www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

Main Menu

 
 

 

 



THÚ ĐỌC SÁCH:
 
ĐỌC THƠ CHỮ Nguyễn Du
Lê Phụng
 

 

 

 

PHẦN 5:

 

 

 

北  行  雜  錄

Bắc  Hành Tạp Lục

 

 

Tiếp theo bài Đồng Tước Đài, trong cùng một ư thơ, Nguyễn Du viết bài:

 

七  十  二  疑  塚

Thất Thập Nhị Nghi Trủng

 

鄴  城  城  外  野  風  吹

Nghiệp thành thành ngoại dă phong xuy

秋  草  蕭  蕭  舊  事  非

Thu thảo tiêu tiêu cựu sự phi

枉  用  一  人  無  限  智

Uổng dụng nhất nhân vô hạn trí

臭  名  滿  槨  藏  何  用

Xú danh măn quách tàng hà dụng

賊  骨  千  年  罵  不  知

Tặc cốt thiên niên mạ bất tri

何  似  錦  城  先  主  廟

Hà tự Cẩm Thành tiên chủ miếu

至  今  松  柏  有  光  輝

Chí kim tùng bách hữu quang huy.

 

dịch là:

Bẩy Mươi Hai Ngôi Mộ Giả

 

Ngoài thành Nghiệp gió nhẹ đưa

Trời thu cỏ áy việc xưa đổi dời

Uổng dùng sảo kế suốt đời

Mối ngờ để lại cho người đời sau

Xú danh đầy quách giấu đâu

Ngàn năm xương giặc mắng sao cho rành

Khác đền tiên chủ Cẩm Thành

Nay c̣n tùng bách mướt xanh rạng ngời.

 

Theo Tam Quốc Chí, Tào Tháo chết tại Hứa Đô, đưa về Nghiệp Quận an táng. V́ sợ bị người đào mả, nên để cho ngựi đời không biết mộ thực của Tào Tháo ở đâu, Tào Tháo dặn phải đắp bẩy mươi hai nấm mộ giả. Theo Nguyễn Du, Tào Tháo không thể dấu được tiếng xấu của ḿnh, và ngàn năm sau, ngựi đời có mạ lỵ th́ xương tàn của Tào Tháo cũng chẳng hay biết. Điều khác biệt là miếu thờ Tiên Chủ Lưu Bị ở Cẩm Thành tùng bách ngày nay hăy c̣n xanh tươi.

 

Xứ đoàn trảy qua làng cũ Lạn Tương Như một hiền thần của vua Huệ Văn Vương, nước Triệu, đời Chiến Quốc. Sử [1]chép rằng Huệ Văn Vương có viên ngọc bích của họ Ḥa. Vua Tấn Chiêu Vưong xin đổi mười lăm thành lấy viên ngọc đó. Vua Triệu sai Nhạn Tưong Như mang ngọc sang Tần. Vua Tần lấy ngọc và không giao thành như đă hứa. Lạn Tương Như nói: “Ngọc bích có vết, tôi xin chỉ bệ hạ xem.” Vua Tần trao lại ngọc bích. Tương Như nhận ngọc, đúng lùi vào chân cột, tóc dựng ngược biện bác với vua Tần, dọa đập vỡ ngọc. Vua Tần đồng ư sai đem bản đồ cắt đất mười thành cho Triệu. Tương Như biết là truyện lừa dối, đ̣i vua Tần trai giới năm ngày để nhận ngọc, rồi cho người lẻn mang ngọc về Triệu. Vua Tần nổi giận nhưng vẫn cho Tương như về nước và truyện đổi ngọc lấy thành không thành. Về tới Triệu, Tương Như  được vua Triệu phong làm Thượng đại phu.

Mấy năm sau truyện trả ngọc này, Triệu Tần chinh chiến liên miên, không phân thắng bại. Vua Tần mời vua Triệu đến họp tại Dẫn Tŕ. Lạn Tương Như được đi theo và thăng chức Thuợng Khanh, cao hơn cả chức Đại Tướng của Liêm Pha. Liêm Pha giận có ư muốn làm nhục Tương Như. Để tránh xung đột với quan cùng triều, Tương Như t́m cách tránh mặt Liêm Pha tại sân rồng cũng như đi ngoài đường. Có người hỏi Tương Như sao lại sợ Liêm Pha đến như vậy. Tương Như nói: “Liêm Đại Tướng Quân đâu có đáng sợ bằng vua Tần. Sở dĩ Tần chưa dám nuốt Triệu v́ Triệu có cả Liêm Pha và Nhạn Tương Như. Nay hai hổ chọi nhau th́ một mất một c̣n, cho nên ta làm thế v́ nghĩ đến truyện tồn vong của nước Triệu.” Liêm Pha nghe lời ấy, bèn cởi trần mang roi tới gặp Lạn Tưong Như và nói; “Kẻ hèn này không biết tướng quân rộng lưọng đến thế.” Rồi từ đó hai người kết bạn sống chết có nhau.

 

Nhớ lại tích trên, qua làng cũ Lạn Tương Như, Nguyễn Du đề thơ như sau:

 

蘭  相  如  故  里

Lạn Tương Như Cố Lư

大  勇  不  以  力

Đại dũng bất dĩ lực

僅  有  蘭  相  如

Cận hữu Lạn Tương Như

僥  倖 能  全  璧

Kiểu hănh năng toàn bích

徘  徊  善  避  車

Tàm quư thiện tỵ xa

豐  碑  留  姓  字

Phong bi lư tính tự

全  趙  免  丘  墟

Toàn Triệu miễn khưu khư

慚  愧  力  扼  虎

Tàm quư lực ách hổ

平  生  無  可  書

B́nh sinh vô khả thư

 

dịch là:

Làng Cũ Lạn Tương Như

 

Dũng không sức thực hơn đời

Lạn Tương Như hỏi mấy người sánh ngang

Cầu may giữ ngọc vẹn toàn

Tránh xe việc nước chẳng màng t́nh riêng

Họ tên bia đá lưu truyền

Giữ ǵn đất Triệu b́nh yên trong ngoài

Sức đè hổ thẹn cho ai

Một đời sự nghiệp chẳng đầy một câu.

 

Sứ đoàn đi qua Hàm Đan, cố đô nưóc Triệu thời chiến quốc, với những thắng cảnh những xóm ca kỹ nổi tiếng sử sách c̣n lưu truyền. Nguyễn Du ghi lại cảm hứng của ông trong bài:

     

Hàm Đan Tức Sự

 

           

Nhất dải thùy dương bán mộ yên

      跡 見   

Hàm Đan thắng tích kiến di biên

           

Cao nguyên phong thảo hô ưng lộ

           

Hà xứ vân Hà hiệp kỹ diên

鴻  嶺  夢  中 荒  射  獵

Hồng Lĩnh mộng trung hoang xạ lạp

白  頭  足  跡  遍  山  川

Bạch đầu túc tích biến sơn xuyên

黃  河  南  北  皆  秋  水

Hoàng hà nam bắc giai thu thủy

鄉  信  何  由  達  鴈  邊

Hương tín hà do đạt nhạn biên.

 

dịch là:

 

Tức Cảnh Hàm Đan

 

Thùy dương bảng lảng khói chiều

Hàm Đan cảnh đẹp c̣n nhiều sách ghi

Đồi chim ưng cỏ xanh ŕ

Vân Hào đàn sáo ca nhi đâu c̣n

Non Hồng mơ một cuộc săn

Nước non in dấu vết chân bạc đầu

Hoàng Hà nước lũ ngập sâu

Tin nhà ngóng cánh nhạn cao bên trời.

