www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

Main Menu

 
 

 

 



THÚ ĐỌC SÁCH:
 
ĐỌC THƠ CHỮ Nguyễn Du
Lê Phụng
 

 

 

 

PHẦN 4:

 

 

 

北  行  雜  錄

Bắc  Hành Tạp Lục

 

 

 

Tiếp tới là bài:

 

 

望  湘  山  寺

Vọng Tương Sơn Tự

 

古  佛  無  量  唐  世  人

Cổ Phật Vô Lường Đuờng thế nhân

湘  山  寺  裡  有  真  身

Tương Sơn tự lư hữu chân thân

真  身  一  夜  燼  炎  火

Chân thân nhất dạ tẫnviêm hỏa

古  寺  千  年 空  暮  雲

Cổ tự thiên niên không mộ vân

五  嶺  峰  巒  多  氣  色

Ngũ Lĩnh phong loan đa khí sắc

全  州  城  郭  在  風  塵

Toàn Châu thành quách tại phong trần

孤  舟  江  上  憑  欄  處

Cô chu giang thuợng bằng lan xứ

一  帶  松  杉  半  夕  曛

Nhất đái tùng sam bán tịch huân.

 

dịch là:

 

Vọng Chùa Tuơng Sơn

 

Đời Đường Phật cổ Vô Lường

Chân thân truyền tụng lưu tàng Tương Sơn

Một đêm lửa cháy chân thân

Ngàn năm chùa cổ mây vần tầng cao

Núi non Ngũ Lĩnh muôn mầu

Mịt ṃ thành quách Toàn Châu bụi hồng

Thân đơn ngắm cành song bồng

Trời chiều từng dải sam thông mờ dần.

 

Vô Lường Phật là Phật danh của Đường Huyền Trang, người đă sang Tây Trúc thỉnh kinh. Nguyễn Du kể lại truyên chân thân của Phật Vô Lường tàng tại chùa Tương Sơn bỗng một đêm bốc cháy, ngày nay chỉ c̣n ngôi chùa cổ phủ mây chiều, trong cảnh núi Ngũ Lỉnh muôn mầu, ngoài thành Toàn Châu ch́m trong bụi hồng. Đứng một ḿnh trên thuyền, người thơ thấy từng rặng thông ch́m dần trong bóng chiều. Nguời đọc thấy tác giả có một buổi chiều êm ả thư thái, không một mảy may buồn khổ nhớ nước nhớ nhà. 

 

Thuyền sứ vào đất Vĩnh Châu mang lại cho Nguyễn Du thi hứng viết bài:

 

永  州  柳  子  厚  故  宅

Vĩnh Châu Liễu Tử Hậu Cố Trạch

 

蘅  嶺  浮  雲  瀟  水  波

Hành Lĩnh phù vân Tiêu Thủy ba

柳  州  故  宅  此  非  耶

Liễu Châu cố trạch thử phi da

一  身  斥  逐  六  千  里

Nhất thân xích trục lục thiên lư

千  古  文  章  八 大  家

Thiên cổ văn chưong bát đại gia

血  指  汗  顏  誠  苦  矣

Huyết chỉ hăn nhan thành khổ hỹ

清  溪  嘉  木  奈 禺  何

Thanh khê gia mộc nại ngu hà

壯  年  我  亦  為  材  者

Tráng niên ngă diệc vi tài giả

白  髮  秋  風  空  自  嗟

Bạch phát thu phong không tụ ta.

 

dịch là:

 

Nhà Cũ Vĩnh Châu Liên Tử Hậu

 

Mây non Hành sóng ḍng Tiêu

Liễu Châu nhà cũ tieu điều đâu đây

Sáu ngàn dặm thằm thân đầy

Một trong tám đại danh tài lưu danh

Mồ hôi nưóc mắt trạnh t́nh

Há sao suối mát cây xinh ngu đần

Tài hoa gỗ qúi tuổi xuân

Gió thu tóc bạc thương thân than sầu.

 

Liễu Tử Hậu là Liễu Tông Nguyên (773-819) người Hà Đông, nên c̣n gọi là Liễu Hà Đông. Ông c̣n tùng làm thứ sử Liễu Châu, nay là Quảng Tây, khiến c̣n tên là Liễu Liễu Châu, tên chữ là Tử Hậu. Ông đậu tiến sĩ năm 21 tuổi, nổi tiếng tài hoa, hoạn lộ thăng trầm bị đầy đi xa giữ chức Tư Mă Vĩnh Châu rồi chết tại đó. Chỗ này là nơi thuyền sứ đi qua và gây hứng cho Nguyễn Du viết bài thơ này.

 

Hành Lĩnh là dẫy Hành Sơn thuộc tỉnh Hồ Nam; Tiêu Thủy là khúc sông Tương, trong tỉnh Hồ Nam và đổ vào sông Tiêu.

 

Liễu Tử Hậu là một trong tám nhà văn nội danh trong hai triều nhà Đựng và nhà Tống gồm có: Hàn Dũ, Liễu Tông Nguyên, Âu Dương Tu, Tô Tuân, Tô Thức, Tô Triệt, Tăng Củng và Vương An Thạch.

 

Câu thứ năm, Nguyễn Du nhắc lại lời văn tế Liễu Tôn Nguyên của Hàn Dũ, giới nghiên cứu dịch xuôi là: ‘Ví như người thợ vụng, tay đổ máu, mặt đổ mồ hôi, c̣n người thọ khéo th́ đứng khoanh tay. Văn chương như ông Liễu th́ không được dùng, c̣n bọn nịnh bợ th́ ngồi thảo chiếu cho vua.’

 

Câu thứ sáu, Nguyễn Du trích bài tựa của tập thơ Ngu Khê của Liễu Tông Nguyên; ‘Cây cối đẹp đẽ, đất đá kỳ lạ chồng chất phô bài, v́ ta ngu mà phải mang tiếng ngu. Nước là thứ kẻ trí ưa thích. Nay cái khe ấy v́ ta mà lại bị nhục v́ ngu, là tại sao?’

 

Rổi kết thúc bằng hai câu: tuổi trẻ ta cũng có tài ví như cây gỗ tốt, nay đầu bạc ngồi than thân vói gió thu.

 

Người đọc thơ dường như thấy rơ là Nguyễn Du tâm đầu ư hiệp với Liễu Tông Nguyên. Có điều ngựi đọc thắc mắc là v́ sao Liễu Tông Nguyên tự cho ḿnh là ngu? Phải chăng ông tự trách v́ ḿnh ngu mà bị biếm, làm khổ lây suối rừng cây cỏ? Phải chăng, đàng khác là tại ông ngu nên đă giă biệt suối rùng cây cỏ mà ra làm quan, đề nay bị biếm vạ lây tới cỏ cây rừng suối?

 

Không biết giữa hai ngả đó Nguyễn Du song hành cùng Liễu Tông Nguyên theo ngả nào?

 

Rồi tới đêm thuyền sứ đậu bến sông Tương, Nguyên Du viết bài:

 

 

湘  江  夜  泊

Tương Giang Dạ Bạc

 

一  去  六  十  里

Nhất khứ lục thập lư

悠  悠  江  水  長

Du du giang thủy trường

浮  雲  連  五  嶺

Phù vân liên Ngũ Lĩnh

明  月  會  三  湘

Minh nguyệt hội Tam Tương

別  浦  分  新  色

Biệt phố phân tân sắc

遙  空  失  故  鄉

Dao không thất cố hương

       

Hạc lai nhân bất kiến

       

Văn thụ uất thương thuơng

 

dịch là:

 

Đêm Đậu Bến Sông Tương

 

Một thôi sáu chục dặm trường

Đường sông dằng dặc thuận buồm ruổi rong

Đầu non Ngũ Lĩnh mây giăng

Tam Tương trải rộng dưới trăng một vùng

Bến sông tiễn biệt ngại ngùng

Ngoái nh́n chẳng thấy cố hương nẻo nào

Hạc về chẳng thấy người đâu

Xẫm xanh cây lá nao nao bóng chiều.

