www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

Main Menu

 
 

 

 



THÚ ĐỌC SÁCH:
 
ĐỌC THƠ CHỮ Nguyễn Du
Lê Phụng
 

 

 

 

PHẦN 3:

 

 

 

北  行  雜  錄

Bắc  Hành Tạp Lục

 

 

Tập Bắc Hành Tạp Lục gồm 120 bài dưói 110 đề mục, gồm những bài Nguyễn Du sáng tác trong chuyến đi sứ sang triều đ́nh nhà Thanh (1813-1814).

 

Ông mở đầu tập thơ bằng một bài ca dài năm mươi câu, kèm theo một tiểu dẫn, ghi lại cuộc tái ngộ giữa ông và một tay đàn lăo luyện trong đội nũ nhạc triếu nhà Lê mà ông đă được gặp, ngoài hai chục năm trước, tại nhà anh ông, lúc đó làm quan cho nhà Tây Sơn , và ông hăy c̣n là một thư sinh.   Đó là bài:  

Bài Ca Tay Đàn Long Thành[1] 

Tiểu Dẫn: 

Tay đàn Long Thành ấy, không rơ tên họ là ǵ. Nghe nói thủa nhỏ nàng học đàn nguyệt trong đội nữ nhạc ở cung vua Lê. Quân Tây Sơn kéo ra, các đội nhạc cổ kẻ chết, người bỏ đi. Nàng lưu lạc ở các chợ, ôm đàn hát rong. Những bài nàng gẩy đều là những khúc cung phụng trong cung cấm, người thường không ai được nghe, khiến tài đàn của nàng nổi tiếng hay nhất một thời. 

Hồi c̣n trẻ, đến kinh thành thăm anh tôi, ở gần hồ Giám. Cạnh đó các quan Tây Sơn mở cuộc hát lớn, con hát đẹp có tới vài chục người. Nàng sở trường đàn nguyệt, hát cũng hay và khéo nói khôi hài. Mọi người say mê, đua nhau ban thưởng từng chén rượu lớn, nàng cạn chén ngay, tiền và lụa thưởng nhiều vô kể, chống chất đẩy mặt đất. Lúc đó tôi nấp trong bóng tối, không được thấy rơ lắm. Sau được gặp ở nhà anh tôi. Nàng người thấp, má bầu trán gô, mặt gẫy, không đdẹp lắm, nhưng nước da trắng trẻo thân h́nh đẫy đà, khéo trang diểm, lông mày thanh, má đánh phấn, áo mầu hồng, quần lụa cánh trả, có vẻ phong nhă. Nàng hay uống rượu, hay nói pha tṛ, con mắt long lanh, không coi ai ra ǵ. Khi ở nhà anh tôi, mỗi lần uống rượu th́ nàng uống say đến nỗi nôn bừa bải, nằm lăn ra đất, các bạn có chê trách cũng không để tâm. Sau đó vài năm tôi dời nhà về nam, mấy năm liền không trở lại Long Thành. 

Mùa xuân năm nay, tôi phụng mệnh sang sứ Trung Quốc, trên đường đi qua Long Thành. các quan mỏ tiệc tiễn tôi ở dinh Tuyên Phủ, gọi tất cả vài chục nữ nhạc, tôi đều không biết mặt biết tên. Chị em thay nhau múa hát. Rồi nghe một khúc đàn nguyệt trong trẻo nổi lên, khác hẳn nhũng khúc thường nghe, tôi lấy làm lạ, nh́n người gẩy đàn th́ thấy một chị gầy g̣, vẻ tiểu tụy, sắc mặt đen sạm, xấu như qủy, áo quần mặc toàn vải thô bạc thếch, vá nhiều miếng trắng, ngồi im ở cuối chiếu, chẳng hề nói cười, h́nh dung thật khó coi. Tôi không biết nàng là ai, nhưng nghe tiếng đàn th́ dường như đă từng quen biết, nên động ḷng thương. Tiệc xong, hỏi th́ chính là người trước kia đă gặp. 

Than ôi! người ấy sao đến nỗi thế! Tôi bồi hồi, không yên, ngửng lên cúi xuống, ngậm ngùi cho cảnh xưa và nay. Người ta trong cơi trăm năm, những sự vinh nhục buồn vui thật không lường được. Sau khi từ biệt, trên đường đi, cảm thương vô hạn nên làm bài ca sau để ghi lại mối cảm hứng. 

龍  城  琴  者  歌

Long Thành Cầm Giả Ca

 