 

Trong bốn câu đầu, Nguyễn Du ghi lại cảnh đẹp thiên nhiên của đất Hàm Đan ông thấy trước mắt, nhưng cảnh đàn sáo ca nhi ca tụng trong sách cổ nay không c̣n. Thế rồi ông nhắc tới cái thú đi săn ỏ Hồng Lĩnh, cái thú đó vẫn c̣n về trong giấc mơ của ông. Trên thực tế th́ hiện ông c̣n in vết chân bên trời. Mé nam mé bắc sông Hoàng Hà ngập sâu nước lũ làm ông chậm có tin nhà.

 

Sứ bộ đi ngang qua nơi Hàn Tín luyện quân, gợi cho Nguyễn Du suy tư về những hành động đă dẫn tới cái chết thảm của vị tướng tài này của vua Hán Cao Tổ. Ông ghi lại những suy nghĩ đó trong bài:

 

韓  信  講  兵  處

Hàn Tín Giảng Binh Xứ

 

百  萬  旌  麾  北  渡  河

Bách vạn tinh huy bắc độ hà

燕  交  地  下  有  沉  戈

Yên giao địa hạ hữu trầm qua

悠  悠  事  後  二  千  載

Du du sự hậu nhị thiên tải

蕩  蕩  城  邊  一  片  沙

Đăng đăng thành biên nhất phiến sa

噲  伍  未  成  甘  碌  碌

Khoái ngũ vị thành cam lục lục

君  前  猶  自  善  多  多

Quân tiền do tự thiện đa đa

可  憐  十  世  山  河  在

Khả liên thập thế sơn hà tại

厚  誓  徒  延  絳  灌  家

Hậu thệ đồ điên Giáng Quán gia.

 

dịch là:

Tức Cảnh Hàm Đan

 

Trăm vạn quân vượt qua sông

Thành Yên ḷng đất giáo gươm chôn vùi

Hai ngàn năm trước xa rồi

Bên thành chỉ thấy cát bổi mông mênh

Ngang hàng Phàn Khoái âu đành

So tài thao lược c̣n giành hơn vua

Mười đời sông núi thề xưa

Riêng nhà Giáng Quán móc mưa ơn dầy.

 

Hàn Tín [2] vốn theo Hạng Vơ, sau bỏ Hạng Vơ theo Lưu Bang, lên tói hàng công thần bậc nhất ngang với Trương Lương và Tiêu Hà. Có công diệt nước Tề dược phong là Tề Vương, hội binh đánh Hạng Vơ ờ Cai Hạ. Được phong là Sở Vương. Có người tố cáo Hàn Tín có ư định làm phản. Lưu Bang triệu về Lạc Dương giáng làm Hoài Âm Hầu. Lưu Bang mang quân đi đánh ngoài biên xa. Tín cáo bệnh không theo. Rồi bị Lữ Hậu lừa gọi vào cung Trựng Lạc, bắt chém  cả ba họ.

 

Trong bốn câu đầu, Nguyễn Du tưởng tưởng đoàn quân một triệu người cờ xí rợp trời, của Hàn Tín vượt sông Hoàng Hà lên phía bắc. Sử kiện đó đă hai ngàn năm qua, thành Yên là nơi Hàn Tín luyện quân, ngày nay giáo gươm thẩy chôn vùi dưới ḷng đất, ông chỉ thấy trước mắt một băi sông cát bồi mênh mông. Ông nhắc lại truyện Hàn Tín ganh ghen với Phàn Khoái, một tướng tài giỏi của Lưu Bang. Rồi truyện Hàn Tín so tài cao thấp với vua Hán Cao Tổ về việc dùng binh khiển tướng. Ông nhắc lại lởi thề của Hán Cao Tổ khi phong tước cho các công thần: “Bao giờ nưóc sông Hoàng Hà cạn chỉ c̣n bằng chiếc giải áo, núi Thái Sơn ṃn đi  chỉ bằng ḥn đá mài, non nước vẫn c̣n truyền cho con cháu.” Trong câu kết, ông thương cho Hàn Tín giúp Lưu Bang lập nên nhà Hán, mà bị chết thảm để ơn vua lộc nước nhà Hán vào tay Giáng hầu tức Chu Bột và Quán Anh.

 

Tiếp tục cuộc hành tŕnh, Nguyễn Du có dịp đọc bia Liêm Pha và khởi hứng viết bài:

 

   

Liêm Pha Bi

 

廉  頗  亡  去  武  安  將

Liêm Pha vong khứ Vũ An tướng

四  十  萬  人  同  穴  葬

Tứ thập vạn quân đồng huyệt táng

乳  臭  小  兒  易  言  兵

Nhữ xú tiểu nhi dị ngôn binh

一  國  長  城  徒  自  喪

Nhất quốc trường thành đồ thhu táng

寄  閫  重  任  須  老  成

5Kư khổn trọng nhậm tu lăo thành

內  審  國  勢 外  敵  情

Nội thẩm quốc thế ngoại địch t́nh

所  以  臨  敵  能  制  勝

Sở dĩ lâm địch năng chế thắng

端  在  捐  仇  知  負  荊

Đoan tại quyên cừu tri phụ kinh

           

Nhất quốc lương hổ bất khả phạm

      年 誰   

10Nhị thập dư niên thuỳ dữ tranh

將  軍  在  時  趙  以  重

Tướng quân tại thời Triệu dĩ trong

將  軍  去  時  令 趙  輕

Tướng quân khứ thời linh Triệu khinh

所  恨  讒  人  織  萋  斐

Sở hận sàm nhânchức thê phỉ

何 須  一  食  三  遺  屎

Hà tu nhất thực tam di thỉ

白  頭  去  後  不  重  來

15Bạc đầu khứ hậu bất trùng lai

邯  鄲  之  事  可  知  矣

Hàm Đan chi sự khả tri hỹ

趙  亡  秦  繼  三  千  年

Triệu vong tần kế tam thiên niên

將  軍  名  字  至  今  傳

Tướng quân danh tự chí kim truyền

摩  挲 古  碣  三  太  息

Masa cổ kiệt tam thái tức

勃  勃  壯  氣  想 見 生  前

20Bột bột tráng khí tường kỳ sinh tiền

今  人  不  少   食  多  肉

Kim nhân bất thiểu thực đa nhục

           

Cơ linh gia dưỡng vô di súc

           

Thanh b́nh thời tiết vô chiến tranh

一 口 雄 談 不 數 廉頗 與 李 牧

Nhất khẩu hùng đàm bất sổ Liêm Pha dữ Lư Mục

 

dịch là: 

 

Bia Liêm Pha

 

Truất Liêm Pha phong Vũ An

Mồ chung chôn bốn trăm ngàn Triệu binh

Miệng hoi sũa bàn việc binh

Tường thành một nưóc sao đành bỏ ngang

5Tướng già gánh nặng cầm quân

Ngoài biết địch trong hiểu dân mới thành

Quên thù riêng tự phạt ḿnh

Đến khi vào trận thắng dành trong tay

Nuớc hai hổ tướng vững thay

10Hai mươi năm lẻ chẳng ai dám nḥm

Tướng quân c̣n Triệu oai hùng

Tưóng quân đi Triệu quẫn cùng đổ xiêu

Giận lời gièm khéo dệt thêu 

Tiệc ăn đứng dậy đi tiêu ba lần

15Đi chẳng về lăo đâu cần

Hàm Đan cảnh huống xoay vần c̣n căm

Tần nối Triệu ba ngàn năm

Đến nay tên họ tướng quân c̣n truyền

Đọc bia cổ những trạnh niềm

20Hăng say hùng khí sinh tiền ghi đây

Ăn như rồng cuốn thời nay

Khắp nơi nhan nhản hại bày súc sinh

Thời thái b́nh không lửa binh

Quên Liêm quên Lư cậy ḿnh nói hăng.