 

Trong bốn câu đầu, Nguyên Du ghi lại h́nh ảnh chặng đường thuyền sứ vừa vuợt qua để tới Tam Tương. Nơi đó là chỗ ba ḍng sông Tương: Tiêu Tương, Chung Tương và Nguyên Tương gặp nhau.

 

Bốn câu sau làm người đọc thấy dựng như tác giả, dùng cùng một bút pháp vói bài Vĩnh Châu Liễu Tử Hậu Cố Trạch: đưa thi liệu lấy từ văn học Trung Quốc vào thơ Việt Âm. Qua bốn câu này người đọc nhớ tới bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu, một bài thơ Đường rất đuợc nhà nho ta ngày xưa và giới hâm mộ thơ Đựng hiện nay ưa chuộng.

 

Thi tài của Nguyễn Du đă xáo trộn thứ tự bốn câu trong bài Hoàng Hạc Lâu, bớt chữ chỉ địa danh: như Hán Dương, Anh Vũ,  rồi đổi từ nguyên thể bẩy chữ sang thể năm chữ trong bài Tương Giang Dạ Bạc, và liên tục diễn tả tâm cảnh của ông hiện đang ở trên quê người, không c̣n biết quê hưong ở về phía nào.

 

Phải chăng cái thú chơi chữ này đă giúp cho Nguyễn Du nguôi nguôi nỗi nhớ nhà, lấy lại dần dần đưọc niềm thanh thản?

 

Thuyền sứ vào sông Nguyên Tương, thuộc dịa phận huyện Tương Đàm, gần với khúc sông Mịch La, nợi Khuất Nguyên tự trầm ḿnh. H́nh ảnh Khuất Nguyên gợi hứng cho Nguyễn Du viết hai bài:

 

湘  潭  吊  三  閭  大  夫

Tương Đàm Điếu Tam Lư Đại Phu

二  首

Nhị Thủ

其  一

Kỳ Nhất

 

好  修  人  去  二  千  載

Hiếu tu nhân khứ nhị thiên tải

此  地  猶  聞  蘭  芷 香

Thử địa do văn lan chỉ hương

宗  國  三  年  悲  放  逐

Tông quốc tam niên bi phóng trục

楚  辭  萬  古  擅  文  章

Sở từ vạn cổ thiện văn chương

魚  龍  江  上 無  殘  骨

Ngư long giang thượng vô tàn cốt

杜  若  洲  邊  有  眾  香

Đỗ nhưọc châu biên hữu chúng phương

           

Cực mục thương tâm hà xứ thị

           

Thu phong lạc mộc quá Nguyên Tương.

 

 

其  二

Kỳ Nhị

 

楚  國  冤  魂  葬  此  中

Sở quốc oan hồn táng thử trung

煙  波  一  望  渺  何  窮

Yên ba nhất vọng diểu hà cùng

直  教  憲  令  行  天  下

Trực giao hiến lệnh hành thiên hạ

何  有  離  騷  繼  國  風

Hà hữu Ly Tao kế Quốc Phong

千  古  誰  人  憐  獨  醒

Thiên cổ thùy nhân liên độc tỉnh

四  方  何  處  托  孤  忠

Tứ phương hà xứ thác cô trung

近  時  每  好  為  奇  服

Cận tḥi mỗi hiếu vi kỳ phục

所  佩  椒  蘭  更  不  同

Sở bội tiêu lan cánh bất đồng.

 

dịch là:

 

Qua Tương Đàm Viềng Tam Lư Đại Phu

 

Hai Bài

I

Hai ngàn năm trước Nguời đi

Đất này lan vẫn nở ghi dấu Ngựi

Ba năm đầy ải bên trời

Sở Từ c̣n đó ngàn đời chi hơn

Đáy sông nào thấy nắm xưong

Bên bờ đỗ nhược toả hương ngạt ngào

Đau ḷng mỏi mắt phưong nao

Nguyên Tương lá rụng ŕ rào gió thu.

 

II

 

Oan hồn Người Sở đáy sông

Mịt mù khói sóng mênh mông một vùng

Nếu hiến lệnh đưọc vua dùng

Th́ Ly Tao chẳng nối ḍng Quốc Phong

Một ḿnh tỉnh ai nào thương

Bốn phương há gửi cô trung trọn đời

Gần đây mũ áo đổi rồi

Tiêu lan đeo chẳng giống người thời xưa.

 

Hai bài Tương Đàm Điếu Tam Lư Đại Phu này là hai bài trong ba tập thơ Việt Am của Nguyễn Du mà giới nghiên cứu đặc biệt chú ư, v́ được coi là bằng chúng của ḷng hoài Lê của Nguyễn Du.

 

Tương Đàm là một huyện trong tỉnh Hồ Nam. Thị trấn Tương Đàm nằm trên sông Tương. Tam Lư Đại Phu là chức quan của Khuất Nguyên có nhiệm vụ chưởng quản các quan thuộc vương tộc nước Sở, tựa như chức quan đứng đầu Tôn Nhân Phủ triều nhà Nguyễn tại Việt Nam.

 

Khuất Nguyên được Sở Hoài Vương tin dùng, thăng chức Tả Đồ, tựa như phó thủ tướng. Ông giúp vua thảo hiến lệnh, nhưng triều đ́nh không nghe, có người dèm Khuất Nguyên, vua tin đầy Khuất Nguyên đến vùng Giang Nam. Sau đó nước Sở bị  quân nhà Tần đánh bại, ông nhẩy xuống sông Mịch La tự trầm. Ông đưọc nhà nho coi như biểu tượng ḷng trung với vua. Đàng khác ông để lại cho hậu thế nhiều tác phẩm lớn, sáng tác trong thời gian ông bị biếm, như Ly Tao, Cửu Ca, Thiên Vấn, Cửu Chương v.v...

 

Trở lại hai bài Tương Đàm Điếu Tam Lư Đại Phu, tác giả mở đầu bàng ba chữ Hiếu Tu Nhân, chữ trích từ Sở Từ, nghĩa là ngựi ham sửa sang đức tốt. Hai chữ lan chỉ cũng là chữ trích từ thơ Khuất Nguyên, vốn là tên gọi hai loại hoa tượng trưng cho đức tính cao khiết. Hai câu ba và bốn tóm tắt truyện Khuất Nguyên bị dèm rồi bị đi đầy, và nhân đó sáng tác được Sở Từ lưu danh ngàn đ̣i. Câu năm và sáu ghi lại h́nh ảnh Khuất Nguyên trầm ḿnh trên sông Mịch La, không t́m thấy hài cốt, nhưng bên bờ sông cỏ đỗ nhược vẫn tỏa hương thơm. Hai câu chót, tác giả cho biết ông không nh́n thấy dấu vết cũ của Khuất Nguyên, chỉ nghe thấy tiếng gió ŕ rào thổi lá bay trên sông Nguyên Tương.