 Long Thành giai nhân

姓  氏  不  記  清

Tính thị bất kư thanh

獨  擅  阮  琴

Độc thiện Nguyễn cầm

舉  城  之  人  以  琴  名

Cử thành chi nhân dĩ cầm danh

學  得  先  朝  宮  中  供  奉  曲

5Học đắc tiên triều trung cung phụng khúc

自  是  天  上  人  間  第  一  名

Tự thị thiên thượng nhân gian đệ nhất danh

余  憶  少  時  曾  一  見

Dư ức thiếu thời tằng nhất kiến

鑑  湖  湖  遍  夜  開 宴

Giám hồ hồ biên dạ khai yến

其  時  三  七  正   芳  年

Kỳ thời tam thất chính phương niên

紅  妝  奄  曖  桃  花  面

10Hồng trang yểm ái đào hoa diện

酡  顏  憨  態  最  宜

Đà nhan hám thái tối nghi nhân

歷  亂  五  聲  隨  手  變

Lịch loạn ngũ thanh tùy thủ biến

緩  如  疏  風  渡  松  林

Hoăn như sơ phong độ tùng lâm

清  如  雙  鶴  鳴  在  陰

Thanh như song hạc minh tại âm

烈  如  薦  福  碑  頭  碎  霹  靂

15Liệt như Tiến Phúc bi đầu toái tích lịch

哀  如  莊  舄  病  中  為  越  吟

Ai như Trang Tích bệnh trung vi Việt ngâm

聽 者  靡  靡  不  知  倦

Thính giả mỹ mỹ bất tri quyện

便  是  中  和  大  內  音

Tiện thi Trung Ḥa đại nội âm

西  山  諸  臣  滿  座  盡  傾  捯

Tây Sơn chư thần măn tọa tận khuynh đảo

徹  夜  追  歡  不  知  飽

20Triệt dạ truy hoan bất tri băo

左  拋  友  擲  爭  纏  頭

Tả phao hữu trịch tranh triền đầu

泥  土  金  錢  殊  草  草

Nê thổ kim tiền thù thảo thảo

豪  花  意  氣  凌  王  候

Hào hoa ư khí lăng vương hầu

五  陵  少  年  不  足  道

Ngũ lăng thiếu niên bất túc đạo

并  將  三  十  六  宮  春

25Tinh tương tam thập lục cung xuân

活  做  長  安  無  價  寶

Hoạt tố Trường An vô giá bảo

此  席  回  頭  二  十  年

Thử tịch hồi đầu nhị thập niên

西  山  敗  後  余  南   遷

Tây Sơn bại hậu dư nam thiên

咫  尺  龍  城  不  復  見

Chỉ xích Long Thành bất phục kiến

何  況  城  中  歌  舞  筳

30Hà huống thành trung ca vũ diên

宣  撫  使  君  為  余  重  買  笑

Tuyên phủ sú quân vị dư trùng măi tiếu

席  中  歌  妓  皆  年  少

Tịch trung ca kỷ giai niên thiếu

席  末  一  人  髮  半  花

Tịch mạt nhất nhân phát bán hoa

顏  瘦  神  枯  形  略  小

Nhan sấu thần khô h́nh lược tiểu

狼  射  殘  眉  不  飾  妝

Lang tạ tàn my bất sức trang

誰  知  就  是  當  時  成  中  第  一  妙

35Thùy tri tựu thị đương thời thành trung đệ nhất diệu

舊  曲  聲  聲  暗  淚  垂

Cựu khúc thanh thanh ám lệ thùy

耳  中  靜  聽  心  中  悲

Nhĩ trung tĩnh thính tâm trung bi

猛  然  憶  起  二  十  年 前  事

Mănh nhiên ức khởi nhị thập niên tiền sự

鑑  湖  席  中  曾  見  之

40Giám hồ tịch trung tằng kiến chi

城  郭  推  移  人  事  改

Thành quách suy di nhân sự cải

幾  處  桑  田  變  滄  海

Kỷ xứ tang điền biến thương hải

西  山  基  業  盡  消  亡

Tây Sơn cơ nghiệp tận tiêu vong

歌  舞  空  遺  一  人  在

Ca vũ không di nhất nhân tại

瞬  息  百  年  能  幾  時

45Thuấn tức bách niên năng kỷ th́

傖  心  往  事  淚  沾  衣

Thương tâm văng sự lệ triêm y

南  河  歸  來  頭  盡  白

Nam hà quy lai đầu tận bạch

怪  底  佳  人  顏  色  衰

Quái để giai nhân nhan sắc suy

雙  眼  瞪  瞪  空  想  像

Song nhăn trừng trừng không tưởng tượng

可  憐  對  面  不  相  知

50Khả liện đối diện bất tương tri.

dịch là

Bài Ca “Tay Đàn Long Thành”

 

Có người đẹp đất Long Thành

Chẳng ai biết rơ tính danh là ǵ

Nguyễn cầm nổi tiếng một th́

Thiên tài đàn nguyệt kinh kỳ gọi tên

5Học đàn triều trưóc chân truyền

Một chương Cung Phụng tài riêng hơn đời

Nhớ ngày trai trẻ xa vời

Tiệc bên hồ Giám gặp người tài danh

Tuổi vừa hăm mốt xuân xanh

10Áo hồng ghen thắm nét thanh hoa đào

Men tô cặp má đỏ au

Năm cung réo rắt năm đầu ngón tay

Khoan như gió thoảng thông gầy

Trong như tiếng hạc ngang mây gọi đàn

15Mạnh như sét đánh bia tàn

Buồn như tiếng mẹ mớ tràn trong mơ

Người nghe sửng sốt sững sờ

Rơ là tiếng nhạc điện vua Trung Ḥa

Quan Tây Sơn chiếu tiệc hoa

20Mải vui quên cả canh gà tàn đêm

Tranh nhau gieo thưởng say mèm

Coi như bùn đất bạc tiền văi vung

Hào hoa nào kém đế vuơng

Kể chi bọn trẻ ngông cuồng Ngũ Lăng

25Dường ba mươi sáu cung xuân

Đúc nên vật báu Trường An đêm này

Hai mươi năm ấy đến nay

Tây Sơn suy xụp ta rày về Nam

Long Thành gang tấc cách ngăn

30Huống chi câu hát tiếng đàn năm xưa

Nặng t́nh sứ bộ tiễn đưa

Tiệc hoa kỹ nữ tuổi vừa tṛn trăng

Tóc sương cuối chiếu một nàng

Thân h́nh nhỏ bé khô khan bơ phờ

35Mày thô lâu chẳng điểm tô

Thiên tài đàn nguyệt ai ngờ nổi trôi

Khúc xưa từng tiếng nhạc trời

Tai nghe ruột xót lệ rơi ṛng ṛng

Truyện xưa hai chục năm tṛn

40Tiệc bên hồ Giám riêng ḷng chưa quên

Cảnh đời dâu biển nào bền

Thành xiêu quách đổ mấy phen đổi dời

Tây Sơn nghiệp cả đâu rồi

Mà làng ca vũ c̣n người ngồi đây

45Trăm năm chớp mắt chưa đầy

Cảm thương truyện cũ đắng cay lệ trào

Vào nam ra bắc bạc đầu

Trách ǵ nhan sắc pha mầu gió sương

Ngỡ ngàng đôi mắt trừng trừng

Quen mà hóa lạ xót thương nên lời. 

Đọc hết Long Thành Cầm Giả Ca người đọc thơ chợt liên tưởng tới bài Tỳ Bà Hành của Bạch Cư Dị, dài tám mươi tám câu. Cả hai bài cùng dùng tiếng đàn nối kết cầm giả với người thơ. Nhưng dường như sự tương đồng giữa hai áng thơ ngừng tại đây. Tỳ Bà Hành ghi lại cuộc gặp gỡ  bất ngờ giữa tay đàn và người thơ. Tay đàn đă về già, rơi vào cảnh cùng khốn, tiếc nuối lại thời son trẻ của ḿnh. Người thơ đang bị biếm đi vùng đất nghèo khổ, bởi đó có sự thông cảm qua tiếng đàn, giữa ngựi đàn và ngựi thơ, và người thơ v́ nguời đàn viết thành bài thơ dài. Long Thành Cầm Giả Cả kể lại cuộc tái ngộ giữa tay đàn và người thơ, nhân dịp quan tổng trấn Bắc Thành mở tiệc tiếp đón sứ bộ, do ngựi thơ hướng dẫn, dừng chân tại Thăng Long. Tiếng đàn khiến người thơ nhớ lại cuộc hội ngộ đầu tiên giữa ông và cầm giả hai chục năm về trưóc tại một bữa tiệc của các quan Tây Sơn, mà ông không được dự, bên hồ Giám. Hai chục năm đó là thời gian diễn tiến của một cuộc đại hóa. Mọi sự đều vô thường: thành xiêu quách đổ, triều chính thay đổi vài ba lần. Trong đại hóa đó, thời gian đă làm cả cẩm giả và nhà thơ cùng già đi, nhưng cả hai vẫn c̣n sống nổi qua cuộc đại hóa.  Cuộc đại hóa như một ngọn sóng, đưa cầm giả từ đỉnh sóng xuống sâu ḷng sóng, và ngược lại đưa ngựi thơ từ ḷng sóng lên ngọn sóng. Lên hay xuống âu là mệnh trời. Người thơ và cầm giả cùng nhận ra nhau, nhưng không một lời trao đổi. Nhà thơ  v́ cầm giả và cũng v́ đại hóa viết thành áng thơ dài. 