 

Áng thơ dài trên đây dựa trên một đoạn sử phức tạp của nước Triệu [3], trải dài suốt ba triều vua: Huệ Văn Vương, Hiếu Thành Vương và Điệu Tương Vương. Câu mở đầu, Nguyễn Du nhắc lại truyện năm 263 trước công nguyên, đời vua Hiếu Thành Vương, tướng Tần là Bạch Khởi mang quân đánh Triệu ở thành Trường B́nh do Liêm Pha trấn giữ. Liêm Pha cố thủ quân Tần đến khiêu chiến cũng không ra đánh. Vua Triệu bị trúng kế ly gián của Tần sai vị tướng trẻ là Triệu Quát tới thay thế Liêm Pha. Dưới quyền Triệu Quát, quân Triệu thua to, bốn vạn binh chôn cùng một huyệt. Câu ba và bốn, tác giả, so sánh lăo tướng Liêm Pha, người từng được coi là bức tường thành của nước Triệu, với một vị tướng trẻ, Triệu Quát, miệng c̣n hoi sửa, rồi ông nhắc lại truyện cũ giữa Liêm Pha và Lạn Tương Như dưói triều vua Huệ Văn Vương, và tiếp theo là cảnh nước Triệu b́nh yên suốt hai mươi năm nhờ có Liêm Pha và Lạn Tương Như làm tướng. Trong bốn câu 13-16, Nguyên Du tóm tắt truyện nước Triệu sau khi bị truất quyền bỏ sang nước Nguỵ, làm tướng nước Nguỵ, nhưng ḷng vẫn hướng về Triệu.  Sang đời Điệu Tương Vương, quân Tần lại sang đánh Triệu. Vua Triệu tính kế cho sứ giả đi mời Liêm Pha về giữ nước. Muốn tỏ ra ḿnh tuy tuổi già nhưng c̣n tráng kiện, Liêm Pha ăn trước mặt sứ giả trong một bữa một đấu gạo, mười cân thịt, mặc áo giáp lên ngựa để tỏ uy dũng. Sứ giả về tâu vói vua Triệu là Liêm Pha tuy cao tuổi, ăn c̣n khỏe, nhưng thêu dệt thêm là trong bữa ăn tiếp sứ thần ba lần phải đứng lên đi tiêu. Vua Triệu cho là Liêm Pha đă quá già không mời về làm tướng nữa.Trong hai câu tiếp theo, Nguyễn Du đọc bia cồ mà thương Liêm Pha. rồi trong bốn câu kết, ông liên tưởng tới người nay, ăn nhiều chẳng kém Liêm Pha, nhưng sống thời thái b́nh, chỉ biết khoe khoang tự cao tự đại, không đáng so với Liêm Pha và Lư Mục, một vị tướng tài cuối cùng của nước Triêu, trước khi bị nước Tần tiêu diệt.

 

Tiếp tới, Nguyễn Du có hai bài về Tô Tần như sau:

 

蘇  秦  亭

Tô Tần Đ́nh

二  首

Nhị Thủ

 

其  一

Kỳ Nhất

 

敝  濜  貂  裘  不  復  西

Tệ tận điêu cừu bất phục tây

趙  臺  抵  掌  吐  虹  霓

Triệu đài để chưởng thổ hồng nghê

縱  橫  自  可  愚  庸  主

Tung hoành tự khả ngu dung chúa

富  貴  還  能  倨  寡  妻

Phú quư hoàn năng cứ quả thê

六  國  印  銷  沙  漠  漠

Lục quốc ấn tiêu sa mạc mạc

一  亭  秋  暮  草  萋  萋

Nhất đ́nh thu mộ thảo thê thê

人  生  權  利  誠  無  謂

Nhân sinh quyền lợi thành vô vị

今  古  誰  能  破  此  迷

Kim cổ thuỳ năng phá thử mê.

 

其  二

Kỳ Nhị

 

季  子  黑  裘  敝

Quư Tử hắc cừu tệ

徒  步  擔  囊  歸

Đồ bộ đảm nang quy

其  妻  不  下  機

Kỳ thê bất há ky

       

Kỳ tẩu bất vị xuy

       

Phụ mẫu bất phục cố

相  看  如  路  岐

Tương khan như lô kỳ

丈  夫  一  失  志

Ttượng phu nhất thất chí

骨  肉  皆  相  離

Cốt nhục giai tương ly

一  朝  大  運  有  時  至

Nhất triêu đại vận hữu th́ chí

六  印 纏  腰  鳴  得  意

Lục ấn triền yêu minh đắc ư

黃  金  百  鎰  璧  百  雙

Hoàng kim bách dật bích bách song

從  車  千  乘  來  鄉  里

Ṭng xa thiên thặng lai hưong lư

父  母  郊  迎  嫂  膝  行

Phụ mẫu do nghênh tẩu tất hành

妻  見  其  夫  側  目  視

Thê kiến kỳ phu trắc mục thị

平  生  志  願  畢  於  斯

B́nh sinh chí nguyện tất ư tư

前  倨  後  恭  言  正  鄙

Tiền cứ hậu cung ngôn chính bỉ

合  縱  不  在  卻  彊  秦

Hợp tung bất tại khước cường Tần

但  向  所  親  驕  富  貴

Đăn hướng sở thân kiêu phú quư

刺  股  原  為  權  利  謀

Thích cổ nguyên vị quyền lợi mưu

嗟  乎  此  人  小  哉  器

Ta hồ thử nhân tiểu tai khí

書  中  飽  聞  蘇  秦  名

Thư trung băo danh Tô Tần danh

道  中  卻  過  蘇  秦  亭

Đạo trung khước quá Tô Tần đ́nh

車  馬  金  玉  已  無  跡

Xa mă kim ngọc dĩ vô tích

亭  前  之  草  空  青  青

Đ́nh tiền chi thảo không thanh thanh

           

Thế nhân đa độc Tô Tần truyện

               

Do vi vị thế phú quư thương kỳ sinh.

 

dịch là:

Đ́nh Tô Tần

 

Hai bài

 

I

 

Áo cừu rách lánh trời Tây

Quay về đất Triệu khoa tay dối lường

Gạt sáu vua  kế hợp tung

Giầu sang áo gấm ung dung về làng

Cát vàng c̣n sáu ấn tan

Ngôi đ́nh cỏ áy thu tàn thê lương

Truyện đời danh lợi chán chường

Kê vàng một giấc vô thường thương ai.

