thái tử quá say sưa học đạo, khiến chưa đắc đạo th́ nước mất nhà tan, Hầu Cảnh tướng nhà Đông Ngụy cỡi ngựa trắng vượt Trường Giang vào tàn phá kinh đô nhà Lương. Lương Vơ Đế bị bắt giam và bỏ chết đói.

Trở về truyện đức Thế Tôn độ người số kể như cát sông Hằng Hà, người đọc thơ  dựng như thấy Nguyễn Du tin tưởng ở ba chữ Phật tại tâm: làm sao thấy được tâm là thấy Phật. Ông nhắc lại lời kệ của Lục Tổ Huệ Năng, tác giả kinh Kim Cang mà ông từng đọc ngàn lần chưa thấu hiểu trọn vẹn. Bỗng nay tới Phân Kinh thạch đài ông mới chợt hiểu là: kinh không chữ mới thật là kinh, đứng với chủ thuyết: bất lập văn tự của Sơ Tổ Thiền Tông.

 

Sứ bộ vào tới đường Tổ Sơn, vùng núi thuộc phiá bắc Hoàng Châu, tỉnh Triết Giang. Cảnh thu miền núi gọi hứng cho Nguyễn Du viết bài:

 

祖  山  道  中

Tổ Sơn Đạo Trung

 

楓  樹  林  中  葉  亂  飛

Phong thụ lâm trung diệp loạn phi

驚  沙  作  雨  上  征  衣

Kinh sa tác vũ thướng chinh y

蕭  蕭  枯  草  路  一  線

Tiêu tiêu khô thảo lộ nhất tuyến

寂  寂  斜  陽  山  四  圍

Tịch tịch tà dương sơn tứ vi

去  日 兩  河  曾  習  戰

Khứ nhật Lưỡng Hà tằng tập chiến

紆  途  千  里  正  思  歸

Vu đồ thiên lư chính tư quy

皤  皤  白  髮  紅  塵  路

Ba ba bạch phát hồng trần lộ

日  暮  登  高   悲  莫   悲

Nhật mộ đăng cao bi mạc bi

dịch là

 

Tổ Sơn Đạo Trung

 

Lá bay xào xạc rừng phong

Cát lầm lấm áo trạnh ḷng quan san

Tiêu điều cỏ úa bên đàng

Núi cao tĩnh mịch chăn ngang bóng tà

Hà Nam Hà Bắc can qua

Đường dài ngao ngán nhớ nhà thêm tăng

Bụi hồng mái tóc điểm sương

Sầu dâng đầu núi chiều buông năo ḷng.

 

Trên đường Tổ Sơn qua khu rừng phong lá rụng, bụi đường lấm áo làm Nguyễn Du trạnh nỗi nhớ nhà. Lại một lần nữa ông thương thân, tóc bạc trên đầu c̣n rong ruổi trên đường thiên lư, với mối đe dọa của chiến trận nghẽn lối, và dường như trong ḷng ông không c̣n chút tha thiết với lợi danh.

 

Hành tŕnh của sứ bộ đi qua mộ của Nhạc Phi đời Tống. Thời đó triều Tống chia lam hai phe: phe Tần cối chủ trương ḥa với người Kim, phe Nhạc Phi chủ trương đánh người Kim tới cùng. Sau mười năm gây dựng lại quân đội, Nhạc Phi đem quân đánh nước Kim. Tần Cối mạo lệnh vua gọi về, hạ ngục rồi giết chết. Ghép Nhạc Phi vào tội chết, có người Hàn Thế Trung hỏi v́ tội ǵ, Tần Cối trả lời: “Mạc tu hữu” nghĩa là chẳng cần có [lư do]. Người đời sau gọi vụ án này vụ án ba chữ. Cảnh phe phái trong triều gợi hứng cho Nguyễn Du viết bài:

 

岳  武  穆  墓

Nhạc Vũ Mục Mộ

 

中  原  百  戰  出  英  雄

Trung nguyên bách chiến xuất anh hùng

丈  八  神  鎗  六  石  弓

Trượng bát thần thương lục thạch cung

相  府  已  成  三  字  獄

Tướng phủ dĩ thành tam tự ngục

軍  門  猶   惜  十  年  功

Quân môn do tích thập niên công

江  湖  處  處  空  南 國

Giang hồ xứ xứ không Nam quốc

 松  百  錚  錚  傲 北  風

Tùng bách tranh tranh ngạo Bắc phong

悵  望  林  安  舊  陵  廟

Trướng vọng Lâm An cựu lăng miếu

栖  霞  山  在  暮  煙  中

Thê hà sơn tại mộ yên trung.