 

Sang bài thứ hai, Nguyên Du  mở đầu bằng truyện Khât Nguyên chết oan ở ḍng sông này, không c̣n nh́n thấy dấu vết, chỉ thấy khói sông mông mênh. Hai câu tiếp là hai câu Nguyễn Du tụ hỏi, nều hiến lệnh đươc vua Sở Hoài Vương áp dụng, thời làm ǵ có Ly Tao mở đường cho ḍng thơ nối theo ḍng thơ Kinh Thi. Hai câu sau, ông nhắc lời Khuất Nguyên trong thiên Ngư Phủ, trong Sở  Từ: Người đời say cả riêng ḿnh ông tỉnh, thế nên, khắp bốn phương không có nơi nào gửi tấm ḷng cô trung. Hai câu chót, là hai câu Nguyễn Du dường như tự nói với chính ḿnh: ‘ngựi đơi nay thay đổi thói tục rồi, chẳng c̣n ai sống theo nề nếp Khuất Nguyên nữa.’

 

Người đọc thơ Nguyễn Du tự hỏi, phải chăng là ông muốn tŕnh bày, trong hai bài Tương Đàm Điếu Tam Lư Đại Phu trên đây,  việc Khuất Nguyên bị đi đầy là một cái may mắn cho Khuất Nguyên, ra khỏi triều đ́nh vua Sở Hoài Vương đẻ có dịp sáng tác những áng văn thơ mở đường khai lối cho văn học Trung Quốc ra khỏi ḍng văn học trong Kinh Thi?

 

Ngoài ra, phải chăng ư nghĩ : ‘chúng nhân say cả, riêng ḿnh ông tỉnh’ đă tách Khuất Nguyên ra khỏi cuộc sống của chúng nhân, việc ông nhẩy xuống sông Mịch La tất không sao tránh khỏi?

 

Mạch thơ của Nguyễn Du, trong thi cảnh hai bài Tương Đàm viếng Tam Lư Đại Phu trên đây c̣n nối dài sang bài:

 

反  招  魂

Phản Chiêu Hồn

 

魂  兮  魂  兮  招  不  歸

Hồn hề hồn hề chiêu bất quy

東  西  南  北  無 所  依

Đông tây nam bắc vô sở y

上  天 下  地  皆  不  可

Thướng thiên hạ địa giai bất khả

鄢  郢  城  中 來  何  為

Yên Dĩnh thành trung lai hà vi

城  郭  猶  是  人  民  非

Thành quách do thị nhân dân phi

          人 衣

Trần ai cổn cổn ô nhân y

        入 踞 

Xuất giả khu xa nhập cứ tọa

坐  談  立  議  皆  皋  夔

Tọa đàm lập nghị giai Cao Quỳ

不  露  爪  牙  與  角  毒

Bất lộ trảo nha dữ giác độc

咬  嚼  人  肉  甘  如  飴

Giảo  tước nhân nhục cam như di

君  不  見  湖  南  數  百  州

Quân bất kiến Hồ Nam sổ bách châu

只  有  瘦  瘠  無  充  肥

Chỉ hữu sấu tích vô nhân ph́

魂  兮 魂  兮  率  此  道

Hồn hề hồn hề suất thử đạo

三  皇  之  後  非  其  時

Tam hoàng chi hậu phi kỳ th́

早  斂  精  神  返  太  極

Tảo liễm tinh thần phản thái cực

慎  勿  再  返  令  人  嗤

Thận vật tái phản linh nhân xi

後  世  人  人  皆  上  官

Hậu thế nhân nhân giai Thượng quan

大  地  處  處  皆  汨  羅

Đại địa xứ xứ giai Mịch La

魚  龍  不  食  豺  虎  食

Ngư long bất thực sài hổ thực

魂  兮  魂  兮  奈  魂  何

Hồn hê hồn hề nại hồn hà.

 

dịch là:

Phản Chiêu Hồn

 

Hú hồn hồn hỡi chớ về

Đông Tây Nam Bắc không bề cậy trông

Thăng thiên độn thổ đều không

Đất Yên đất Dĩnh đôi đường chớ ham

Thành quách c̣n khác t́nh dân

Mịt mờ bẩn áo lấm quần bụi bay

Đi xe lớn ở điện đài

Cao Quỳ miệng lưỡi vắn dài ngông nghênh

Mặt ngoài chẳng lộ sừng nanh

Ḷng trong uống máu không tanh một tuồng

 

Hồn thấy chăng:

 

Trăm châu một cơi Hồ Nam

Chằng ai no đủ trơ xương dân gầy

Hồn ơi bằng cứ nẻo này

Sau Tam Hoàng khắp đó đây đổi dời

Tỉnh tu sớm liệu về trời

Đừng về đây nữa ngựi đời mỉa mai

Thượng quan nhan nhản trần ai

Đâu đâu cũng thấy sông dài Mịch La

Cá không rỉa hùm chẳng tha

Hồn ơi hồn hỡi biết là làm sao.

 

Nguyễn Du viết bài thơ dài này phản bác bài Chiêu Hồn của Tống Ngọc  làm để gọi hồn Khuất Nguyên. Ông khuyên hồn Khuất Nguyên chớ nên trở lại cơi trần đầy bọn gian ác. Cũng không nên trở về thành Yên Thành Dĩnh nước Sở, bởi lẽ thành quách tuy vẫn không đổi nhưng ḷng dân thay đổi rồi: ra đường thời xe to ngựa lớn, về nhà th́ chễm trệ vênh vang. Nói toàn truyện yên dân trị nước chẳng khác ǵ ông Cao ông Qùy thời vua Nghiêu vua Thuấn, lại khéo dấu nanh dấu vuốt ngoài mặt, tuy trong ḷng th́ ăn thịt uống máu người không tanh. Hồn thấy không mấy trăm châu đất Hồ Nam đó, chẳng thấy ai có da có thịt chỉ thấy nguời gầy dơ xương. Hồn ơi! Hồn ơi! Giữ đường ấy, th́ từ Tam Hoàng về sau chẳng c̣n hợp thời. Sớm lo mà về với thái cực. Đừng trỏ lại đất này cho người đời mỉa mai. Người người đều là Thương quan, đâu đâu cũng là ḍng Mịch La. Rồng cá không nuốt th́ hùm sói chẳng tha. Hồn ơi! Hồn ơi! Biết là làm sao!

 

Những h́nh ảnh cơi trần thế, Nguyễn Du đưa ra để khuyên hồn Khuất Nguyên sớm về với thái cực, đừng  trở trần gian dường như là những h́nh ảnh tiêu biểu cho sự độc ác của cảnh ganh ghen trên hoạn lộ, thời nào cũng có,  ở đâu cũng có không riêng ǵ thời Khuất Nguyên, không riêng ǵ tại triều đ́nh Sở Hoài Vương. Người đọc thấy dường như Nguyễn Du không chỉ riêng nói với hồn Khuất Nguyên mà dường như ông nói với chính ông, sao không sớm rút chân ra khỏi ṿng cuơng tỏa mà về vui thú yên hà.

 

Mạch thơ Nguyễn Du, bàn về cái chết cô trung của Khuất Nguyên, c̣n có những h́nh ảnh mới, như ông dùng trong hai bài kế tiếp bàn về Giả Nghị, một danh tài đời Hán, cũng gặp cảnh khó khăn trên hoạn lộ như Khuất Nguyên, nhưng có một phản ứng đối ngưọc với cái chết cô trung của Khuất Nguyên.

 

Bài thứ nhất là bài:

 

 

Biện Giả

 

       

Bất thiệp Hồ Nam đạo

安  知  湘  水  深

An tri Tương Thủy thâm

不  讀  懷  沙  賦

Bất độc Hoài Sa phú

安  識  屈  原  心

An thức Khuất Nguyên tâm

屈  原  心  湘  江  水

Khuất Nguyên tâm Tương Giang thủy

千  秋  萬  秋  清  見  底

Thiên thu vạn thu thanh kiến để

古  今  安  得  同  心  人

Cổ kim an đắc đồng tâm nhân

賈  生  一  賦  徒  為  耳

Giả sinh nhất phú đồ vi nhĩ

烈  女  從  來  不  二  夫

Liệt nữ ṭng lai bất nhị phu

何  得  栖  栖  相  九  州

Hà đắc thê thê tướng cửu châu

未  必  古  人  知  有  我

Vị tất cổ nhân tri hữu ngă

眼  中 湘  水  空  悠  悠

Nhăn trung Tương Thủy không du du.