 

II

 

Áo cừu Quí Tử rách bươm

Bên vai quẩy đẫy tay không vê làng

Vợ đang dệt cửu ngó ngang

Chị dâu cơm nước thấy chàng làm ngơ

5Mê cha ruột thịt tảng lờ

Coi như người lạ hững hờ dửng dưng

Trượng phu thất thế đường cùng

Dẫu là một thịt một xương cũng ĺa

Vận may đến một sớm kia

10  Lưng đeo sáu ấn đề  huề vẻ vang

Trăm đôi ngọc trăm nén vàng

Ngựa xe trăm cỗ về làng vinh quy

Mẹ cha đón chị dâu quỳ

Vợ nh́n lấm lét bơ khi lỡ thời

15B́nh sinh chí nguyện trọn đới

Trước khinh nay trong thốt lời tiểu nhân

Hợp Tung chẳng đề diệt Tần

Chỉ mong trả hận người thân riêng ḿnh

Dùi đâm vào vế mưu danh

20Than ôi người ấy quả t́nh nhỏ nhen

Tô Tần sử sách ghi tên

Miếu Tô Tần vẫn c̣n bên đường ṃn

Ngựa xe vàng ngọc chẳng c̣n

Trước đ́nh chỉ thấy cỏ non rờn rờn

25Người đời đọc truyện Tô Tần

Lợi danh c̣n để lụy thân thực buồn.

 

Đối chiếu với Truyện Tô Tần[4] trong Sử Kư của Tư Mă Thiên, người đọc thấy  hai bài Nguyễn Du viết về Tô Tần trên đây dường như dựng trên những thoại quanh việc Tô Tần đối xử với người thân trong gia đ́nh riêng mà đánh giá nhà biện sĩ này. Nguyễn Du trích dẫn lời Tô Tần nói với thân nhân, ngày đeo ấn sáu nước về nhà: tiền cứ hậu cung, nghĩa là trước kia sao khinh rẻ sao nay kính trọng, và cho đó là lời của kẻ tiể nhân. Điều đó chứng tỏ rằng Nguyễn Du muốn dùng những thoại về Tô Tần đó để suy nghĩ về mối thù hận nhỏ nhen trong tương quan giữa một người buộc ḿnh vào danh lợi, đối với người thân trong gia đ́nh trước và sau khi thành đạt. Ngoài ra, Nguyễn Du c̣n muốn dùng truyện Tô Tần để tŕnh bày với người đọc thơ ông cái mối nguy hại của lợi danh trong đời sống con người.

 

Sau hai bài viết về biện sỉ Tô Tần, cũng trong ḍng thơ vinh sử Trung Quốc đó, Nguyễn Du viết tiếp hai bài về thích khách Dự Nhượng[5]:

 

豫  讓 橋  匕  首 行

Dự Nhượng Kiều Chủy Thủ Hành

 

晉  陽  城  外  滔  滔  水

Tấn Dương thành ngoại thao thao thủy

           

Bá Trí tất đầu vi niệu khí

           

Vô nhân báo cừu thành khả bi 

其 臣  豫  讓  身  當  之

Kỳ thần Dự Nhượng thân đương chi

漆  身  為  癩  剔 鬚  眉

5Tất thân vi lại dịch tu mi

當  道  乞  食  妻  不  知

Đương đạo khất thực thê bất tri

身  挾  匕  首  伏  橋  下

Thân hiệp chủy thủ phục kiều hạ

怒  視  仇  腹  甘  如  飴

Nộ thị cừu phúc cam như di

殺  氣  凜  凜  不  可  近

Sát khí lẫm lẫm bất khả cận

白  日  無  光  霜  雪  飛

10Bạch nhật vô quang sương tuyết phi

再   獲 再  舍  心  不  移

Tái hoạch tái xả tâm bất vi

臨  死  猶  能  三  擊  衣

Lâm tử do năng tam kích y

凌  凌  奇  氣  千  霄  上

Lăng lăng kỳ khí thiên tiêu thượng

自  此  橋  名  更  豫  讓

Tự thử kiều danh canh Dự Nhượng

君  臣  大  義  最  分  明

15Quân thân đại nghĩa tói phân minh

國  士  眾  人 各  易  上

Quốc sĩ tối nhân các dị thượng

愧  殺  人  臣  懷  二  心

Qúy sát nhân thần hoài nhị tâm

  古  聞  之  色  惆  悵

Thiên cổ văn chi sắc trù trướng

不  是  荊  軻  聶   正  徒

Bất thi Kinh Kha Nhiếp chính đồ

甘  人  豢    義  輕  其  軀

20Cam nhân hoạn dưởng kinh kỳ khu

血  氣  之  勇  不  足  道

Huyết khí chi dũng bất túc đạo

君  獨  錚  錚  鐵  丈  夫

Quân độc tranh tranh thiết trượng phu

路  經  三  晉  皆 丘  土

Lộ kinh tam tấn giai khâu thổ

注 目         

Chú mục kiều biên như hữu đổ

西           

25Tây phong thê thê hàn bức nhân

征  馬  頻  頻  驚  失  路

Chinh mă tần tần kinh thát lộ

匕  首  當  時  七  寸  長

Chủy thủ đương thời thất thốn trường

獨  有  萬  丈  光  芒  亙  古  今 

Độc hữu vạn trượng quangmang cắng cổ kim

 

dịch là:

 

Bài Hành Lưỡi Dao Găm Dự Nhượng

 

Tấn Dương nước cuốn lở bờ

Xót đầu Trí Bá đựng dơ nhục nhằn

Thù chưa báo hận c̣n căm

Gia thần Dự Nhượng một thân chí t́nh

5Mày râu cạo nhẵn sơn ḿnh

Ăn xin giả hủi trá h́nh kế sâu

Dấu dao ngắn nấp dưới cầu

Nhằm đâm bụng địch mưu cao vẹn toàn

Bừng bừng sát khí khó gần

10Giữa trưa trời bỗng tối sầm tuyết sương

Mấy lần bắt thả một ḷng

Chết kề chém áo những mong đáp đền

Ngất trời khí tiết lưu truyền

Lấy tên Dự Nhượng đặt tên cho cầu

Vua tôi nghĩa cả lớn lao

Chúng nhân quốc sĩ khác nhau đôi đường

Làm tôi thẹn kẻ hai ḷng

Một lời vạn thủa xót thương chân thành

Chẳng như họ Nhiếp họ Kinh

Mang ơn biệt đăi vị t́nh xả thân

Nói chi dũng khí hùng tâm

Riêng ông gang sắt ngàn năm ai bằng

Đuờng Tam Tấn g̣ bải hoang

Bên cầu chợt thoáng bàng hoàng bóng ai

Gió tây lạnh thấm bờ vai

Hăi hùng ngựa hư đường dài lỏng cương

Lưỡi dao ngắn chẳng đầy gang

Cổ kim muôn trượng hào quang sáng ngời

 

Dự Nhượng người nước Tấn, thời Xuân Thu, làm tôi quan đại phu Phạm Trung Hàng nước Tấn. Phạm Trung Hàng bị Trí Bá giết, Dự Nhương làm tôi cho Bá Trí, lúc đó là thượng khanh cầm quyền nước Tấn.  Trí Bá ép hai nước nhỏ Hàn và Ngụy hội quân đánh nước Triệu. Triệu Tương Tử cố thủ thành Tấn Dương.  Trí Bá vây Tấn Dương và dùng thủy công tháo nước sông Tấn vào Tấn Dương hại Triệu Tương Tử. Kế không thành v́ bị quân Hàn và Ngụy làm phản. Trí Bá thua chạy trốn, sau bị Triệu Tương Tử giết, lấy sọ làm đồ đựng chất dơ. Dự Nhượng quyết tâm báo thù cho Trí Bá.  Nhưng bị Triệu Trương Tử bắt ba lần, tha hai lần, đến lần thứ ba mới giềt. Triệu Trưong Tử hỏi Dự Nhượng: “Trước kia người thờ Phạm Trung Hàng, sao Trí Bá giết Phạm Trung Hàng ngươi không báo thù? Nay ta giết Trí Bá ngươi một mực báo thù?”. Dự Nhượng trả lời: “Họ Phạm đăi tôi như người thường, tôi cũng báo lại như người thường. Trí Bá đăi tôi như quốc sĩ, cho nên tôi cũng lấy tư cách quốc sĩ mà báo lại.”