 

dịch là:

 

Mộ Nhạc Vũ Mục

 

Trung nguyên trăm trận anh hùng

Thương dài cung nặng vẫy vùng ruổi rong

Án ba chữ đă mắc ṿng

Mười năm c̣n tiếc quân công huy hoàng

Núi sông Nam Tống vắng hoang

Xạc xào gió bắc chẳng vàng trúc thông

Lâm An miếu cổ vời trông

Thê Hà mây phủ ch́m trong bóng chiều.

 

Nhạc Vũ Mục tức Nhạc Phi. Ngày Nhạc Phi mang quân sang đất Kim, Tần cối mạo lệnh vua, một ngày phái mười hai đạo kim bài ra lệnh cho Nhạc Phi phải đem quân về. Nhận lệnh, Nhạc Phi than: “Công lao mười năm bỏ đi trong một ngày.” Nhưng ông vẫn tuân lệnh vua mang quân về. Ngày Nguyễn Du qua mộ Nhạc Phi ông nh́n về phía Lâm An, kinh đô cũ của nhà Nam Tống, chỉ thấy mây phủ và núi Thê Hà ch́m trong bóng chiều.

 

Cuối đời Bắc Tống, Tần Cối làm chức Ngự Sử dưới triều vua Tống Khâm Tông. Người Kim xâm chiếm Trung Quốc, bắt hai vua Tống Khâm Tông và Tống Huy Tông đem vê Bắc, trong đám tùy tùng có Tần Cối. Sau người Kim thả Tần Cối cho về Nam Tống, được làm tể tướng, chủ trưong đầu hàng nước Kim, giết Nhạc Phi. Tần Cối là ngựi vô cùng gian hiểm, trong 19 năm làm tướng, đổi 29 người chấp chính, giết hại không biết bao nhiêu người trung thần nghĩa sĩ. Chết, Tần Cối đưọc phong làm Trung Vương, thụy là Trung Hiến. Đến đời Tống Ninh Tôn bị truy đoạt tước vương, đổi tên thụy là Mâu Xú. Người đời sau dựng một bức tượng sắt của vợ chồng Tần Cối ở sân điện thờ Nhạc Phi. Ngựi đến chiêm bái Nhạc Phi, thường dùng gậy đánh vào tưọng, phỉ nhổ lên đầu tượng.

 

Nhân qua điện Nhạc Phi, có thơ vịnh Nhạc Phi, Nguyễn Du viết thêm hai bài về tượng Tần Cối và hai bài về tượng Vương Thị, vợ Tần Cối mà theo Nguyễn Du, Vương Thị c̣n độc ác gian hùng gấp bội chồng. Hai bài về Tần Cối như sau:

 

秦  檜  像

Tần Cối Tượng

 

二  首

Nhị Thủ

 

其  一

Kỳ Nhất

 

殿           

Điện cối hà niên chùy tác tân

           

Khước lai y bạng Nhạc vương phần

是  非  賮  屬  千  年  事

Thị phi tẫn thuộc thiên niên sự

打  罵  何  傖  一  假  身

Đả mạ hà thương nhất giả thân

如  此  錚  錚  真 鐵  漢

Như thử tranh tranh chân thiết hán

奈  何  靡  靡  事  金  人

Nại hà mỹ mỹ sự kim nhân

誰  云  于 世  無  功  烈

Thuỳ vân vu thế vô công liệt

萬  古  猶  能  懼  亂  臣

Vạn cổ do năng cụ loạn thần.

 

 

Kỳ Nhị

 

      毀 玉   

Cách Thiên các hủy ngọc lâu tàn

猶  有  頑  皮  在  此  間

Do hữu ngoan b́ tại thử gian

一  世  死  心  懷  大  毒

Nhất thế thử tâm hoài đại độc

千  年  生  鐵  負  奇  眢

Thiên niên sinh thiết phụ kỳ oan

獄  中  已  濺  生  前  血

Ngục trung dĩ tiễn sinh tiền huyết

階  下  徒  誅  死  後  奸

Giai hạ đồ tru tử hậu gian

得  與  忠  臣  同  不  杇

Đắc dữ trung thần đồng bất hủ

齊  天  奇  福  太  無  端

Tề thiên kỳ phúc thái vô đoan.