 

dịch là:

 

 

 

Bác Giả Nghị

 

Hồ Nam chưa tỏ nẻo vào

Tương Giang sao biết khúc nào sâu nông

Hoài sa phú chửa làu thông

Làm sao hiểu nổi tấc ḷng Khuất Nguyên

Nước sông Tương ḷng Khuất Nguyên

Một làn trong suốt một niềm thanh tao

Lấy ai ư hợp tâm đầu

Lời văn Giả Nghị khó vào lọt tai

Hai chồng liệt nữ chẳng ai

Th́ sao đi chín châu ngoài t́m vua

Nguời xưa nào biết có ta

Tương Giang trước mắt bóng tà nước trôi.

 

Giả Nghị, người đất Lạc Dương, ngoài hai mươi tuổi đă là một Bác Sĩ nổi tiếng, giữ chức Thái Trung Đại Phu trong triều Hán Văn Đế. Bị gièm đầy ra làm thái phó cho Trựng Sa Vương. Khi đi qua sông Tương ông có làm một bài phú viếng Khuất Nguyên để nói tâm sự ḿnh.

 

Bốn câu dầu Nguyễn Du tỏ ư nghi ngờ mối đồng diệu giữa Giả Nghị vả Khuất Nguyên.

 

Theo Nguyễn Du, từ ngàn xưa ḷng Khuất Nguyên trong suốt như ḍng sông Tương nh́n thấu đáy. Xưa nay khó t́m đưọc ngựi đồng tâm. Lời Phú Giả Nghị có câu mà giới nghiên cứu dịch là: ‘đi chín châu mà t́m vua. Hà tất phải bám lấy cố đô ấy’. Nguyễn Du không đồng ư với Giả Nghị về điểm này, ông cho rằng liệt nữ không ai lấy hai chồng, th́ sao nam tử lại đi chín châu t́m vua mới? Ông kết luận rằng chưa chắc người xưa biết có ông, trước mắt ông là ḍng Sông Tương nước chẩy lững lờ

 

Rồi tới bài:

       

Trường Sa Giả Thái Phó

 

絳  灌  武  人  何  所  知

Giáng Quán vũ nhân hà sở tri

孝  文  澹  泊  憚  更  為

Hiếu Văn đạm bạc đạn canh vi

立  談  不  展  平  生  學

Lập đàm bất triển b́nh sinh học

事  職  何  妨  去  死  悲

Sự  chức hà phương chí tử bi

天  降  其  才  無  用  處

Thiên giáng kỳ tài vô dụng xứ

日  斜  異  物  有  來  時

Nhật tà dị vật hữu lai th́

湘  潭  咫  尺  相  鄰  近

Tương Đàm chỉ xích tương lân cận

千  古  相  逢  兩  不  違

Thiên cổ tương phùng lưỡng bất vi.

 

dịch là:

 

Thái Phó Họ Giả Đất Trường Sa

 

Vơ biền Giáng Quán biết chi

Hiếu Văn chính sự dễ ǵ đổi thay

Việc bàn sơ khó rơ tài

Chết v́ việc nước miệt mài đáng thương

Tài cao chẳng có đất nương

Chẳng màng tiếng cú điềm hung chiều tàn

Xa gần gang tấc Tương Đàm

Tương phùng dầu cách ngàn năm chẳng v́

 

Thái Phó họ Giả đất Trựng Sa là tên gọi Giả Nghị, khi bị đi đầy làm thái phó cho Lương Hoài Vương ở đất Trựng Sa.

 

Giáng và Quán là Chu Bột và Quán Anh, cả hai là vơ tướng, và đều đuợc Hán Văn Đế trọng dụng. V́ Hiếu Văn nghe hai ngựi này không thay đổi việc triếu chính theo lời Giả Nghị mà c̣n đầy Giả Nghị ra Trựng Sa làm thái phó cho Lưong Hoài Vưong.

 

Hai câu thứ ba và thứ tư ghi tại truyện gặp khó khăn khi làm Thái Phó cho Lương Hoài Vương, Đó là truyện Hoài Vưong ngă ngựa chết, khiến ông tự buộc tội ḿnh không can ngăn được Hoài Vương để xẩy ra tai nạn, v́ thế buồn bực mà chết, khi mới ba mươi ba tuổi.

 

Câu năm và sáu Nguyễn Du tiếc cho Giả Nghị có tài cao mà không có vua giỏi dùng và buổi chiều có con cú bay vào trong nhà báo điềm hung cho Giả Nghị.

 

Hai câu kết, Nguyễn Du dùng h́nh ảnh khúc sông Tương Đàm, nơi Giả Nghị từ trần gần với khúc sông Mịch La nơi Khuất Nguyên tự trầm để cho thấy Giả Nghị cũng có điểm giống với Khuất Nguyên.

 

Qua hai bài thơ cùng khởi hứng bằng h́nh ảnh Giả Nghị, Nguyễn Du nh́n thấy hai mặt khác nhau của Giả Nghị. Trong bài thứ nhất, Nguyễn Du cho rằng lập luận rằng phải đi chín nưóc để t́m vua giỏi mà thờ là bổn phận của nam nhi tài cao là điều Giả Nghị không hiểu Khuất Nguyên. Sang bài thứ hai, nghĩ ḿnh can vua không nổi mà chết th́ Giả Nghị lại giống hệt Khuất Nguyên.

 

Người đọc c̣n thấy dường như, qua thơ Nguyễn Du, cả Giả Nghị và Khuất Nguyên cùng đáng thưong. Cả hai cùng  tự buôc ḿnh vào chữ danh trên hoạn lộ, khiến cả hai cùng phải chết tha phương v́ lời gièm pha. 

 

Sứ bộ tiếp tục cuộc hành tŕnh. Trởi đổi mùa sang thu, tạo hứng cho Nguyễn Du viết hai bài dưói cùng một đề:

 

初  秋  感  興

Sơ Thu Cảm Hứng

 

二  首

Nhị Thủ

 

其  一

Kỳ Nhất

 

蕭  蕭  木  落  楚  江  空

Tiêu tiêu mọc lạc Sở giang không

無  限  傖  心  一  夜  空

Vô hạn thương tâm nhất dạ không

白  髮  生  僧  班  定  遠

Bạch phát sinh tăng Ban Định Viễn

玉  門  關  外  老  秋  風

Ngọc môn quan ngoại lăo thu phong.

 

其  二

Kỳ Nhị

 

江  上  西  風  木  葉  稀

Giang thượng tây phong mộc diệp hy

寒  蟬  終  日  噪  高  枝

Hàn thiền chung nhật táo cao chi

其  中  自  有  清  商  調

Kỳ trung tự hữu thanh thương điệu

不 是  愁  人 不  許  知

Bất thị sầu nhân bất hứa tri.

 

dịch là:

 

Cảm Hứng Đầu Thu

 

Hai Bài

 

 I

Đ́u hiu sông Sở lá bay

Ḷng đau vô hạn đêm dài nhớ thương

Chàng Siêu tóc trắng như sương

Gió thu ngoài  Ngọc Môn Quan dạt dào.