 

Sau khi bị bắt và được tha, bạn bè có hỏi Dư Nhượng sau không lợi dụng ḷng Triệu Tương Tư yêu mến mà tính truyện gần gữi rồi lập kế giết Triệu Tương Tử mà lại khổ thân sơn ḿnh cho khổ thân. Dự Nhương cho kế đó là kế hai ḷng đáng hổ thẹn mà không theo.

 

Bị Triệu Tương Tử bắt lần thứ ba, và đem ra giết, trước khi chịu chết Dự Nhượng xin được đánh vào chiếc áo bào của Trí Bá ba cái để hả ḷng. Triệu Tương Tử khen là người có nghĩa, sai người cầm áo bào đưa cho Dự Nhượng Dự Nhượng tuốt kiếm nhẩy lên đâm ba nhát và nói: “Ta có thể chết để báo ơn Trí bá đưọc rồi.” Đoạn phục gươm tự sát.

 

So sánh Dự Nhượng với Nhiếp Chính và Kinh Kha, hai thích khách nổi danh khác trong Sử Kư của Tư Mă Thiên, Nguyễn Du cho Dư Nhượng, chết v́ ḷng trung của quốc sĩ đối với vua, c̣n Kinh Kha và Nhiếp Chính chết v́ bị mua chuộc. Trước mắt Nguyễn Du, đất Tam Tấn, tức nước Tấn sau khi Bá Trí chết, bị chia ra làm ba cho ba nước Triệu, Hàn và Ngụy, th́ nay chỉ c̣n là g̣ hoang, nhưng bên cầu dường như hồn ma Dự Nhượng chưa tan. Ngựa đi qua đó c̣n hư vang. Lưỡi dao ngắn của Dự Nhượng vẫn c̣n ngời sáng.

 

Truyện Dự Nhượng c̣n khởi hứng cho Nguyễn Du viết bài:

 

   

Dự Nhượng Kiều

 

           

Dự Nhượng nặc thân thích Tương Tử

此  地  因  名  豫  讓  橋

Thử địa nhân danh Dự Nhượng kiều

豫  讓  既  殺  趙  亦  滅

Dự Nhượng kư sát Triệu diệc diệt

橋  邊  秋  草  空  蕭  蕭

Kiều biên thu thảo không tiêu tiêu

君  臣 正  論  堪  千  古

Quân thần chính luận kham thiên cổ

天  地  全  經  盡  一  朝

Thiên địa toàn kinh tận nhất triêu

凜  列  寒  風  秋  日  薄

Lẫm liệt hàn phong thu nhật bạc

奸  雄  過  此  尚  魂  消

Gian hùng quá thử thưọng hồn tiêu.

 

dịch là:

Cầu Dự Nhượng

 

Giết hụt Tương Dự núp đây

Lấy tên Dự Nhượng cầu này đặt tên

Dụ chết nước Triệu đổ liền

Úa vàng cây cỏ đôi bên thu tàn

Ngàn đời luận nghĩa vua quan

Đất trời đạo lớn vẹn toàn sớm mai

Gió đông lạnh lẽo nắng phai

Gian hùng qua đó hồn bay rùng ḿnh.

 

Trong hai câu đầu Nguyễn Du nhắc lại tích Dụ Nhượng núp dưới cầu chờ Triệu Tương Tử đi qua th́ nhẩy ra hành thích. V́ thế cầu mang tên Dự Nhượng. Nhưng nay Nguyễn Du chỉ thấy cỏ cây hai bên bờ vàng úa v́ mùa thu đang tàn. Câu năm và câu sáu, Nguyễn Du lần lưọt nhắc tới truyện Dư Nhượng luận về nghĩa vua tôi, không chịu hàng Triệu Tương Tử rồi kiếm dịp hành thích, v́ cho thế là cư sử hai ḷng; câu tiếp theo là truyện Dự Nhương sau khi đâm vào áo bào của Triệu Tương Tư, coi là đền ơn Trí Bá, rồi quay gươm tự vẫn. Nguyễn Du qua cầu Dự Nhượng chỉ nghe thấy gió đông lành lạnh, trong mầu nắng nhạt. và liên tưởng đến những kẻ gian hùng qua cầu này sợ hăi bạt vía bay hồn. 

 

Tiếp theo cái chết v́ danh của thích khách Dự Nhượng, Nguyễn Du đi qua làng cũ của Kinh Kha, cũng là một thích khách mà cái chết được nhiều người tán tụng trong văn học Đông Á, ông khởi hứng viết bài thơ dài dưới đây:

 

 

荊  軻  故  里

Kinh Kha Cố Lư

 

白  虹  貫  日  天  漫  漫

Bạch hồng quán nhật thiên man man

風  蕭  蕭 兮  易  水  寒

Phong tiêu tiêu hề dịch thủy hàn

歌  聲  慷  慨  金  聲  烈

Ca thanh khảng khái kim thanh liệt

荊  軻  從  此  入  秦  關

Kinh Kha ṭng thử nhập tần quan

入  秦  關  兮  持  匕  首

5Nhập Tần quan hề tŕ chủy thủ

六  國  深  仇  一  引  手

Lục quốc thâm cừu nhất dẫn thủ

殿  上  猝  然  一  振  驚

Điện thượng thốt nhiên nhất chấn kinh

左  右  手  搏  王  環  柱

Tà hữu thủ bác vương hoàn trụ

階  下  舞  陽  如  死  人

Giai hạ Vũ Dưong như tử nhân

神 勇  毅  然  惟  獨  君

10Thần dũng nghị nhiên duy độc quân

縱  然  不  殺  秦  皇  帝

Túng nhiên bất sát Tần hoàng đế

           

Dă toán cổ kim vô tỷ luân

          巿 

Quái để hành tung nguyên thị ẩn

曾  與  燕  丹 無  夙  分

Tằng dữ Yên Đan vô túc phận

殺  身  只  為  受  人  知

15Sát thân chỉ vĩ thũ nhân tri

徒  得  田  光  輕  一  刎

Đồ đắc Điền Quang khinh nhất vẫn

可  憐  無  辜  樊  於  期

Khả liên vô cô Phàn Ô Kỳ

           

Dĩ đầu tá nhiên vô hoàn th́

           

Nhất triêu uổng sát tam liệt sĩ

咸  陽  天  子  終  巍  巍

20Hàm Dương thiên tử chung nguy nguy

燕  交  一  望  皆  塵  土

Yên giao nhất vọng giai trần thổ

秋  日  秋  風  滿  官  路

Thu nhật thu phong măn quan lộ

巿  上  歌  聲  不  復  聞

Thị thượng ca thanh bất phục văn

易  水  波  流  自  今  古

Dịch thủy ba lưu tự kim cổ

故  里  枳  棘  縱  復  橫

25Cố lư chỉ cức tung phục hoành

只  有  殘  碑  猶  未  傾

Chỉ hữu tàn bi do vị khuynh

           

Mạc đạo chủy thủ cánh vô tế

  竿         

Yết can trảm mộc vi tiên thanh.