 

dịch là:

Tượng Tần Cối

 

Hai bài

 

I

 

Cối thành củi truyện ngàn xưa

Vẫn c̣n tượng Cối bên mồ Nhạc Vương

Ngàn năm sai đúng đôi đường

Giả thân đánh mắng hoài công phí lời

Ngỡ rằng mặt sắt hơn người

Thờ Kim luồn cúi suốt đời sao đang

Ai rằng Cối chẳng có công

Gian thần muôn thủa thấy gương phải dè. 

 

II

 

Cách Thiên lầu ngọc điêu tàn

Gian thần hại nước sao c̣n nơi đây

Tim đen nọc độc chứa đầy

Ngh́n năm tượng sắt vạ lây oán hờn

Ngục tù đổ máu trung thần

Bên thềm hành tội tà gian ích ǵ

Nhờ trung gian hăy c̣n kia

Tày trời phúc lạ ly kỳ vậy thay.

 

Trong hai câu đầu bài thứ nhất, Nguyễn Du nhắc lại truyền thuyết Trung Quốc, kể rằng bên điện vua Tống Huy Tông có một cây cối, sinh ra nấm ngọc. Người ta cho đó là điềm Tần Cối được trọng dụng để làm tiêu tan cơ nghiệp nhà Tống.  Tới  đời vua Tống Minh Tông xóa bỏ vương tước của Tần Cối, cây cối đó bị chẻ ra làm củi. Nguyễn Du tự hỏi tiếp là tại sao

bên mồ Nhạc Vương hăy c̣n tượng Tần Cối. Tiếp theo, Ông cho rằng truyện đúng sai,  từ ngàn năm trước hẳn đă rơ đôi đường. Bày ra truyện đánh mắng này làm chi cho hoài công phí lời. Tượng là ngựi mặt sắt, ai ngờ là tượng một kẻ luồn cúi quân Kim. Nhưng Tần Cối âu cũng có công, gian thần nh́n thấy cảnh bên đền Nhạc Vưong ắt phải e dè.

 

Sang bài thứ hai, mở đầu Nguyễn Du tự hỏi, lầu Ngọc Cách Thiên của Tần Cối nay đă hoang tàn, thế mà tượng Tần Cối vẫn c̣n ở đây. Tâm địa đen tối của Tần Cối làm vạ lây cả ngàn năm sau tới bức tượng sắt. Người công thần đă chết oan trong ngục, hạch tội gian thần kia hỏi có ích ǵ? Truyện phúc họa thật kỳ lạ: nhờ có trung thần mà gian thần hăy c̣n kia.

 

Trong cả hai bài, Nguyễn Du chua chát bàn về cái phù du cùng cái đối đăi của cặp gian thần-trung thần.

 

Bên cạnh tượng Tần Cối ở chân điện thờ Nhạc Vưong c̣n có tượng Vương Thị, vợ Tần Cối. Trong hai bài về bức tượng này, Nguyễn Du dường như gay gắt buộc tội Vương Thị, trong vụ mưu toan cùng chồng làm tan nát cơ nghiệp nhà Tống, như sau: 

 

王  氏  象

Vương Thị Tượng

 

二  首

Nhị Thủ

 

其  一

Kỳ Nhất

 

舌  長  三  尺  更   何  為

Thiệt trường tam xích cánh hà vi

好  與  權  奸  備  唱  隨

Hảo dữ quyền gian bị xướng tuỳ

後  患  正  殷  擒  虎  日

Hậu hoạn chính ân cầm hổ nhật

前  功  安  問  飲  龍  期

Tiền công an vấn ẩm long kỳ

一  生  心  跡  同  夫  婿

Nhất sinh tâm tích đồng phu tế

千  古  形  骸  辱  女  兒

Thiên cổ h́nh hài nhục nữ nhi

底  事  想  來  莫  須  有

Để sự tương lai  mạc tu hữu

閨  中  私  語  更  誰  知

Khuê trung tư ngữ cánh thuỳ tri.