 

II

 

Gió thu đầu bến lá bay

Cành cao ra rả suốt ngày ve than

Tiếng ve lẫn điệu Thanh Thưong

Cầu chưa qua  nỗi đoạn trường nào hay.

 

Sau năm bài liền ghi đậm nét tư duy, hai bài cảm hứng đầu thu trên đây như đưa ngựi thơ về với thực cảnh. Điều bất ngờ là nỗi nhớ nhà dường như chợt trở lại với tác giả. Ông ví cảnh đi sứ của ông với cảnh của Ban Siêu, em của sử gia Ban Cố, ngựi mang quân đi chinh phục mấy nước vùng Tây vực, miệt ngoài ải Ngọc Môn Quan, suốt ba mươi năm mới được về. Nỗi đoạn trường này ai có qua cầu mới hay. 

 

Sứ bộ vào tới vùng Trung Nguyên Trung Quốc, đem thi hứng mới tới cho Nguyễn Du viết một loạt bài liên quan tới Sử cổ Trung Quốc. Bắt đầu là bài:

 

楚  望

Sở Vọng

 

荊  襄  千  里  古  名  都

Kinh Tương thiên lư cổ danh đô

一 半  襟  江  一  帶  湖

Nhất bán khâm giang nhất đái hồ

天  假  富  強  供  百  戰

Thiên giả phú cường cung bách chiến

地  留  缺  陷  限  三  吳

Địa lưu khuyết hăm hạn Tam Ngô

秋  風  落  日  皆  鄉  望

Thu  phong lạc nhật giai hương vọng

           

Lưu thuỷ phù  vân thất bá đồ

           

Tôn sách Lưu phân hà xứ tại

蒼  然  一  望  盡  平  蕪

Thương nhiên nhất vọng tẫn b́nh vu.

 

dịch là:

 

Ngoái Nh́n Đất Sở

 

Kinh Tương ngàn dặm danh đô

Nửa sông soi bóng nửa hồ bao quanh

Cho giầu mạnh nuôi chiến tranh

Tam Ngô sông nước phân ranh hận thù

Nhớ quê gió đổ chiều thu

Bá đồ mây nổi mịt mù nước trôi

Tôn đ̣i Lưu cắt đâu nơi

Một vùng cỏ biếc một trời mây xanh.

 

Cũng như trong nhiều bài truóc, Nguyễn Du dùng địa danh thời chiến Quốc. Nước Sở mà ông nói đây gồm vùng đất Hồ Nam ngưọc lên tới Hồ Bắc ngày nay. Kinh Tương là tên hai châu lớn của nuớc Sở. 

 

Tam Ngô là vùng đất nhiều sông hồ gồm Ngô Hưng, Ngô Quận và Cối Kê,  thuộc đất Ngô, thời Tam Quốc. Cảnh sông hồ dùng làm ranh giới này dục Nguyễn Du nhớ quê. Phải chăng ông liên tưỏng tới ḍng sông Gianh phân chia Đàng Trong với Đàng Ngoài thời Trịnh Nguyễn tranh hùng?

 

 Rồi ông tự hỏi truyện Ngô Thục tranh dành đất đai nay c̣n dấu vết ở đâu? Trưóc mắt, ông chỉ thấy trời xanh cỏ biếc.

Tiếp theo là hai bài ông viết về Đỗ Phủ, một nhà thơ Trung Quốc mà ông tâm phục:

 

耒  陽  杜  少  陵  墓

Lỗi Dương Đỗ Thiếu Lăng Mộ

 

二  首

Nhị Thủ

 

其  一

Kỳ Nhất

 

千   古  文  章 千  古  師

Thiên cổ văn chương thiên cổ sư

平  生  佩  服  未  常  離

B́nh sinh bội phục vị thường  ly

耒  陽  松  柏  不  知  處

Lỗi Dương tùng bách bất tri sứ

秋  浦  魚  龍  有  所  思

Thu phố ngư long hữu sở tư

異  代  相  憐  空  灑  淚

Dị đại tương liên không sái lệ

一  窮  至  此  豈  工 詩

Nhất cùng chí thử khởi công thi

掉  頭  舊  症  醫  痊  未

Trạo đầu cựu chúng y thuyên vị

地  下  無  令  鬼  輩  嗤

Địa hạ vô linh quỷ bối xi

 

其  二

Kỳ Nhị

 

每  讀  儒  冠  多  誤  身

Mỗi độc nho quan đa ngộ thân

千  年  一  哭  杜  陵  人

Thiên niên nhất khốc Đỗ Lăng nhân

文  章  光  燄  成  何  用

Văn chương quang diệm thành hà dụng

南  女  呻  吟  不  可  聞

Nam nữ thân ngâm bất khả văn

共  羨 詩  名  師  百  世

Cộng tiễn thi danh sư bách thế

獨  悲  異  域  寄  孤  墳

Độc bi dị vực kư cô phần

扁  舟  江  上  多  秋  思

Biên chu giang thượng đa thu tứ

悵  望  耒  陽  日  暮  雲

Trướng vọng Lỗi Dưong nhật mộ vân.

 

dịch là:

 

Mộ Đỗ Thiếu Lăng Tại Lỗi Dương

 

Hai bài

 

I

 

Văn chưong vạn cổ bậc thầy

Trọn đời khâm phục bấy nay chẳng dời

Lỗi Dương thông bách đâu rồi

Bến thu rồng cá nhớ người thơ xưa

Thuơng nhau lệ rỏ như mưa

Cùng cảnh khổ há v́ thơ ghẹo người

Bệnh trạo đầu c̣n hay thôi

Suối vàng chớ để quỷ cựi ma chê.

 

 

 

II

 

Đọc câu mũ măng lụy thân

Người xưa Đỗ Phủ một lần xót thương

Ích ǵ cái nghiệp văn chương

Đàn con nheo nhóc coi thường được chăng

Thầy thơ muôn thủa ai bằng

Thân tàn đất khách bên đàng vùi nông

Ư thu dào dạt thuyền buông

Lỗi Dưong xa thẳm buồn trông mây chiều. 

 

Giới nghiên cứu cho biết là Đỗ Thiếu Lăng là Đỗ Phủ (712-770) nhà thơ tiếng tăm nhất nh́ đời Đường. V́ có nhà đất tại Thiếu Lăng, ở phía nam Trường An, nên lấy biệt hiệu là Thiếu Lăng.

 

Theo tiểu sử, th́ Đỗ Phủ từ trần trên một con thuyền ở phía thương nguồn sông Tương. Lúc đó gia d́nh ông sống trong cảnh nghèo nàn, không mang thi hài về quê an táng được, nên chôn tạm tại Nhạc Châu. Hơn bốn chục năm sau (813) cháu ông là Đỗ Tụ Nghiệp mới dời mộ về Yên Sư, táng dưới chân núi Thú Dương, tỉnh Hà Nam, gần bên mộ tổ tiên. Tuy vậy tại Lỗi Dương cũng có một ngôi mộ giả, do huyện lệnh Lỗi Dương, ngựi họ Nhiếp, xây để kỷ niệm nhà thơ.

 

Cũng như đối với nàng Tiểu Thanh, qua bài Tiểu Thanh Kư, trong  Thanh Hiên Thi Tập, Nguyễn Du cảm thấy như Đỗ Phủ là một người tri kỷ với ông, v́ cùng gặp cảnh cùng quẫn như nhau, khiến ông tự hỏi phải chăng v́ cả hai cùng là nhà thơ mà gặp khó như nhau? Ông hỏi thăm chứng bệnh  trạo đầu của Đỗ Phủ đă giảm chưa, v́ e xuống suối vàng làm tṛ cười cho ma quỷ.