 

dịch là:

Làng Cũ Kinh Kha

 

Trời hồng mống trắng tiễn đưa

Nước sông Dịch lạnh gió lùa giá băng

Tiếng ca khẳng khái sắt vàng

Kinh Kha lẫm liệt bước sanh đất Tần

5Thủ dao ngắn vào cung Tần

Thù sâu sáu nước một thân đáp đền

Bỗng nhiên chấn động điện trên

Tần vương quanh cột bá quan cuống cuồng

Dưới thềm chết đứng Vũ Dương

10Kinh Kha thần dũng can trường hiên ngang

Dầu không giết được Tần Hoàng

Nhưng ai sánh nổi cho bằng xưa nay

Vốn người tu chợ nơi đây

Với Yên Đan chẳng nghĩa dầy ơn sâu

15Chỉ v́ ư hợp tâm đầu

Một thân liều chết chẳng cầu chi hơn

Điền Quang tự vẫn thác oan

Đem đầu cho mượn thiệt thân Ô Kỳ

Uổng ba liệt sĩ đương th́

20Hàm Dưong ngôi cả uy nghi vẫn bền

Mịt mờ cát bụi đất Yên

Đường quan nắng quái xiên xiên cuối trời

Tiếng ca giữa chợ tắt rồi

Nước sông Dịch vẫn chẩy xuôi chẳng ngừng

25Làng xưa gai cỏ như rừng

Bia tàn c̣n đó mấy từng rêu xanh

Chớ rằng dao ngăn không thành

Cờ sào giáo gỗ dân lành noi gương.

 

Kinh Kha người nước Vệ, sau dời sang nước Yên. Làng cũ của Kinh Kha ở trên đất Yên, gần Bắc Kinh ngày nay. Thái Tử Đan, con của Hỷ Yên Vương, bị đưa sang Tần làm con tin, gặp Tần Doanh Chính thành đôi bạn nhỏ chơi đùa cùng nhau. Tần Doanh Chính sau đó lên ngôi, tức là Tần Thủy Hoàng, đối xử không đẹp với thái tử Đan. khiến thái tử Đan bỏ trốn về nước. Đến khi Tần Thủy Hoàng đánh bại Tề, Sở, Ngụy, Triệu, Hàn, sắp sửa đánh Yên, th́ thái tử Đan lo sợ t́m kiếm khách dũng cảm sang Tần uy hiếp vua Tần bỏ ư đồ đánh Yên hoặc giết chết. Điền Quang tiến cử Kinh Kha giúp thái tử Đan làm việc đó.

 

Ngày Kinh Kha vượt sông Dịch sang Tần, có người bạn là Cao Tiệm Ly thổi sáo tiễn đưa, Kinh Kha hát bài:

 

風  蕭  蕭  兮  易  水  寒

Phong tiêu tiêu hê Dịch thủy hàn

壯  士  一  去  兮  不  復  還

Tráng sĩ nhất khứ hề bất phục hoàn

 

nghĩa là:

Gió se sắt hề nước sông Dịch lạnh

Tráng sĩ một đi hề không trở lại.

 

Để khích lệ Kinh Kha, đồng thời bảo mật kế hoạch, Điền Quang người tiến cử Kinh Kha với thái tử Đan, tự tử. Để Tần Thủy Hoàng khỏi nghi ngờ, Phàn Ô Kỳ, một vị tướng cũ của nhà Tần, có lỗi với Tần Vương Chính, trốn sang Yên, khảng khái tự tử, cho kinh Kha mượn cái đầu mang nộp vua Tần làm tin. Đi theo Kinh Kha vào triều vua Tần, c̣n có Vũ Dương, một kiếm khách nổi danh đương thời.

 

Vào tới triều đ́nh nhà Tần, Kinh Kha cầm bản đồ dâng lên vua Tần, vua Tần mở bản đồ, Kinh Kha cầm kiếm ngắn uy hiếp vua Tần. Vua Tần vùng dậy chạy quanh cột tránh né, các quan tay không nhẩy lên điện trên đuổi đánh Kinh Kha. Vua Tần tuốt được gươm, chém chết Kinh Kha. 

 

Kế hoạch không thành, chết uổng ba liệt sĩ: Điền Quang, Phàn Ô Kỳ và Kinh Kha, ngôi vua của Tần Thủy Hoàng không đổ. Nhưng gưong sáng của Kinh Kha đă khiến sau này Trần Thắng và Ngô Quảng khởi nghĩa cùng dân chúng chống Tần Thủy Hoàng. 

 

Sứ bộ đi ngang miếu vua Nghiêu, gợi hứng cho Nguyễn Du viết bài: 

 

   

Đế Nghiêu Miếu

 

           

Thái hư nhất điểm đại quan chi

天  地  無  功  萬  物  資

Thiên địa vô công vạn vật tư

在  日  茅  茨  猶  不  剪

Tại nhật mao tỳ do bất tiễn

後  身  香  火  更  何  為

Hậu thân hương hỏa cánh hà vi

一  中  心  法  開  群  帝

Nhất trung tâm pháp khai quần đế

千  古  崇  祠  對  九  疑

Thiên cổ sùng từ đối cửu nghi

曾  向  許  由  讓  天  下

Tằng hướng Hứa Do nhượng thiên hạ

聖  人  名  實  有  誰  知

Thánh nhân danh thực hữu thùy tri.

 

dịch là:

Miếu Đế Nghiêu

 

Thái hư một điểm sánh cùng

Vô công muôn vật cậy trông nương nhờ

Nhà xưa mái cỏ thô sơ

Th́ nay hương khói phụng thờ kể chi

Nhất trung mở đạo trị v́

Đền thiêng vạn cổ Cửu Nghi chẳng dời

Hứa Do những muốn nhường ngôi

Thánh nhân danh thực ai ngựi biết đây.
 

Vua Nghiêu là vị vua đầu tiên mở nước Trung Quốc sau truyền ngôi cho vua Thuấn. Vua Nghiêu và vuaThuấn là biểu tượng của bậc vua lư trưởng. Hai câu mở đầu, Nguyễn Du so sánh Vua Nghiêu với thiên nhiên theo quan niệm của Lăo Tử: không làm mà chẳng có bỏ sót một việc ǵ, khiến muôn vật có nơi cậy trông nương nhờ. Hai câu sau ông nhắc lại truyện vua Nghiêu khi đang trị v́, đă không xây cung điện mà ở dưới mái tranh, th́ ngày nau đâu cần xây miếu hương khói phụng thờ lảm ǵ. Hai chữ nhất trung trong câu thứ năm tác giả rút từ lời vua Nghiêu dặn ḍ vua Thuấn: Doăn cháp quyết trung, nghĩa là giữ vững đạo trung, điều này mở lối cho các vua đời sau,  lời này ngàn thủa lưu truyền cũng như đền vua Nghiêu trên núi Cửu Nghi. Hai câu kết, tác giả nhắc tới truyện vua Thuấn muốn nhường ngôi cho cao sỉ Hứa Do, Hứa Do không nhận v́ hai chữ danh thực, và Nguyễn Du tự hỏi ai là ngựi biết hai chữ này .

 

Sứ đoàn đi ngang mộ Lưu Linh, một trong Trúc Lâm Thất Hiền, nổi tiếng v́ bài Tửu Đức Tụng, ca ngợi cái đức của rượu, khiến Nguyễn Du có hứng viết bài:

  

劉  伶  墓

Lưu Linh Mộ

 

劉  伶  之  子  不  成  才

Lưu linh chi tử bất thành tài

荷  插  揚  言  死  便  埋

Hà sáp dương ngôn tử tiện mai

           

Túy lư dĩ năng tề vạn vật

           

Tử thời hà tất niệm h́nh hài

千  年  古  墓  長  荊  棘

Thiên niên cổ mộ trường kinh cức

萬  里  官  道  多  風  挨

Vạn lư quan đạo đa phong ai

何  似  清  醒  看  世  事

Hà tất thanh tỉnh khan thế sự

浮  萍  擾  擾  更  堪  哀

Phù b́nh nhiễu nhiễu cánh kham ai.