Nhân vụ sứ bộ tạm nghỉ  tại Thăng Long, Nguyễn Du viết ba bài dưới đây. Hai bài đầu là:

 

昇  龍

Thăng Long

 

二  首

Nhị Thủ

 

傘  嶺  瀘  江  歲  歲  同

Tản lỉnh Lô giang tuế tuế đồng

白  頭  猶  得  見  昇  龍

Bạch đầu do đắc kiến Thăng Long

千  年  巨  室  成  官  道

Thiên niên cự thất thành quan đạo

一  片  新  城  沒  故  宮

Nhất phiến tân thành một cố cung

相  識  美  人  看  抱  子

Tương thức mỹ nhân khán băo tủ

同  遊  俠  少  盡  成  翁

Đồng du hiệp thiếu tận thành ông

關  心  一  夜  苦  無  睡

Quan tâm nhất dạ khổ vô thụy

短  笛  聲  聲  明  月  中

  Đoản địch thanh thanh minh nguyệt trung

 

二  首

Nhị Thủ

 

古  時  明  月  照  新  成

Cổ thời minh nguyệt chiếu tân thành

猶  是  昇  龍  舊  帝  京

Do thị Thăng Long cựu đế kinh

衢  巷  四  開  迷  舊  跡

Cù hạng tứ khai mê cựu tích

管  弦  一  變  雜  新  聲

Quản huyền nhất biến tạp tân thanh

千  年  富  貴  供  爭  奪

Thiên niên phú quư cung tranh đoạt

早  歲  親  朋  半  死  生

Tảo tuế thân bàng bán tủ sinh

世 事  浮  沉  休  嘆  息

Thế sụ phù trầm hưu thán tức

自  家  頭  白 亦  星  星

Tự gia dầu bạch diệc tinh tinh.

 

dịch là:

Thăng Long

 

Hai Bài
 

I

 

Lô chưa cạn Tản chưa ṃn

Bạc đầu lại thấy Thăng Long tủi mừng

Nhà xưa nay phá làm đường

Thành đây xóa cảnh cổ cung huy hoàng

Giai nhân con bế con bồng

Bạn chơi ngày trước nên ông cả rồi

Suốt đêm thao thức không thôi

Vẳng nghe tiếng sáo khắp trời sáng trăng


I I

 

Trăng soi thành mới lung linh

Thăng Long đất cũ  đế kinh bao đời

Dọc ngang đường mới đổi dời

Sáo đàn nhịp điệu khác thời trước xa

Ngàn năm phú quư tranh đua

Bạn bè quá nửa thân sơ mất rồi

Há than ch́m nổi việc đời

Trên đầu mái tóc rối bời trắng tinh. 

Giới nghiên cứu tính ra là Nguyễn Du trở lại Thăng Long sau khoảng mụi năm. Làn sóng đại hóa, mà ông ghi lại trong bài Long Thành Cầm Giả Ca, cũng thấy rơ tại cảnh Thăng Long: nhà xưa phá mở đựng, thành mới xóa cảnh cung điện cũ, người đẹp nay con bế con dắt, bạn chơi thành ông già. Suốt đêm người thơ không ngủ, nằm nghe tiếng sáo nh́n trăng sáng. 

Sang bài thứ hai, ông cũng ghi lại những chuyển biến tại Thăng Long: sau cả ngàn năm là đất đế kinh, nay triều đ́nh đă dời vào Huế. Đường phố khác xưa, cả nhịp đàn tiếng sáo, tượng trưng cho hoạt động văn hóa,  cũng thay đổi khác trước. Bạn bè nửa mất nửa c̣n. Ông tụ nhủ chẳng nên than thở v́ thế sự. Trên đầu ông mái tóc cũng trắng hết rồi. 

Bài thứ ba là bài Nguyễn Du ghi lại t́nh người trong chuyển biến của đại hóa: 

遇  家  弟  舊  歌  姬

Ngộ Gia Đệ Cựu Ca Cơ

 

繁  華  人  物   亂  來  非

Phồn hoa nhân vật loạn lai phi

           

Huyền hạc quy lai kỷ cá tri

           

Hồng tụ tằng văn ca uyển chuyển

白  頭  相  見  哭  流  離

Bạch đầu tương kiến khốc lưu ly

覆  盆  已  矣  難  收  水

Phúc bồn dĩ hĩ nam thu thuỷ

斷  藕  傷  哉  未  絕  絲

Đoạn ngẫu thương tai vị tuyệt ti

見  說  嫁  人  已  三  子

Kiến thuyết giá nhân dĩ tam tử

可  憐  猶  著  去  時  衣

Khả liên do trước khứ thời y.

 dịch là:

Gặp Nàng Hầu Cũ Của Em 
 

T́nh ngựi loạn lạc khác xưa

Hạc đen trở lại trước giờ nhớ quên

Áo hồng tiếng hát nghe quen

Bạc đầu gặp gỡ khóc niềm nổi trôi

Bồn nghiêng nước đổ đành thôi

Cuống sen dầu gẫy tơ trời c̣n vương

Lấy chồng nay đă ba con

Thuơng cho áo cũ hăy c̣n mầu xưa.

Giới nghiên cứu cho rằng ngựi em Nguyễn Du trong bài trên đây là Nguyễn Ức, em cùng mẹ với ông. Nguyễn Ức tập ấm làm quan vơ trong cung vua Lê Chiêu Thống. Dưới triều vua Gia Long được triệu vào Huế làm thiêm sự bộ Công, phụ trách việc xây dựng miếu điện. 

Loạn lạc, ḷng nguời đổi khác, nay Nguyễn Du như cánh hạc đen, trở lại chốn cũ, kẻ nhớ người quên. Ông nghe tiếng hát quen mà nhận ra người ca từng là nàng hầu của em ông, gặp nhau mà rớt nước mắt v́ thời thế. Bồn nghiêng nưóc đổ làm sao vớt lại được.  Cuống sen dầu gẫy nhưng tơ mành c̣n vương. Giờ nàng lấy chồng đă có ba con. Tấm áo mặc trên ngựi vẫn là tấm áo năm xưa. Phải chăng  đó là h́nh ảnh của t́nh người trong đại hóa? 

Trên đường ngược Bắc sang Trung Quốc, năm nay (1813) Nguyễn Du lại đi qua Ải Chi Lăng và thành Lạng Sơn, những địa điểm ông đă qua nhân dịp đi đón sứ bộ nhà Thanh sang phong vương cho vua Gia Long (1802) mười một năm về trước.  

Trước khi tới Ải Chi Lăng, ông đi qua Miếu Mă Viện và đề lại bài:

夾  城  馬   伏   波  廟

Giáp Thành Mă Phục Ba Miếu

 

六  十  老  人  筋  力  衰

Lục thập lăo nhân cân lực suy

據  鞍  被  甲  疾  如  飛

Cứ yên bị giáp tật như phi

殿  庭  只  博  君  王  笑

Điện đ́nh chỉ bác quân vương tiếu

鄉  里  寧  知  兄  弟  悲

Hương lư ninh tri huynh đệ bi

銅  柱  槿  能  欺  越  女

Đồng trụ cẩn năng khi Việt nữ

珠  車  畢  竟  累  家  兒

Châu xa tất cánh lụy gia nhi

姓  名  合  上 雲  薹  畫

Tính danh hợp thưọng Vân Đài họa

猶  向  南  中  索  歲  時

Do hướng Nam trung sách tuế th́.

 

dịch là: 

Miếu Phục Ba Ở Giáp Thành

 

Sáu mươi suy yếu chuyện thựng

Riêng ông binh giáp yên cương hơn đời

Sân rồng mong đưọc vua cựi

  Anh em thương sót t́nh người dửng dưng

Gái Nam nạt nộ cột đồng

Xe châu để lụy cả ḍng gia nhi

Vân Đài tên họ chẳng ghi

    Hướng Nam sách nhiễu đ̣i ǵ nữa đây.