 

Trong bài thứ hai, Nguyễn Du cho biết là mỗi lần ông đọc tới câu nho quan đa ngộ thân, dịch nôm là cái mũ nhà nho làm lụy thân, của Đỗ Phủ, ông lại thấy thương Đỗ Phủ, tuy rằng hai người sống ở hai thời đại cách nhau cả ngàn năm. Hai câu ba và bốn, ông nhắc tới cảnh cùng quẫn của Đỗ Phủ, mà cũng là cảnh thiếu thốn của chính ông ngày tản cư về Quỳnh Côi, con cái nheo nhóc, văn thơ không biết dùng làm ǵ.

 

Ai cũng khen thi tài của Đỗ Phủ, riêng ông thương Đỗ Phủ chết nơi đất khách quê người, xác vùi nông bên đường. Ư thu về với con thuyền thu của Nguyễn Du, vời trông về Lạc Dương chỉ thấy mây chiều.

 

Thế rồi sứ bộ tới Tương Âm, một huyện lỵ nhỏ thuộc tỉnh Hồ Nam. Khúc sông Tương này, gần với nơi Khuất Nguyên đi đầy, gần với khúc sông Mịch La nơi Khuất Nguyên tự trầm. Nguyễn Du khởi hứng viết một bài thơ, bài này là bài thứ sáu và là bài cuối cùng bàn tới cái chết của tác giả Ly Tao. Đó là bài:

 

湘  陰  夜

Đêm Tương Âm

 

滿  目  皆  秋  色

Măn mục giai thu sắc

滿  江  皆  月  明

Măn giang giai nguyệt minh

寂  寥  今  夜  望

Tịch liêu kim dạ vọng

遷  謫  故  人  情

Thiên trích cố nhân t́nh

秋  水  從  西  來

Thu thuỷ ṭng tây lai

茫  然  通  洞  庭

Mang nhiên thông Động Đ́nh

       

Tức dạ tức ngâm khiếu

  使     

Vô sử giao long kinh.

 

dịch là:

 

Đêm Tương Âm

 

Sắc thu lồng lộng đầy trời

Trăng soi vàng vặc nước trôi một ḍng

Canh trường vắng lặng vời trông

T́nh người thiên trích bên ḷng sắt se

Từ miệt tây nưóc đổ về

Động Đ́nh nước trắng bốn bề mông mênh

Thơ ngâm e rộn đêm thanh

E làm kinh động long ḱnh đáy sông.

 

Nguyễn Du dùng h́nh ảnh người thiên trích, tức ngựi đi đầy để gợi lên h́nh ảnh Khuất Nguyên, giữa cảnh trời nưóc mênh mông đêm Tương Âm. Ông ngưng cả ngâm thơ sợ làm kinh động đêm thanh e làm rộn đến Khuất Nguyên yên nghỉ dưói đáy sông đâu đây. Ngựi đọc thơ tự hỏi là phải chăng cái đẹp của thiên nhiên trong Tưong Âm naày đă làm Nguyễn Du, dầu nhớ tới Khuất Nguyên cũng không muốn bàn tói hai chữ cô trung, của người xưa.

 

Đến huyện lỵ Nhạc Dương, Nguyễn Du có dịp lên lầu Nhạc Dương và viết bài:

 

登  岳  陽  樓

Đăng Nhạc Dương Lâu

 

危  樓  峙  高  岸

Nguy lâu trĩ cao ngạn

登  臨  何  壯  哉

Đăng lâm hà tráng tai

浮  雲  三  楚  盡

Phù văn Tam Sở tận

秋 水  九  江  來

Thu thủy Cửu Giang lai

往  事  傳  三  醉

Văng sự truyền tam túy

故  鄉  空  一  涯

Cố hương không nhất nhai

西  風  倚  孤  檻 

Tây phong ỷ cô hạm

鴻  雁  有  餘  哀

Hồng nhạn hữu dư ai.

 

dịch là:

 

Lên Lầu Nhạc Dương

 

Lầu cao sừng sững bên bờ

Lên cao nh́n xuống cảnh thơ bốn bề

Mịt mờ Tam Sở mây che

Cữu Giang nưóc lũ đổ về hồ thu

Tỉnh say ba bận truyện xưa

Quê nhà khoảng trống mịt mù chân mây

Song bồng hiu hắt gió tây

Vẳng nghe tiếng nhạn vơi đầy sầu vương.

 

Lầu Nhạc Dương do Trương Tuyệt người đời Đường xây bên bờ hồ Động Đ́nh, trên đất huyện Nhạc Dưong. Tam Sở là tên gọi ba phần dất nước Sở: Tây Sở, Đông Sở và Nam Sở, nay thuộc ba tỉnh Hồ Nam, Hồ Bắc và Triết Giang. Từ trên lầu nh́n ra xa Tam Sở ch́m trong mây, trước mặt là cảnh chín ḍng sông đổ vào hồ Động Đ́nh. Truóc cảnh thiên nhiên hùng vỹ này,ông nhớ tới Lữ Nham tức Lă Đồng Tân, người Đời Dựng,một trong bát tiên quá hải, tám người tu  Đạo Giáo thành tiên, ba lần bay ngang hồ Động Đ́nh trong cơn say, đồng tḥi quay nh́n về phía quê nhà chỉ thấy một khoảng trống trên chân trời. Đứng bên cửa sồ thuyền ch́ thấy gió tây thôi, nghe ngang trời có tiếng nhạn gây buồn.

 

Tiếp tới là cảnh và t́nh bên lầu Hoàng Hạc, Nguyễn Du ghi lại trong bài:

 

   

Hoàng Hạc Lâu

 

何  處  神  仙  經  幾  時

Hà xứ thần tiên kinh kỷ th́

猶  留  仙   跡 此  江  湄

Do lưu tiên tích thử giang mi

今  來  古  往  盧  生  夢

Kim lai cổ văng Lư Sinh mộng

鶴  去  樓  空  崔  顥  詩

Hạc khứ  lâu không Thôi Hiệu thi

檻  外  湮  波  終  渺  渺

Hạm ngoại yên ba chung diểu diểu

眼  中  草  澍  尚  依  依

Nhăn trung thảo thụ thưọng y y

衷  情  無  限  憑  誰  訴

Trung t́nh vô hạn bằng thùy tố

明  月  清  風  也  不  知

Minh nguyệt thanh phong dă bất tri.

 

dịch là:

 

Lầu Hoàng Hạc

 

Thần tiên giáng xuống thủa nào

Dấu tiên c̣n đó dạt dào sông trôi

Mộng Lư sinh đă bao đời

Hạc bay lầu trống họ Thôi thơ đề

Song ngoài khói sóng sắt se

Cỏ cây trưóc mắt bốn bề như xưa

Chẳng ai giăi tỏ t́nh ta

Gió đưa hờ hững trăng ngà thờ ơ.

 

Theo ḍng thơ của nhà thơ Đựng Thôi Hiệu, trong hai câu kết bài Tương Giang Dạ Bạc, Nguyễn Du đă dùng h́nh ảnh   Hoàng Hạc Lâu, để gợi t́nh nhớ quê.

 

Cổ tích ngựi tiên Tử An cỡi hạc vàng ghé chơi lầu khiến thành tên Hoàng Hạc Lâu, là truyện không rơ thật hư.  Nhưng lầu vẫn c̣n mang nét bút Thôi Hiệu đề thơ. Khói sóng trên mặt sông, cây cỏ bên bờ sông vẫn như xưa. Nỗi nhớ nhà Thôi Hiệu giăi tỏ trong hai câu kết cũng là niềm nhớ quê hương của Nguyễn Du,  khiến lúc này ông thấy như Thôi Hiệu là ngựi tri kỷ với ông, ngoài ra không c̣n biết ai để giăi tỏ tâm sụ, trăng thanh gió mát cũng không làm ông nguôi.