 

dịch là: 

Mộ Lưu Linh

 

Lưu linh dầu chẳng thành tài

Chết đâu vùi đó lời này con lưu

Lúc say muôn sự như nhau

Di hài nhắm mắt lẽ đâu bận ḷng

Ngàn năm gai cỏ mồ hoang

Bên trời muôn dặm đường quan bồi hồi

Cớ sao cứ tỉnh nh́n đời

Sắt se bèo nước nổi trôi dập dềnh.

 

Trong hai câu mở đầu, Nguyễn Du nhắc lại lời Lưu Linh, lúc c̣n sống ngồi xe thường có người hầu vác mai đi theo, và nói rằng: ‘ chết đâu vùi đó’. Nguyễn Du cho rằng, nếu theo thuyết Tề Vật Luận của Trang Tử, mọi vật đều như nhau thời lúc chết rồi sao c̣n cần ǵ bận ḷng về cái xác thừa. Nay, Nguyển Du đi qua ngôi mộ hoang đầy gai cỏ mà thưong thân ḿnh đang trên đường ngàn dặm đầy cát bụi. Hai câu kết, Nguyễn Du như tự nhủ, sao ḿnh cứ nh́n đời bằng con mắt người tỉnh, rồi ông trích Tửu Đức Tụng của Lưu Linh, thương cho kiếp người như cánh bèo trôi.

 

Sau mộ Lưu Linh, sứ đoàn qua mộ Kỳ Lân, Nguyễn Du viết áng thơ dài:

 

麒  麟  墓

Kỳ Lân Mộ

 

河  北  道  中

Hà Bắc đạo trung

五  尺 豐  碑  當  大  路

ngũ xích phong bi đương đại lộ 

中 有 楷  字  大  書  麒  麟  墓

Trung hữu khải tự đại thư kỳ lân mộ

道  傍  故  老  未  余  言

Đạo bàng cố lăo vị dư ngôn

      年 貢           

Vĩnh Lạc tứ niên cống  lân đạo tử táng thử thổ

官  命  立  碑  用  存  故

5Quan mệnh lập bi dụng tồn cố

此  事  迄  今  已  經  古

Thế sự hất kim dĩ kinh cổ

但  見  官  道  蕩  蕩  無  丘  陵

Đăn kiến quan đạo đăng đăng vô khâu lăng

其  旁  不  封  亦 不  樹

Kỳ bàng bất phong hựu bất thụ

片  石  傾  欺  苔  蘚  蔓

Phiến thạch khuynh khi đài tiển mạn

            

10Thê phong triêu xuy mộ khổ vũ

吁  嗟  麟  乎  何  由  睹

Hu ta lân hề hà do đổ

吁  嗟  麟  乎 天  上  祥

Hu ta lân hề thiên thượng tường

骨  肉  委  之  虫  蟻  蠹

Cốt nhục ủy chi trùng nghị đố

麟  兮  麟  兮  爾  何  苦

Lân hề lân hề nhĩ hà khổ

何  況  燕  棣  何  如  人

15Hà huống Yên Đệ hà như nhân

奪  姪  自  立  非  仁  君

Đoạt điệt tự lập phi nhân quân

暴  怒  一  逞  夷  十  族

Bạo nộ nhất sính di thập tộc

大  棒  巨  鑊  烹  忠  臣

Đại bổng cự hoạch phanh trung thần

五  年  所  殺  百  餘  萬

Ngũ niên sở sát bách dư vạn

白  骨  成  山  地  血  殷

20Bạch cốt thành sơn địa huyết ân

麟  兮  果  為  此  人  出

Lân hề quả vị thử nhân xuất

大  是  妖  物  何 足  珍

Đại thị yêu vật hà túc trân

或  是   爾  生  不  忍  見  剎  戮

Hoặc thị nhĩ sinh bất nhẫn kiến sát lục

先  就  此  地  捐  其  身

Tiên tựu thử địa quyên kỳ thân

吁  嗟  仁  獸  兮  麒  麟

25 Hu ta nhân  thú hề kỳ lân

            

Ư thế bất kiến dĩ vi tựng

           

Kiến chi bất quá đồng khuyển dương

           

Nhược đạo năng vị thánh nhân xuất

          

Đưong thế hà bất mam du tường 

 

dịch là: 

 

Mộ Kỳ Lân

 

Nẻo Hà Bắc bia bên đường

Kỳ Lân Mộ chữ chân phương chưa mờ

Hỏi thăm ông lăo ậm ừ

Rằng năm Vĩnh Lạc thứ tư lâu ngày

5Cống lân chết xác vùi đây

Dựng bia quan khiến truyện nay ai màng.

Đường quan một dải thênh thang

Bên bia không mộ đất bằng không cây

Đổ nghiêng bia đá rêu đầy

10Dầm mưa dăi gió tháng ngày bấy lâu

Kỳ lân hỡi nay ở đâu

Báo điềm lành tự trời cao xuống trần

Chết cho sâu kiến khoét thân

Thương lân quá khồ xót lân nghẹn ngào

15Yên vương là kẻ ra sao

Cướp ngôi của cháu lẽ nào có nhân

Giết mười họ hả cơn sân

Đánh đ̣n đốt xác trung thần đ̣i phen

Giết hơn trăm vạn dân đen

20Núi xương biền máu bốn bên điêu tan

Nếu v́ người đó xuống trần

Ôi lân yêu vật ai cần thấy mi

Nơi đây gửi xác mi đi

Trốn cảnh chém giết nên mi ĺa trần

25Kỳ lân linh thú có nhân

Người đời it thấy gặp lân điềm lành

Thấy thường dê chó coi khinh

Nếu v́ thánh chúa giáng sinh xuống trần

Sao lân không xuống đất Nam.

 

Theo sách cổ, kỳ lân là một linh thú, không giẫm lên vật sống, không bẻ cành cây tươi, nên gọi là loài thú có nhân. Chỉ khi nào trong nước có thánh nhân trị v́ th́ kỳ lân mới hiện ra, để báo một đời thịnh trị. Câu truyện cổ ông lăo bên đường kể cho Nguyễn Du nghe, vói chi tiết lịch sủ vào năm Vĩnh Lạc thú tư, lân mang cống vua nhà Minh chết chôn bên đường, nay chỉ c̣n bia không c̣n mả, đă gợi cho ông nhớ lại vụ vua Thành Tổ nhà Minh cuớp ngôi của cháu, gây rối loạn trong triều đ́nh. Giết chín họ công thần Phương Hiếu Nhụ và toàn thể học tṛ của ông, chỉ v́ ông không thảo chiếu nhường ngôi; gây chiến tranh khiến dân đen chết cả trăm vạn. Bởi sinh nhầm thời hôn quân mà kỳ lân đă chết. Nguyễn Du mong ước kỳ lân tái sinh ở miền nam để tránh cho đất nước và dân lành cảnh sống dưới triều bạo chúa, nếu quả kỳ lân là một linh vật. 