 

Theo giới nghiên cứu, Giáp Thành, ở phía nam ải Chi Lăng. Phục Ba Miếu là miếu thờ tướng nhà Hán Mă Viện đă mang quân sang đánh Hai Bà Trưng. Theo Hậu Hán Thư, khi ngoài sáu chục tuổi c̣n xin vua cho đi đánh dẹp ở Man  Động Ngũ Khê, trong tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc. Vua Hán không cho, Mă Viện mặc áo giáp, nhẩy lên lưng ngựa tỏ sức mạnh của ḿnh. Vua cười và phán rằng: ‘Ông c̣n quắc thước lắm’.  Em họ Mă Viện là Thiếu Du lo cho Mă Viện mà nói rằng: “Kẻ sĩ chỉ cần lo đủ cơm áo, làm nguời dân lành trong làng, đi xe nhỏ cưỡi ngựa gầu, lo giữ mồ mả tổ tiên, cần chi phải khổ thân đi kiếm công danh.” Câu thứ năm Nguyễn Du nhắc tới truyền thuyết về câu đồng trụ triến Giao Chỉ diệt, của Mă Viện sau khi thắng quân Hai Bà Trưng. Tiếp theo là tích Mă Viện quen ăn ư dĩ để chống chướng khí ở miền Nam, khi trở về nước cũng tải về một xe. Rồi đến chuyện vua Hán cho tạc tượng hai mươi tám công thần ở Vân Đài mà không cho tạc tưọng Mă Viện. Khi Mă Viện chết, có người tâu vua là Mă Viện chở về một xe hạt trai, làm vua Hán nổi giận, vợ con không dám mang xác về quê, vả phải chôn  ở phía tây thành Hồ Nam. 

Ba chử Hương lư ninh trong câu thứ năm  bài Giáp Thành Mă Phục Ba Miếu gợi cho người đọc bốn chữ trạch xa đoạn mă trong câu kết bài Mạn Hứng I, Thanh Hiên Thi Tập. Cả hai cùng trích dẫn lời Thiếu Du, em họ của Mă Viện bàn về ḷng ham danh vọng của Mă Viện. Điểm đáng chú ư khác là Nguyễn Du viết bài Mạn Hứng I trong tḥi gian tản cư ăn nhờ ở đậu thiếu thốn vật chất, và lần thứ hai lúc đang hướng dẫn sứ bộ sang triều đ́nh nhà Thanh. Người đọc không khỏi tự hỏi là phải chăng h́nh ảnh Thiếu Du trong bài Mạn Hứng giúp Nguyễn Du yên ḷng trong cảnh khó khăn; trái lại h́nh ảnh Thiếu Du trong bài Giáp Thành Mă Phục Ba Miếu nói lên cái vô nghĩa của hai chữ danh vọng. Hai chữ này trói buộc ông gần hai chục năm qua mà ông cố gỡ không ra.  

Qua ải Chi Lăng, Nguyễn Du viết bài: 

鬼  門  關

Quỷ Môn Quan

 

連  峰  高  插  入  青  雲

Liên phong cao sáp nhập thanh vân

南 北  關  頭  就  此  分

Nam bắc quan đầu tựu thử phân

如  此  有  名  生  死  地

Như thử hữu danh sinh tử địa

可  憐  無  數  去  來  人

Khả liên vô số khú lai nhân

塞  途  叢  莽  藏  蛇  虎

Tắc đồ tùng măng tàng xà hổ

布  野  煙  嵐  聚  鬼  神

Bố dă yên lam tụ qủy thần

終  古  寒  風  吹  白  骨

Chung cổ hàn phong xuy bạch cốt

奇  功  何  取  漢  將  軍

Kỳ công hà thủ Hán tướng quân.

 

dịch là:

Ải Quỷ Môn

 

Núi non ṿi vọn mây xanh

Đôi bờ Nam Bắc phân ranh chốn này

Hiểm nghèo sống chết nơi đây

Đi mựi về một bỏ thây thương người

Hang hùm tổ rắn khắp nơi

Ma thiêng khí độc đầy trời chướng lam

Gió đùa xương trắng ngàn năm

Kỳ công tướng Hán hỏi làm sao khen.

 

Đối chiếu bài Quỷ môn Quan trên đây với bài Quỷ Môn Đạo Trung, chép trong Thanh Hiên Thi Tập, mà tác giả làm ngoài mười năm trước, ngựi đọc thấy rơ là lần qua ải Chi Lăng này Nguyễn Du không c̣n bận tâm v́ nỗi nhớ nhà, không thèm một giấc ngủ yên ổn trong một buổi sáng lạnh trời; trái lại ông ông ghi lại chi tiết cảnh bên đường,  b́nh tĩnh bàn về cái chết phi lư của hàng vạn quân, để một ông tướng lập được kỳ công, danh ghi sử sách.  

Tiếp theo là bài: 

諒  城  道  中

Lạng Thành Đạo Trung

 

群  峰  湧  浪  石  鳴  濤

Quần phong dũng lăng thạch ming đào

蛟  有  幽  宮  鵑  有  巢

Giao hữu u cung quyên hữu sào

泉  水  合  流  江  水  闊

Tuyền thuỷ hợp lưu giang thuỷ khoát

子  山  不  及  母  山  高

Tử sơn bất cập mẫu sơn cao

           

Đoàn thành vân thạch tịch tương hậu

           

Hồng lĩnh thân bằng nhật tịiệm dao

怪  得  柔  情  輕  割  斷

Quái đắc nhu t́nh khinh cát đoạn

筐  中  攜  有  筆  如  刀

Khuông trung huề hữu bút như đao.

 

dịch là:

 

Trên Đường Lạng Sơn

 

Gió dựng sóng vỗ núi cao

Ầm ầm hang giải xạc xào tổ quyên

Sông sâu ḥa nưóc trăm nguồn

Ngọn con ngọn mẹ trùng trùng núi xanh

Đá mây ḥ hẹn Đoàn Thành

Bạn bè Hồng Lĩnh ngày xanh xa dần

T́nh riêng đứt đoạn nhẹ thân

Tháp c̣n bút sắc chẳng cần đến dao.

 

Đối chiếu bài Lạng Thành Đạo Trung trên đây với bài Lạng Sơn Đạo Trung trong Thanh Hiên Thi Tập, người đọc không khỏi ngạc nhiên trước sự thay đổi giũa hai h́nh ảnh của tâm cảnh Nguyễn Du . Trong bài Lạng Sơn Đạo Trung, tâm cảnh Nguyễn Du nghiên về lẽ vô vi: trước cảnh đẹp bên đường, Nguyễn Du ước về đó t́m chỗ ẩn cư, vui với cảnh thiền,  thấy ḿnh không được bằng một chú bé chăn trâu, thấy ḿnh già nua, ước mơ  từ quan, chán cả việc đọc sách. Trái lại, trong bài Lạng Thành Đạo Trung, trên cùng một khúc đường, trước cùng một cảnh đẹp,ông chợt thấy như t́nh cảm với bạn bè nơi quê nhà như dần dần lắng xuống, đến mức dường như đă bị cắt đứt khiến ông như thấy nhẹ ḿnh. Trong tráp ông c̣n nhiều ngọn bút sắc chẳng cần đến dao, là câu kết của bài thơ. Ông chưa cho biết ông dùng cái sắc của ngọn bút làm ǵ. Người đọc không có cách nào hơn là đọc tiếp tập Bắc Hành Tạp Ngâm của ông để t́m câu trả lời cho câu hỏi này. 