 

Nguời đọc thơ Nguyễn Du như thấy nỗi nhớ nhà trở lại vớ́ ông, nhưng không c̣n là nỗi nhớ nhà sôi bỏng ước mong được về quê cũ như trong những bài ông viết trong Thanh Hiên Thi Tập hay Nam Trung Tạp Ngâm. Nỗi nhớ nhà ông nói trong bài này như pha lẫn với cảnh thiếu bạn hiện thời của ông. Ông mong có bạn để giăi tỏ tâm sự hơn là muốn về quê.

 

Nguyễn Du dùng h́nh ảnh lầu Hoàng Hạc làm thi liệu,lần thứ ba, trong bài:

 

 

     

Hán Dương Văn Diểu

 

           

Bá vương trần tích thuộc du du

漢  水  滔  滔  晝  夜  流

Hán thủy thao thao trú dạ lưu

歸  鶴  兩  山  相  對  岸

Quy hạc lưỡng sơn tương đối ngạn

神  仙  一  去  只  空  樓

Thần tiên nhất khứ chỉ không lâu

詩  成  草  樹  皆  千  古

Thi thành thảo thụ giai thiên cổ

日  暮  鄉   關  共  一  愁

Nhật mộ hương quan cộng nhất sầu

想  像  當  年  吹  笛  夜

Tưởng tượng  đương niên xuy địch dạ

白  蘋  紅  蓼  滿  汀  洲

Bạch tần hồng liệu măn đinh châu.

 

dịch là:

 

Cảnh Chiều Hán Dương

 

Bá vương dấu tích phai rồi

Ngày đêm ḍng Hán nước trôi chẳng ngừng

Đôi bờ Quy Hạc trùng trùng

Thần tiên bay khuất lầu không đứng chờ

Ngàn năm cây cỏ thành thơ

Sầu chung một mối tơ ṿ nhớ quê

Canh dài tiếng sáo tỉnh mê

Liệu hồng tần trắng nhớ về bến sông.

 

Giới nghiên cứu cho biết là thành Hán Dương, đối diện vói Vũ Xương nơi có lầu Hoàng Hạc. Thành này ỏ ngay chỗ ḍng Hán Thủy và ḍng Trường Giang hợp lưu. Hai rặng núi Quy Sơn và Hạc Sơn ở hai bên bờ sông Dương Tử đối diện nhau. Câu thứ tư Nguyễn Du lấy ư tứ câu đầu bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu [1], một trong nhũng bài thơ Đường quen biết nhất của ngựi Việt Nam, nguyên văn như sau:

 

 

 

 

   

Hoàng Hạc Lâu

 

昔  人  已  乘  潢  鶴  去

Tích nhân dĩ thừa hoàng hạc khứ

此  地  空  餘  黃  鶴  樓

Thử địa không dư hoàng hạc lâu

黃  鶴  一  去  不  復  返

Hoàng hạc nhất khứ bất phục phản

白  雲  千  載  空  悠  悠

Bạch vân thiên tải không du du

           

T́nh xuyên lịch lịch Hán Dương thụ

           

Phương thảo thê thê anh vũ châu

日  暮  鄉  關  何  處  是

Nhật mộ hương quan hà xứ thị

湮  波  江  上  使  人 愁

Yên ba giang thưọng  sứ nhân sầu.

 

dịch là:

 

Hoàng Hạc Lâu

 

Hạc vàng người cỡi đi đâu

Để trời đất Hoàng Hạc Lâu năo nề

Hạc vàng bay vút không về

Ngàn năm mây trắng bộn bề nhớ thương

Mướt xanh cây bến Hán Dương

Cỏ bờ anh vũ đưa hương ngạt ngào

Chiều tà quê cũ nơi nao

Ḷng sông khói sóng đớn đau dạ người.

 

Trở lại bài Hán Dưong Văn Diểu của Nguyễn Du, ngựi đọc nhận thấy trong ba câu đầu, Nguyễn Du mô tả địa thế quanh Hán Dương, với ḍng Hán Thủy, với những rặng núi Quy, núi Hạc. Câu thứ tư tóm tắt thoại hạc vàng ghé lầu Hoàng Hạc. Câu thứ năm của Nguyễn Du cô đọng hai câu bốn và năm trong bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu, đống thời ngợi khen thi tài của nhà tho đời Đường đă làm cho cây bến Hán Hương và cỏ ḅ Anh Vũ ngàn năm c̣n xanh tươi thơm ngát trong thơ.

 

Hai câu chót của Thôi Hiệu gợi lên nỗi nhớ nhà, đă khiến Nguyễn Du t́m thấy trong thơ Thôi Hiệu một người tri kỷ.

 

Hai câu kết của Nguyễn Du gợi cho người nghe một tiếng sáo và giấc mơ được từ quan về nghỉ hưu thảnh thơi vui sống cùng liệu hồng tần trắng. Có người cho rằng tiếng sáo trong mơ của Nguyễn Du là tiếng sáo trong lầu Hoàng Hạc theo câu tho của Lỳ Bạch:

 

黃  鶴  樓  中  吹  玉  笛

Hoàng Hạc lâu trung xuy ngọc địch

 

nghĩa là:

 

Lầu Hoàng Hạc sáo thoảng đưa

 

khiến Nguyễn Du muờng tượng đến ngày được về quê xưa.

 

Rồi sứ bộ lại lên đường đi Nhiếp Khẩu, và Nguyên Du ghi cảnh bên đường trong bài:

 

灄  口  道  中

Nhiếp Khẩu Đạo Trung

 

秋  滿  楓  林  霜  葉  紅

Thu măn phong lâm thu diệp hồng

小 猾[2]  嗥  出  短  籬  東

Tiểu oa hào xuất đoản ly đông

數  畦  秫 [3] 稻  雞  豚  外

Sổ huề canh đạo kê đồn ngoại

一  帶  茅  茨  楊  柳  中

Nhất đái mao từ dương liễu trung

鴻  嶺  隔  年  虛  宿  夢

Hồng Lĩnh cách niên hư túc mộng

白  頭  千  里  起  秋  風

Bạch đầu thiên lư khỏi thu phong

茫  然  不  辨  還  鄉  路

Mang nhiên bất  khởi hoàn hương lộ

           

Xúc mục phù vân xứ xứ đồng

 

dịch là:

 

Trên Đường Nhiếp Khẩu

 

Rừng phong nhuộm đỏ sương thu

Thoáng nghe chó nhỏ gầm gừ rào đông

Mai tranh ẩn bóng thùy dưong

Đồng ngoài cấy nếp chuồng trong lợn gà

Mộng về Hồng Lĩnh thu qua

Bạc dầu lận đận ngàn xa thu này

Quê hương ở nẻo nào đây

Ngoái nh́n nẻo nẻo khuất mây mịt mù.

 

Nh́n rộng trưóc mặt, Nguyển Du thấy cả một cánh rừng đỏ lá mùa thu. Bên đựng con chó nhỏ gầm gừ sau hàng rào. Mái tranh núp bóng thùy dương, với thửa ruộng cấy nếp ngoài rào, chuồng nuôi gà lợn trong rào. Ông nhớ lại mùa thu qua đă xin về hưu, mùa thu này ông c̣n lận đận ngàn xa với mái đầu bạc trắng. Hai câu kết dựng như gợi lại hai câu kết bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu: Ông không c̣n biết quê hương ờ nẻo nào, khắp chân trời mây phủ kín.