Sứ bộ đi qua Yển Thành, nợi xưa kia tướng nhà Tống là Nhạc Phi đóng quân. Truyện Nhạc Vũ Mục bị Tần Cối giả lệnh vua hăm hại gợi hứng cho Nguyễn Du viết bài: 

偃城  岳  武  穆  班  師  處

Yển Thành Nhạc Vũ Mục Ban Sư Xứ

 

當  時  曾  駐  岳  家  軍

Đương thời tằng trú Nhạc gia quân

此  地  經  金  有  戰  塵

Thử địa kinh kim hữu chiến trần

大  將  空  懷  邦  國  恥

Đại tướng không hoài bang quốc sỉ

君  王  已  絕  父  兄  親

Quân vương dĩ tuyệt phụ huyng thân

金  牌  十  二  有  遺  恨

Kim bài thập nhị hữu di hận

鐵  騎  三  千  空  暮  雲

Thiết kỵ tam thiên không mộ vân

血  戰  十  年  成  底  事

Huyết chiến thập niên thành để sự

風  波  亭  下  謝  金  人

Phong ba đ́nh hạ tạ kim nhân. 

dịch là: 

Yển Thành nơi Nhạc Vũ Mục Rút Quân

 

Nơi đây Nhạc Vũ đóng quân

Đất này đă trải bao lần lửa binh

Tướng già v́ nước liều ḿnh

Cha anh vua đă dứt tŕnh thương ôi

Kim bài di hận muôn đời

Ba ngàn thiết kỵ mây trôi bềnh bồng

Mười năm huyết chiến uổng công

Tạ quân Kim chết dưới Phong Ba đ́nh.
 

Nhạc Vũ Mục tức Nhạc Phi, người thời Nam Tống, giỏi cả văn lẫn vơ. Đời vua Tống Huy Tông có công dẹp giặc đưọc phong Tinh Trung Nhạc Phi. Sau bị Tần Cối lập mưu hảm hại chết. Đến đời vua Tống Hiếu Tông lại được phục chức.

 

Yển Thành là nơi Nhạc Phi từng đóng quân. Đất này đă trải qua nhiều lần chiến trận. Mang danh đại tướng Nhạc Phi không vướng nỗi quốc sỉ, trong khi vua Tống Cao Tông không c̣n nghĩ tới cha là Tống Huy Tông, anh là Tống Cao Tông cả hai cùng bị quân Kim bắt. Tần Cối chủ mưu ḥa với quân Kim một ngày nhân danh vua phát 12 kim bài triệu Nhạc Phi về kinh. Nhạc Phi về tới nơi th́ bị tống giam, bị giết chết tại điện Phong Ba và tạ quân Kim để xin nghị ḥa.  

Sau chừng hai mươi ngày lưu tại Bắc Kinh, sứ bộ lên đường về phiá đông, để về nước. Nguyễn Du viết bài:

東  路

Đông Lộ

 

泰  山  山  色  滿  青  徐

Thái sơn sơn sắc măn Thanh Từ

千  里  山  東  縱  牧  初

Thiên lư Sơn Đông túng mục sơ

何  處  聖  賢  松  佰  下

Hà sứ thánh hiền tùng bách hạ

           

Biệt thành huyền tụng Lỗ Trâu dư

           

Tha huơng nhan trạng tần khai kính

客  路  塵  埃  半  讀  書

Khách lộ tràn ai bán độc thư

行  色  匆  匆  歲  雲  暮

Hành sắc mang mang tuế vân mộ

不  禁  憑  軾  歎  歸  歟

Bất câm bằng thức thán quy dư

 

dịch là: 

Đường Xuôi Đông

 

Thanh Từ núp bóng Thái Sơn

Sơn đông ngàn dặm vời trông ngại ngùng

Thánh hiền đâu dưới bách tùng

Sách đàn Trâu Lổ đôi vùng vẻ vang

Tha huơng đối bóng nh́n gương

Lần trang rút ngắn ngày đường bụi bay

Nam tàn vội vă đựng dài

Nảo nề than thờ ḷng ai thôi về.

 

Hành tŕnh sứ bộ hướng về phía đông trên đường vê nước; đi qua hai châu Thanh và châu Từ dưói chân rặng núi Thái Sơn. Vùng này xưa thuộc nưóc Lỗ, quê của Khổng Tử và nước Trâu quê của Mạnh Tử. Ngồi xe, Nguyễn Du không biết làm ǵ hơn là lấy gương soi, và đọc sách suốt ngày đề tạm khuây nỗi đựng dài gió bụi. Nam hồ tàn. khiến Nguyễn Du càng nóng ḷng sớm về tới nhà; ông nhắc lại hai chữ quy dư của Khổng Tử, ngày ông quay về quê cũ sau nhiều năm tháng đi chu du các nước chư hầu, để mô tả nỗi mong mỏi này.

 

Sứ bộ đi ngang đài Tam Qui của Quản Trọng, người nước Tề thời Chiến Quốc. Nguyễn Du khởi hứng viết bài:

 

管  仲  三  歸  薹

Quản Trọng Tam Quy Đài

 

舊  臺  湮  沒  草 離  離

Cựu đài nhân một thảo ly ly

曾  以  梡  公  霸  一  時

Tằng dĩ Hoàn Công bá nhất th́

郡  縣  城  中  空  九  合

Quận huyện thành trung không cửu hợp

苺  苔  石  上  記  三  歸

Môi đài thạch thượng kư Tam Quy

在  朝  巧  與  君  心  合

Tại triều xảo dữ quân tâm hợp

沒  世  終  憐   相  業  卑

Một thế chung liên tướng nghiệp ty

喜  值  聖  朝  公  覆  幬

Hỷ trị thánh triều công phục đảo

往  來  臺  下雜  華  夷

Văng lai đài hă tạp Hoa Di.

 

dịch là:

 

Đài Tam Quy của Quản Trọng

 

Lan tràn cỏ ngập đài hoang

Một thời pḥ giúp Tề Hoàn ngôi cao

Chín lần hội họp chư hầu

Tam Quy bàn đá dấu rêu xoá nḥa

Đương triều khéo đuợc ḷng vua

Trọn đời công nghiệp vẫn chưa vẹn toàn

Thánh triều công đức vẻ vang

Hoa di lui tới hân hoan dưới đài. 

Quản Trọng ngưởi nuớc Tề, nay là vùng Sơn Đông, khởi nghiệp giúp công tử Cư, sau thờ Hoàn Công làm chức tướng quốc, đưa nước Tề lên hàng giầu mạnh bá chủ thiên hạ: chín lần họp các vua chư hầu. Về già ông được Hoàn Công tôn làm thưọng phu, thưởng đất Tam Quy và xây đài cao ở đất này. Dầu đuọc ḷng vua như vậy, nhưng Khổng Tử chê ông chí khí tiểu tai và Mạnh Tử chê ông sự nghiệp tầm thường. Công nghiệp lớn của Quản Trọng là đánh bại được các rợ miền Bắc, nhưng chính nhà Thanh cũng là một rợ miền Bắc lúc đó đang làm vua Trung Quốc. 

 



 

[1] Liêm Pha, Lạn Tương Như Truyện, Sử Kư, Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 519-541.

[2] Hoài Âm Hầu Liệt Truyện, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách dă dẫn, tr. 646-678.

[3] Liêm Pha, Lạn Tương Như truyện, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 519-535.

[4] Truyện Tô Tần, Sử Kư Tư Mă  Thiên, sách đă dẫn, tr. 376-404.

[5] Thích Khách Liệt Truyện, đoạn 3, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 559-562.

 

 

XEM PHẦN 6

 

 

 

 

 

 

LÊ PHỤNG

 


 

 

 

 

www.ninh-hoa.com