Bắc Hành Tạp Ngâm chép tiếp bài thù tạc sau đây:

 

溜  別  舊  契  黃

Lưu Biệt Cựu Khế Hoàng

 

卅  年  故  友 重  逢  日

Táp niên cố hữu trùng phùng nhật

萬  里  前  途  一  蹴  初

Vạn lư tiền đồ nhát xúc sơ

道  路  日  來  情  未  竟

Đạo lộ nhật lai t́nh vị cánh

雲  山  別  後  意  何  如

Vân sơn biệt hậu ư hà như

悵  然  分  手  重  關  外

Trướng nhiên phân thủ trùng quan ngoại

老  矣  全  身  百  戰  餘

Lăo hĩ toàn thân bách chiến dư

他  日  南  歸  相  會  訪

Tha nhật nam quy tương hội phỏng

六  頭  江  上  有  樵  漁

Lục Đầu giang thượng hữu tiều ngư.

 

dịch là: 

Từ Biệt Bạn Cũ Họ Hoàng

 

Ba mươi năm gặp lại nhau

Chuyến đi vạn dặm khởi đầu từ nay

Truyện qua ngày ngắn t́nh dài

Truyện sau mây núi chia tay khó lường

Ải ngoài tiễn biệt buồn vương

Toàn thân trăm trận xin mừng cho anh

Về Nam nối lại thân t́nh

Lục Đầu bến nước đôi ḿnh hẹn nhau.  

Giới nghiên cứu không t́m ra ông bạn họ Hoàng này của Nguyễn Du là ai. Qua thơ, rơ là hai người quen biết nhau đă ba mươi năm. Gặp lại nhau  truyện ngày qua nói không bao giờ hết. Truyện ngày sau chuyến chia tay này khó biết trước được. Giờ đây dạ buồn v́ chia ly, nhưng mừng v́ bạn từng xông pha trăm trận mà c̣n toàn thân. Hẹn chuyến về gặp nhau ở bến Lục Đầu nối lại thân t́nh. 

Điểm người đọc lưu ư là tâm trạng tác giả không muốn dài lời về quá khứ, cùng nói lên nỗi bất trắc của tương lai. Vui buồn là niềm vui buồn hiện tiền. Đó là tâm cảnh khác hẳn tâm cảnh trong những bài đặt trước bài này trong cả ba tập thơ Việt Âm của Nguyễn Du.

Nguyễn Du cùng sứ bộ vào Trung Quốc qua: 

鎮  南  關

Trấn Nam Quan

 

李  陳  舊  事  杳  難  尋

Lư Trần cựu sự yểu nan tầm

三  百  年  來  直  到  今

Tam bách niên lai trực dáo kim

           

Lưỡng quốc b́nh phân cô lũy diện

 

           

Nhất quan hùng trấn vạn sơn tâm

地  偏  每  為  傳  聞  誤

Địa thiên mỗi vị truyền văn ngộ

天  近  纔  知  降  澤  深

Thiên cận tài tri giáng trạch thâm

           

Đế quốc hồi đầu bích vân biểu

           

Quân thiều nhĩ bạn hữu dư âm.

 

dịch là: 

Ải Trấn Nam

 

Lư Trần vết tích khó t́m

Truyện qua rầy đă ba trăm năm dài

Một thành đôi nước ngăn hai

Giữa muôn ngọn núi ải đây vẫn c̣n

Cơi xa lầm hiểu lẫn đồn

Gần trời mưa móc đội ơn sâu dầy

Ngoái nh́n cửa khuyết biếc mây

Quân thiều nghe vằng bên tai oai hùng.  

Ải Trấn Nam là tên người Trung Quốc gọi Ải Nam Quan. Có nghĩa là cửa ải trấn giữ phía Nam. Trong hai câu đầu, qua ải Nam Quan, Nguyễn Du nhắc tới truyện thời nhà Lư nhà Trần, phải chăng là muốn nói tới truyện Lư Thường Kiệt đánh quân nhà Tống, truyện Hưng Đạo Vưong thắng quân Nguyên, và truyện gần hơn nữa, mới trải ba trăm năm là truyện Lê Lợi đuổi quân nhà Minh? Giữa vạn ngọn núi, cửa quan hùng vĩ chia đôi hai nước. Bốn câu sau dường như phản ảnh ngôn ngữ ngoại giao của triều vua Gia Long với triều đ́nh nhà Thanh. 

Qua ải Trấn Nam, sứ bộ vào đường: 

南  關  道  中

Nam Quan Đạo Trung

 

玉  書  捧  下  五  雲  端

Ngọc thư phủng hạ ngũ vân đoan

           

Vạn lư đan xa độ Hán Quan

           

Nhất lộ giai lai duy bạch phát

二  旬  初  見  但  青  山

Nhị tuần sơ kiến đăn thanh san

君  恩  似  海  毫  無  報

Quân ân tự hải hào vô báo

春  雨  如  膏 骨  自  寒

Xuân vũ như cao cốt tự hàn

王  道  蕩  平  休  問  訊

Vương đạo đăng b́nh hưu vấn tấn

明  江  北  上  是  長  安

Minh Giang bắc thướng thị Trường An.

 

dịch là: 

Trên Đường Nam Quan

 

Mây năm sắc chiếu vua ban

Một xe vượt ải Hán Quan dặm trựng

Rối bươm tóc trắng dọc đường

Hai tuần điệp điệp trùng trùng núi xanh

Ơn vua báo đáp chưa thành

Mưa xuân như mỡ rét hành buốt xương

Đường vua thẳng khỏi hỏi đường

Qua Minh Giang là đến Trường An rồi.

Sứ bộ đă vào đất Trung Quốc, bài thơ này của Nguyễn Du bỗng có nhiều chữ mang mầu sắc Trung Hoa. Trong hai câu đầu, chữ ngọc thư dùng để chỉ chiếu vua ban; chữ ngũ vân nghĩa là mây năm sắc chỉ triều đ́nh, Hán Quan là ải Nam Quan gọi theo người Trung Quốc. Câu thử ba mang h́nh ảnh Nguyễn Du với mái tóc trắng. Đối với cảnh núi xanh, xuốt hai tuần du hành qua, trong câu thứ tư. Câu thứ năm cho thấy mối lo đền đáp ơn vua của tác giả trong khi mưa xuân rét mướt thấu xương hành hạ thân ông. Có một điều phấn khỏi là đă tới đựng cái quan bằng phẳng khỏi phải hỏi thăm đường lối: đến sông Minh Giang rồi thẳng đường tới kinh đô Bắc Kinh. 

Tiếp tới là bài: 

幕  府  即  事

Mạc Phủ Tức Sự

 

           

Triệt da la thanh bất tạm đ́nh

孤  燈  相  對  到  天  明

Cô đăng tương đối đáo thiên minh

經  旬  去  國  心  如  死

Kinh tuần khứ quốc tâm như tử

一  路 逢  人  面  賮  生

Nhất lộ phùng nhân diện tẫn sinh

山  麓  積  泥  深  沒  馬

Sơn mộc tích nê thâm một mă

谿  泉  伏  怪  老  成  精

Khê tuyền phục quái lăo thành tinh

客  情  至  此  已 無  限

Khách t́nh dĩ thử dĩ vô hạn

又  是  燕  山  萬  里  行

Hựu thị Yên Sơn vạn lư hành.

 

dịch là:

Mạc Phủ Tức Sự

 

Inh tai tiếng kẻng suốt đêm

Một thân chờ sáng bên đèn nhớ mong

Nước xa chết lặng tấc ḷng

Gặp toàn người lạ bên đựng quan san

Bùn sâu ngựa nản chân bon

Bê khe yêu qiái chập chờn thành tinh

Nơi đây đằng dẵng mối t́nh

Yên Sơn thăm thẳm hành tŕnh c̣n xa. 