 

其  二

Kỳ nhị

 

深  圖  密  筭  勝  夫  君

Thâm đồ mật toán thắng phu quân

應  是  晨  雞  第  一  人

Ưng thị thần kê đệ nhất nhân

不  爛  已  生  三  寸  舌

Bất  lạn dĩ sinh tam thón thiệt

純  鋼  全  得  萬  年  身

Thuần cương toàn đắc vạn niên thân

唱  隨  盡  道  應  無  悔

Xướng tùy tận đạo ưng vô hối

伎  倆  同  年  更  可  親

Kỹ lưỡng đồng niên cánh khả thân

莫  道  女  兒  無  力  量

Mạc đạo nữ nhi vô lực lượng

也  曾  撼  破  岳  家  軍

Dă tằng khám phá Nhạc gia quân

 

dịch là:

 

Tượng Vương Thị

 

Hai Bài

 

I

 

Khen ai bẻ lưỡi cho nàng

Khéo cùng với gă quyền gian xướng tùy

Pḥng hờ bắt hổ pḥng khi

Hoàng Long lỗi hẹn cạn ly rượu mừng

Một đời bụng dạ giống chồng

H́nh hài muôn thủa nhục ḍng nữ lưu

Mạc Tu hữu chữ c̣n lưu

Buồng the bày kế đặt điều ai hay.

 

II

 

Mưu cao ăn đứt anh chồng

Mái này gáy sớm có nhường ai đâu

Lươi mềm đáng sợ siết bao

Thân nay gang sắt ngàn sau chẳng ṃn

Xướng tùy trọn đạo há than

Đôi bên tám lạng nửa cân phỉ nguyền

Chớ rằng nhi nữ yếu mềm

V́ nàng mà Nhạc gia quân tan tành. 

 

Mở đầu bài thứ nhất, Nguyễn Du chua chát khen tài ăn nói của Vương Thị xứng đáng xướng tùy cùng một đại gian thần. Người đọc dường thấy Nguyễn Du buộc Vương Thị vào tội ṭng phạm đă đưa đến sự bắt giữ Nhạc Vũ để tránh hậu hoạn, cùng làm Nhạc Vũ không thắng nổi quân Kim như đă hẹn với quân sĩ. Bụng dạ giống chồng, làm nhục cho phái nữ lưu. Ngay cả cái án ba chữ của Nhạc Vũ Mục, theo Nguyễn Du có thể cũng là mưu kế do Vương Thị bầy ra trong chốn pḥng the.

 

Sang bài thứ hai, Nguyễn Du cho rằng bày mưu độc ác th́ Vương Thị c̣n cao tay hơn chồng. Cái lưỡi không xương của nàng đáng sợ vô cùng, so với ông chồng thật cân xứng. Bằng cớ là v́ nàng mà quân của Nhạc Phi bại trận. Có một điểm người đọc thơ Nguyễn Du tự hỏi là v́ sao ông xét khe khắt với Vương Thị và dường như ông nhẹ lời với Dương Quư Phi hơn nhiều.

 

Tiếp tục cuôc hành tŕnh về nước, sứ bộ vào tỉnh An Huy một buổi sớm mai. Nguyễn Du ghi lại thi cảnh bên đường và tâm cảnh riêng ông trong bài:

 

安  徽  道  中

An Huy Đạo Trung

 

           

Đề nha á á loạn lăng thần

           

Từ bắc Từ nam hiểu sắc phân

一  帶  雪  田  青  者  麥

Nhất đái tuyết điền thang giả mạch

四  山  松  澍  白  為  雲

Tứ sơn tùng thụ bạch vi vân

悠  悠  鄉  國  八  千  里

Du du hương quốc bát thiên lư

碌  碌  攻  名  一  片  塵

Lục lục công danh nhất phiến trần

共  指  梅  花  報  消  息

Cộng chỉ mai hoa báo tiêu tức

春  何  曾  到  異  鄉  人

Xuân hà tằng đáo dị hưong nhân.

 

dịch là:

Trên Đường An Huy

 

Rạng đông quạ réo chẳng ngừng

Bắc nam nắng giải hai vùng Từ Châu

Mạch xanh tuyết trắng xen nhau

Núi đùn mây trắng giăng đầu thông xanh

Dạm ngàn quê cũ trạnh t́nh

Công danh gió bụi lênh đênh bên trời

Tin xuân mai nở khoe tươi

Xuân nào có dến với người tha phương.

 

Lại một lần nữa, cảnh bên đường không tạo nổi  cho Nguyễn Du một thi cảnh đích đáng, khiến tâm cảnh của ông lại như nhuốm buồn v́ nhớ nhà và ông tự trách ḿnh tuổi đă cao sao thân c̣n lận đận với công danh, lênh đênh trên đất khách. Hoa mai nở, báo xuân về, lần này không c̣n làm ông bớt nhớ nhà như rừng mai nở trên đầu núi bữa ông vào đường Từ Châu.