 

Tiếp theo, sứ bộ dựng như nghỉ chân đêm qua tại trang trại một ông họ Lư, sáng nay lại tiếp tục hành tŕnh từ sớm mai. Cảnh khởi hành lật đật này là thi cảnh để Nguyễn Du ghi trong bài dưới đây:

 

李  家  寨  早  發

Lỳ Gia Trại Tảo Phát

 

曉  色  何  蒼  芒

Hiểu sắc hà thưong mang

初  日  隱  山  腹

Sơ nhật ẩn sơn phúc

路  上  人  既  行

Lộ thượng nhân kư hành

枝  頭  鳥  猶  宿

Chi đầu điểu do túc

萬  古  一  紅  塵

其  中  皆  碌  碌

Kỳ trung giai lục lục

犬  噬  竹  扴  中

Khuyển phệ trúc thôn trung

定  有  高   人  室

Định hữu cao nhân ốc.

 

dịch là:

 

Sáng Sớm Từ Trại

Nhà Họ Lư Ra Đi

 

Sớm mai chưa rơ mặt người

Suờn non mây phủ mặt trời chưa lên

Tiếng chân rộn ră ngơ bên

Trên cành chim chóc ngủ yên cả bầy

Đường đời muôn thủa bụi bay

Ngựi ngựi tất tưởi đêm ngày ngược xuôi

Lũng cao chó sủa từng hồi

Có nhà ần sĩ trốn đời nơi đây.

 

Sứ bộ lên dường rất sớm, trước khi mặt trời mọc, lúc c̣n tranh tối tranh sáng chưa nh́n rơ mặt người, tiếng chân buớc rộn ră ngoài ngơ, trước khi chim thức dậy trên cây. Trong cảnh tất tưởi ngược xuôi đó, nghe tiếng chó sủa, ông tưởng tói cảnh thanh nhàn của cao nhân ẩn sĩ mà khát khao mơ ước.

 

Tiếp theo nguyễn Du ghi lại thi cảnh của Cửa quan Vũ Thắng khi sứ đoàn vào tới cửa nam thành Hà Nam, trong bài:

 

 

 

   

Vũ Thắng Quan

 

           

Cốc khẩu hùng quan Vũ Thắng danh

古  時  此  地  限  蠻  荊

Cổ thời thử địa hạn Man Kinh

一  丘  不  設  自  雄  壯

Nhất khâu bất thiết tự hùng tráng

百  載  承  平  無  戰 爭

Bách tải thừa b́nh vô chiến tranh

半  日  澍  陰  隨  馬  背

Bán nhật thụ âm tùy mă bối

十  分  秋  意  到  蟬  聲

Thập phần thu ư đáo thiền thanh

傖  心  千  里  一  回  首

Thương tâm thiên lư nhất hồi thủ

滿  目  楚  山  無  限  青

Măn mục Sở sơn vô hạn thanh.

 

dịch là:

 

Ải Vũ Thắng

 

Của quan Vũ Thắng hùng danh

Xưa kia giữ đất Man Kinh lẫy lừng

Chẳng đóng quân vẫn oai hùng

Thái b́nh một thủa hưởng chung khắp miền

Nửa ngày ṛng ră trên yên

Tiếng thu lẫn tiếng ve than năo nùng

Bùi ngùi ngàn dặm ngoái trông

Biếc xanh non Sở trùng trùng núi cao.

 

Bốn câu đầu tác giả văn tắt ghi lại sụ tích ải Vũ Thắng, thời Chiến Quốc. Bốn câu sau, tác giả nói tói nỗi vất vả ngồi trên yên ngựa nủa ngày trời. Trong ḷng buồn buồn v́ nghe tiếng thu lẫn tiếng ve. Hai câu kết it nhiều nhắc tới, một lần nũa ư thơ trong hai câu kết bài Hoàng Hạc lâu của Thôi Hiệu.

 

Qua ải Thắng Quan, sứ bộ vào tới đất huyện Tín Dương, Nguyễn Du ghi lại thi cảnh Tín Dương trong bài:

 

信  陽  即  事

Tín Dương Tức Sự

 

河  南  首  信  陽

Hà Nam thủ Tín Dương

天 下 此  中  央

Thiên hạ thử trung ương

片  石  存  申  國

Phiến thạch tồn Thân quốc

重  山  限  楚  彊

Trùng sơn hạn Sở cương

馬  鳴  思  飼  末

Mă minh tư tự mạt

民  食  半  枇  糠

Dân thực bán t́ khang

白  髮  秋  何  限

Bạch phát thu hà hạn

西  風  遍  異  鄉

Tây phong biến dị hương.

 

dịch là:

 

Tín Dương Tức Sự

 

Tín Dương đầu cơi Hà Nam

Nơi đây thiên hạ trung tâm hằng đồn

Đá ghi Thân Quốc chưa ṃn

Cơi bờ nước Sở núi non bạt ngàn

Lúa ngon ngựa hí đ̣i ăn

Bát cơm độn tấm người dân lót ḷng

Tóc sương thu tứ mênh mông

Gió tây xào xạc tha hương thu về. 

 

Cũng như trong nhiều bài trước, bốn câu đầu bài Tín Dưong, Nguyễn Du cũng  nhắc lại cổ sử của thành Tín Dương. Thời nhà Chu, Hà Nam đưọc coi là Trung Tâm thiên hạ. Nước Thân  là một nuớc nhỏ do nhà Chu lập ra để phong cho con cháu Bá Di, Thúc Tề.

 

Bốn câu tiếp, Nguyễn Du ghi lại sự chênh lệch trong đời sống hàng ngày tại Trung Quốc thời đó: ngựa nuôi bằng lúa ngon, dân ăn cơm độn tấm. Trong hai câu kết ông tự thương ḿnh đầu đă bạc, gió tây thổi, thu về, thân c̣n trên đất khách.

 

Hai câu kết trên đây, là hứng thơ của Nguyễn Du trong bài tứ tuyệt tiếp theo:

 

 

Ngẫu Hứng

 

           

Tín Dưong thành thượng động bi già

秋  滿  河  南  百  姓  家

Thu măn Hà Nam bách tính gia

萬  里  鄉  心  回  首  處

Vạn lư hương tâm hồi thủ xứ

白  雲  南  下  不  勝 

Bạch vân thăng hạ bất thăng đa.

 

dịch là:

 

 

Ngẫu Hứng

 

Tiếng kèn ảo năo Tín Dương

Hà Nam trù mật bốn phương thu về

Dặm ngàn ngoái lại nhớ quê

Ùn ùn mây trắng bộn bề miệt nam.

 

Chữ bạch vân trong câu thứ tư đưa người đọc thơ Nguyễn Du về câu:

 

白  雲  千  載  空  悠  悠

Bạch vân thiên tải không du du

 

trong bài Hoàng Hạc Lâu của Thôi Hiệu.

 

Người đọc thơ tự hỏi:  phải chăng Thôi Hiệu là tri kỷ của Nguyễn Du qua mối t́nh quê, Thôi Hiệu thành nguời bạn đường an ủi chia xẻ  nỗi nhớ quê với Nguyễn Du?

 

Lên tới phiá bắc thành Tín Dương, sứ bộ qua sông Hoài, Nguyễn Du viết bài:

 

渡  淮  有  感  淮  陰  侯

Độ Hoài Hữu Cảm Hoài Âm Hầu

 

尋  常  一 飯  報  千  金

Tầm thường nhất phạn báo thiên kim

五  載  君  臣  分  誼  深

Ngũ tải quân thần phận nghị thâm

推  食  解  衣  難  背  德

Thôi thực giải y nam bối đức

藏  弓  烹  狗  亦  甘  心

Tàng cung phanh cẩu diệc cam tâm