Mạc phủ đồng nghĩa vói tướng phủ là nơi làm việc tạm thời của quan vơ. Nguyễn Du ghi lại trong bài này nhưng điều tai nghe mắt thấy trong mấy tuần qua. Ông không c̣n nhớ quê mà ông nhớ nước. Không c̣n gặp được những khuôn mặt quen thuộc của người đồng hương, đường xá lại khó đi, và đích tới là Yên Kinh th́ c̣n xa vạn dặm. 

Rồi sứ bộ lên thuyền tại bến Minh Giang, như dự trù. 

明  江  舟  發

Minh Giang Chu Phát

 

簫  鼓  鼕  鼕  初  出  門

Tiêu cổ đông dông sơ xuất môn

萬  山  中  斷  一  槎  奔

Vạn sơn trung đoạn nhất tra bôn

浮  雲  乍  散  石  容  瘐

Phù vân sạ tán thạch dung sấu

新  潦  初  生  江  水  渾

Tân lạo sơ sinh giang thủy hồn

別  後  關  山  思  弟  妹

Biệt hậu quan san tư đệ muội

望  中  岩  袖 見 兒  孫

Vọng tung nham tụ kiến nhi tôn

日  斜   莫  向  華  山  過

Nhật tà mặc hướng hoa sơn quá

怕  有 聲 聲  腸  斷  猿 

Phạ  hữu thanh thanh trường đoạn viên. 

 

dịch là


Dời Bến Minh Giang

 

Trống kèn dời bến th́ thùng

Thuyền đi núi dựng trùng trùng bên sông

Tan mây trơ đá trời trong

Đục ngầu nước lũ một ḍng cuốn trôi

Anh em cách biệt xa xôi

Nh́n non lởm chởm bồi hồi nhớ con

Chiều tà ngại vượt Hoa San

Than van tiếng vượn quan san năo ḷng.

 

Sứ bộ lên thuyền nguợc bắc, dời bến trong tiếng trống tiếng sáo tiễn đưa. Trên trời mây quang, dưới sông nước lũ, hai bên bờ núi dựng trùng trùng điệp điệp. Nh́n cảnh sông núi Minh Giang, Nguyễn Du lại thấy nhớ anh em nơi quê nhà và nhớ cả đàn con nhỏ của ông, với tiếng vượn than van trên bờ, trong cảnh chiều rơi. Dưới chân núi Hoa San, bên bờ sông Minh Giang có di tích một chỗ đóng quân của Hoàng Sào. Nơi đó gợi hứng cho Nguyễn Du viết bài:

 

黃  巢  兵  馬

Hoàng Sào Binh Mă

 

大  小  花  山  數  里  分

Đại tiểu Hoa Sơn sổ lư phân

黃  巢  遺  蹟  在  江  津

Hoàng Sào di tích tại giang tân

豈  知  金  統  秦  中  帝

Khởi tri Kim Thống Tần Trung Đế

乃  出  孫  山  榜  外  人

Năi xuất Tôn Sơn bảng ngoại nhân

          

Ngộ quốc mỗi nhân câu hạn lượng

           

Cùng thời tự khả biến phong vân

遠  來  擬  問  天  然  事

Viễn lai nghĩ vấn thiên nhiên sự

舡  戶  搖  頭  若  不  聞

Hang hộ dao đầu nhược bất văn.

 

dịch là:

 

Binh Mă Hoàng Sào

 

Hoa San lớn nhỏ gần nhau

Bên sông c̣n dấu Hoàng Sào đóng quân

Khi nên Kim Thống Trung Tần

Dẫu là ngoài bảng Tôn Sơn một người

Tuyển người giúp nước hẹp ḥi

Lúc cùng có thể đổi dời gió mây

Khách xa ướm hỏi chuyện này

Nhà thuyền giả điếc giả ngây lắc đầu.

 

Hoàng Sào là người đời Đường, quê ở Tào Châu, tỉnh Sơn Đông. Vào thi đ́nh, tuy văn thơ hơn đời, nhưng tướng mạo xấu xí, nên không đậu. Sau đó Hoàng Sào dấy loạn, từ Sơn Đông, tiến chiếm Hà Nam, Giang Tây, Phúc Kến, Triết Giang và cả vùng Kinh Tương Lưỡng Quảng, rồi chiếm cả Trựng An. Vua Đường Huy Tông bỏ chạy vào đất Thục. Hoàng Sào tự xưng Hoàng Đế, đặt quốc hiệu là Đại Tề, trị v́ trong mười năm (875-884), sau bị quân Lư Quốc Dung đánh bại và bị giết. 

Trên bờ sông Minh Giang, trong huyện Minh Ninh, tỉnh Quảng Tây, có di tích chỗ Hoàng Sào đóng quân. 

Trong câu thứ ba, Nguyễn Du dùng chữ  Kim Thống Tần Trung để chỉ việc Hoàng Sào tự xưng hoàng đế,v́ lẻ Thiểm Tây xưa là đất của nhà Tần. Trong câu sau ông dùng chữ Tôn Sơn  bảng ngoại, để tóm tắt truyện hoàng Sào thi trượt v́ người Tôn Sơn đời Tống, đi thi đỗ cuối bảng, bạn bè ḥi thăm th́ tự an ủi là sau ḿnh c̣n nhiều tên ở ngoài bảng. Giới phê b́nh có người cho rằng Nguyễn Du muốn phê b́nh v́ chính sách tuyển người của triều đ́nh nhà Đường hẹp ḥi, đă đẩy Hoàng Sào vào đường cùng đi làm loạn. Ông gợi truyện cùng nhà thuyền về việc này, nhưng nhà thuyền không hưởng ứng. 

Tiếp theo Nguyễn Du viết một bài thơ dài dưới đề tựa: 

寧  明  江  舟  行

Ninh Minh Giang Chu Hành

 

粵  西  山  中  多  澗  泉

Việt tay sơn trung đa giản tuyền

千  年  合  注  成  一  川

Thiên niên hợp chú thành nhất xuyên

自  高  而  下  如  潑  天

Tự cao nhi hạ như phát thiên

灘  上  何  所  聞

Than thượng hà sở văn

應  龍  激  怒  雷  田  田

5Ứng long kích nộ lôi điền điền

灘  下  何  所  見

Than hạ hà sở kiến

           

Nỗ cơ kịch phát thủy ly huyền

           