 

Thi hứng dường như trở lại với Nguyễn Du khi sứ bộ đi ngang đầm Đào Hoa. Đầm này là nơi Uông Luân từng mở tiệc tiễn Lư Bạch, và nhà thơ này viết bài tứ tuyệt lưu tặng chủ nhân, trong đó hai câu cuối là [4]:

 

           

Đào hoa đàm thủy thâm thiên xích

不  及  汪  倫  送  我  情

Bất cập Uông Luân tống ngă t́nh

 

nghĩa là:

 

Đầm Đào Hoa nưóc sâu ngàn thước

Đâu bằng t́nh Uông Luân đưa ta.

 

Nguyễn Du để lại bài thơ mựi sáu câu:

 

桃  花  潭  李  青  蓮  舊  跡

Đào Hoa Đàm Lư Thanh Liên Cựu Tích

 

桃  花  潭  水  千  尺  清

Đào Hoa đàm thủy thiên xích thanh

潭  上  松  柏  冬  猶  青

Đàm thượng tùng bách đông do thanh

道  是  唐  朝  李  供  奉

Đạo thị Đường triều Lư cung phụng

縱  飲  此  潭  因  得  名

Túng ẩm thử đàm nhân đắc danh

十  年  酒  肆  人  間  世

Thập niên tửu tứ nhân gian thế

天  子  呼  來  猶  爛  醉

Thiên tử hô lai do lạn túy

自  言  臣  是  酒  中  仙

Tự ngôn thần thị tửu trung tiên

薄  視  榮  名  同  敝  履

Bạc thị vinh danh đồng tệ lư

千  年  勝  蹟  以  人  傳

Thiên niên thắng tích dĩ nhân truyền

不  在  悠  悠  一  潭  水

Bất tại du du nhất đàm thuỷ

潭  水  至  今  清  且  漣

Đàm thuỷ chí kim thanh thả liên

一  魚 一  鳥  皆  成  仙

Nhất ngư nhất điễu giai thành tiên

惆  悵  斯  人  不  得  見

Trù trướng tư nhân bất đắc kiến

遠  來  使  我  心  茫  然

Viễn lai sứ ngă tâm mang nhiên

世  路  塵  埃  信  溷  濁

Thế lộ trần ai tín hỗn trọc

不  如  終  日  痛  飲  全  吾  天

Bất như chung nhật thống ẩm toàn ngô thiên.

 

dịch là: 

Dấu Cũ Của Lư Thanh Liên

Ở Đầm Đào Hoa

 

Đầm Đào Hoa vạn thước sâu

Xanh tươi tùng bách mặc dầu tiết đông

Triều Đường Lư Bạch nghe đồn

Bên đầm say khướt khiến đầm nổi danh

Mười năm đời gửi tửu đ́nh

Lệnh vua truyền gọi trùng tŕnh tỉnh say

Tửu Trung Tiên chính ngựi đây

Danh cao chiếc dép đứt quai há màng

Chẳng v́ đầm nước mênh mang

V́ người mà cảnh ngàn năm lưu truyền

Nước hồ trong vắt lắng yên

Nơi đây chim cá thành tiên v́ người

Khách thơ không gặp ngậm ngùi

Từ xa ta tới khôn nguôi tấc ḷng

Đường đời gió bụi đục trong

Tính trời giữ trọn chi bằng cứ say. 

 

Thanh Liên là tên làng của Lư Bạch, nên Lư Bạch tự xưng là Thanh Liên cư sĩ. Trong hai câu đầu Nguyễn Du tả vắn tắt cănh đầm Đào Hoa, Sáu câu tiếp theo ông nhắc lại thoại về lư Bạch trong thời gian ngựi thơ lănh chức hàn lâm tại triều vua Đường Huyền Tông, sang truyện Uông Luân mở tiệc đưa tiễn Lư Bạch mà đầm nổi tiếng, đến truyện Lư Bạch say rượu có lệnh vua đ̣i không về cung nổi, c̣n tự xưng ḿnh là tiên rượu, và coi danh lợi như chiếc dép rách. Nguyễn Du buồn v́ từ xa tới mà không gặp được Lư Bạch, khiến ḷng áy náy bùi ngùi. Nh́n xuống tấm áo mặc trên người ông thấy áo lấm bụi đường mà thương thân. Và ông tự hỏi, một câu hỏi đạm mầu sắc Trang Tử:  để giữ trọn tính trời, có chi hơn là cứ say  mèm?