Nhất tả vạn lư vô đ́nh nhân

高  山  夾  岸  如  牆  垣

Cao sơn giáp ngạn như tường viên

中  有  怪  石  森  森  然

10Trung hữu quái thạch sâm sâm nhiên

            牛 馬    其 前

Hữu như long xà hổ báo ngưu mă la kỳ tiền

大  者   如  屋  小  如  拳

Đại giả như ốc tiểu như quyền

高  者  如  立  低  如 眠

Cao giả như lập đê như miên

直  者  如  走   曲 如  旋

Trực giả như tẩu khúc như tuyền

千  形  萬  狀  難  盡  言

15Thiên h́nh vạn trạng nan tận ngôn

蛟  螭  出  沒  成  重  淵

Giao ly xuất một thành trùng uyên

湧  濤  噴  沫  日  夜  爭 豗  喧

Dũng đào phún mạt nhật dạ tranh hôi huyên

夏  潦  初  漲  沸  如  煎

Hạ lạo sơ trướng phí như tiên

一  行  三  日  心  懸  懸

Nhất hành tam nhật tâm huyền huyền

心  懸  懸  多  所  畏

20Tâm huyền huyền đa sở uư

危  乎  殆  哉  汩  沒  無  底

Nguy hồ đăi tai cốt một vô để

共  道  中  華  路  坦  平

Cộng đạo Trung Hoa lộ thản b́nh

中  華  道  中   夫 如  是

Trung Hoa đạo trung phù như thị

窩  盤  屈  曲  似  人  心

Oa bàn khuất khúc tự nhân tâm

危  亡  傾  覆  皆  天  意

25Nguy vong khuynh phúc giai thiên ư

高  才  每  被  文  章  妒

Cao tài mỗi hộ văn chương đố

人  肉  最  為  魑  魅  喜

Nhân nhục tối vi ly mỵ hỷ

風  波  那  得  盡  能  平

Phong ba na đắc tận năng b́nh

忠  信  到  頭  無  足  恃

Trung tín đắc đầu vô túc thị

不  信  出  門  皆 畏  途

30Bất tín xuất môn giai ư đồ

試  望  滔  滔  此  江  水

Thí vọng thao thao thử giang thủy.

 

dịch là:

 

Thuyền Đi Trên Sông Ninh B́nh

 

Việt Tây muôn suối ngàn khe

Ngh́n năm cuồn cuộn dồn vể một sông

Từ cao nuớc đổ mênh mông

Nghe thấy chăng

5Đầu ghềnh sấm động phi long chuyển ḿnh

Thấy chăng mờ mịt cuối ghềnh

Ào ào nỏ máy vô h́nh nhả tên

Dặm ngàn nước cuốn triền miên

Đôi bờ vách đá thành liền ngút cao

10Đá nhô chi chít chen nhau

Dường như rồng rắn ngựa trâu một bày

Lớn tầy nhà nhỏ nắm tay

Cao sừng sững thấp nằm đầy ngổn ngang

Thẳng như chạy cong xoáy ṿng

15Ngàn h́nh muôn vẻ nói không hết lời

Giảo ly vùng vẫy vực khơi

Ngày đêm sóng vỗ chẳng nguôi ầm ầm

Mùa hè nước lụt sôi tràn

Thuyền đi ba bữa muôn vàn sợ lo

20Muôn bề nan hiểm khôn ḍ

Ch́m sâu đáy vực khốn to không chừng

Đồn đường Trung Quốc phẳng bằng

Nào ngờ hiểm trở gian nan hại đời

Hiểm nguy nào khác ḷng người

25 Nguy vong nghiêng đổ ư trời sui nên

Tài cao chữ nghĩa ganh ghen

Thịt người ma quỷ vẫn thèm xưa nay

Thoát cơn sóng gió sao đây

Tín trung giữ đủ lúc này vẫn lo

30  Xểnh nhà đựng lối khó đo

Chẳng tin gió cả sóng to thử nh́n.

 

Cảnh thuyền vượt ghềnh thác trên  sông Ninh Minh trong ba ngày hè nước lũ làm Nguyễn Du suy nghĩ. Ông cho rằng cái hiểm nguy của con đường đi sứ không đáng sợ bằng cái hiểm nguy khôn ḍ của ḷng người. Ư trời gây nghiêng đổ, ḷng ghanh ghen của con người trong rừng văn trận bút chẳng khác ǵ ma quỷ thèm thịt người. Làm sao ra thoát khỏi cơn sóng gió này. Trung tín cũng không đử giữ cho con người an ḷng. Hai câu kết ông nói ngược ư của Đường Giới, người đời Tống: 

B́nh sinh thượng trung tín

Kim nhật nhiệm phong ba. 

nghĩa là: 

Suốt đời trọng trung tín

Ngày nay mặc sóng gió

Thuyền sứ qua khúc sông Ninh Minh hiểm nghèo, Nguyễn Du lấy lại được mối b́nh tâm như ông ghi trong bài kế tiếp: 

     

Vọng Quan Âm Miếu

 

        構 亭 

Y thùy tuyệt cảnh cấu đ́nh đài

伐  盡  松  枝  墜  鶴  胎

Phạt tận tùng chi trũy hạc thai

石  穴  何  年  初  鑿  破

Thạch huyệt hà niên sơ tạc phá

金  身  前  夜  卻  飛  來

Kim thân tiền dạ khước phi lai

停  雲  處  處  僧  眠  定

Đ́nh vân xứ xứ tăng miên định

落  日  山  山 猿  叫  哀

Lạc nhật sơn sơn viên khiếu ai

一  炷  檀  香  消  慧  業

Nhất chú đàn hưong tiêu tuệ nghiệp

回  頭  已  隔  萬  重  涯

Hồi đầu dĩ cách vạn trùng nhai.

 

dịch là: 

Ngắm Miếu Quan Âm

 

Xây đài chọn cảnh ai người

Đốn cành thông trứng hạc rơi nơi nào

Cửa hang đục tự năm nao

Phật vàng đêm trước từ đâu bay về

Sư già yên giấc mây che

Bóng chiều tiếng vượn bốn bề than van

Khói hương tuệ nghiệp tiêu tan

Ngoái trông ngăn cách muôn vàn núi cao.

 Trong câu thứ tư, Nguyễn Du dùng tích cổ, tóm tắt trong ba chữ phi lai thạch, chuyện chùa Tương Sơn, có ḥn đá từ Quảng Châu bay về, đuợc dùng tạc thành tượng Phật. Điều đáng ghi nhận là thi cảnh tịnh lặng trong bài thơ, cũng như trong cảnh miếu Quan Âm dường như phản ảnh niềm tĩnh lặng trong tâm cảnh Nguyễn Du sau mấy ngày liền dao động khi thuyền sứ bộ vưọt khúc sông Ninh Minh dưói chân núi Hoa San. 

Niềm tĩnh lặng trong tâm cảnh Nguyễn Du c̣n thấy trong mấy bài tiếp theo. Bắt đầu là bài:

三  江  口  塘  夜  泊

Tam Giang Khẩu Đường Dạ Bạc

 

西  粵  重  山  一  水  分

Tây Việt trùng sơn nhất thủy phân

兩  山  相  對  石  磷  峋

Lưỡng sơn tương đối thạch lân phân

猿  啼  樹  杪  若  無  路

Viện đề thụ diểu nhược vô lộ

犬  吠  林  中  知  有  人

Khuyển phệ lâm trung tri hữu nhân

四  妄  雲  山  人  獨  老

Tứ vọng vân sơn nhân độc lăo

同  舟  胡  越  各  相  親

Đồng chu Hồ Việt các tương thân

十  年 已  失  還  鄉  路

Thập niên dĩ thất hoàn hưong lộ

那  得  家  鄉  入  夢  頻

Na đắc tha hương nhập mộng tần.

dịch là 

Đêm Đậu Thuyền

Tại Cửa Sông Tam Giang

 

Núi Việt Tây nước chia hai

Ngọn cao đối mặt đá bày chon von

Vượn than cây lấp lối ṃn

Rừng sâu chó sủa biết c̣n người qua

Núi mây chợt thấy ḿnh già

Cùng thuyền Hồ Việt dần dà nên quen

Đường vê quê cũ ngỡ quên

Vẫn c̣n trong mộng đêm đêm bồi hồi.  

Cảnh bên sông vẫn là cảnh núi cao sông rộng, vẫn c̣n nghe thấy tiếng vượn kêu tiếng chó sủa. Nhưng dựng như tác giả bỗng cảm thấy ḿnh già hơn, dẫu trên thuyền người Hồ ngụi Việt như dần dà thân thiện với nhau. Nguyễn Du ngỡ là đă dẹp được nỗi nhớ quê, nhưng ông tụ thú là h́nh ảnh quê hương vẫn c̣n hiện ra trong giấn mơ đêm đêm, làm dao đông niềm tĩnh lặng trong tâm cảnh của ông. 

Cảnh nhớ nhà trong chuyến đi sứ không phải là tâm cảnh riêng của Nguyễn Du mà là tâm cảnh của cả hai mưoi bẩy người trong sứ bộ lúc nghe thấy tiếng sáo gợi t́nh nhớ quê, như ông ghi trong bài: 

太  平  城  下  聞  吹  笛

Thái B́nh Thành Hạ Văn Xuy Địch

 

太  平  城  外  西  風  起

Thái B́nh thành ngoại tây phong khởi

吹  皺  寧  明  一  江  水

Xuy trứu Ninh Minh nhất giang thủy

江  水  皺  兮  江  水  寒

Giang thủy trứu hề giang thủy hàn

誰  家  橫  笛 憑  欄  杆

Thùy gia hoành địch bằng lan can

二  十  七  人  共  回  首

Nhị thập thất nhân cộng hồi thủ

故  鄉  已  隔  萬  重  山

Cố hương dĩ cách vạn trùng san.

 

dịch là: 

Nghe Tiếng Sáo Dưới Thành Thái B́nh

 

Gió thu lộng bến Thái B́nh

Hắt hiu gợn sóng Ninh Minh một ḍng

Lung linh mặt sóng trăng trong

Nhà ai tiếng sáo năo ḷng chơi vơi

Quay đầu hăm bẩy con ngựi

Ngàn non cách trở xa vời quê hương.

 

Tiếp theo là bài:

舟  行  即  事

Chu Hành Tức Sự

 

西  粵  山  川  多  險  巇

Tây Việt sơn xuyên đa hiểm hi

行  行  從  此  向  天  涯

Hành hành ṭng thử hướng thiên nhai

崩  崖  怪  石  怒  相  向

Băng nhai quái thạch nộ tưong hướng

水  鳥  沙  禽  狎  不  飛

Thủy điểu sa cầm hiệp bất phi

天  地  扁  舟  浮  似  葉

Thiên địa biên chu phù tự diệp

文  章  殘  息  弱  如  絲

Văn chương tàn tức nhưọc như ti

為  憐  上  國  風  光  好

Vị liên thương quốc phong quang hảo

關  鎖  鄉  情  未  放  歸

Khai tỏa hương t́nh vị phóng quy. 

dịch là: 

Đi Thuyền Tức Cảnh

 

Núi sông Tây Việt hiểm nghèo

Thuyền đi đi măi gieo neo cuối trời

Đá trồng vách lở khắp nơi

Chim trời chim băi dạn người không bay

Thuyền như chiếc lá chân mây

Thơ văn cạn sức tựa dây tơ mành

Trung Hoa cảnh đẹp sinh t́nh

Mộng về quê đáy ḷng thành tạm quên. 

Cảnh trời cao sông rộng đất Quảng Tây dần dần quyến rũ con người nghệ sĩ của Nguyễn Du, giống như đàn chim trời chim băi dạn người không vội bay trốn. Ông say sưa với cảnh đẹp trước mắt, tạm quên cả ước muốn về quê cũ ấp ủ suốt cả chục năm. 

Cảnh thiên nhiên hùng vĩ lôi cuốn Nguyễn Du, th́ thực cảnh con người Trung Quốc làm ông xúc động như ghi trong áng thơ dài: 

太  平  賣  歌  者

Thái B́nh Mại Ca Giả

 

太  平  瞽  師  粗  佈  衣

Thái b́nh cổ sư thô bố y

小  兒  牽  晚  行  江  湄

Tiểu nhi khiên văn hành giang mi

云  是  城  外  老  乞  子

Vân thị thành ngoại lăo khất tử

賣  歌  乞  錢  供  晨  炊

Mại ca khất tiền cung thần xuy

鄰  舟  時  有  好  音  者

5Lân chu th́ hữu hiếu âm giả

牽  手  引  上  船  窗  下

Khiên thủ dẫn thướng thuyền song hạ

此  時  船  中  暗  無  燈

Thử th́ thuyền trung ám vô đăng

棄  飯  潑  水  殊  狼  藉

Khí phạn bát thủy thù lang tạ

摸  索  引  身  向  坐  隅

Mô sách dẫn thân huớng tọa ngung

再  三  舉  手  稱  多  謝

10Tái tam cử thủ xưng đa tạ

手  挽  弦  索  口  作  聲

Thủ văn huyền sách khẩu tác thanh

           

Thả đàn thả ca vô tạm đ́nh

           

Thanh âm thù dị bất đắc biện

但  覺  嘹  喨  殊  可  聽

Đăn giác liêu lượng thù khả thính

舟  子  寫  字  為  余  道

15Chu tử tả tự vi dư đạo

           

Thử khúc Thế Dân dữ Kiến Thành

           

Quan giả thập số tịnh vô ngữ

但  見  江 風  蕭  蕭  江  月  明

Đăn kiến giang phong tiêu tiêu giang nguyệt minh

口  噴  白  沫  手  酸  縮

Khẩu phún bạch mạt thủ toan súc

           

20Khước tọa liễm huyền cáo chung khúc

彈  盡  心  力  幾  一  更

Đàn tận tâm lực cơ nhất canh

所  得  銅  錢  僅  五  六

Sở đắc đồng tiền cận ngũ lục

小  兒  引  得  下  船  來

Tiểu nhi dẫn đắc hạ thuyền lai

猶  且  回  顧  禱  多  福

Do thả hồi cố đảo đa phúc

我  乍  見  之  悲  且  辛

Ngă sả kiến chi bi thả tân

凡  人  愿  死  不  愿  貧

Phàm nhân nguyện tữ bất nguyện bần

只  道  中  華  盡  溫  飽

Chỉ đạo Trung Hoa tận ôn băo

中  華  亦 有  如  此  人

Trung Hoa diệc hữu như thử nhân

君  不  見

Quân bất kiến

使  船  朝  來  供  頓  例

Sứ thuyền triều lai cung đốn lệ

一  船  一  船  盈  肉  米

Nhất thuyền nhất thyền doanh nhục mễ

行  人  飽  食  便  棄  餘

Hành nhân băo thực tiện khí dư

殘  肴  冷  飯  沉  江  底

Tàn hào lănh phạn trầm giang để.

 

dịch là:

 

Người Hát Rong Bến Thái B́nh

 

Có lăo mù bến Thái B́nh

Cha già con cọc ngoài thành dắt nhau

Trắng tay mà tuổi đă cao

Bên sông hát dạo cháo rau lần hồi

Thích nghe hát có mấy người

Thuyền bên dắt lăo cho ngồi bên song

Không đèn tối mịt trong khoang

Cơm thừa canh dở ngổn ngang sạp thuyền

Lảo ngồi khép nép một bên

Chắp tay kính cẩn tạ ơn mấy lần

Miệng ca tay nắn cung đàn

Điệu đàn tiếng hát nhịp nhàng chơi vơi

Thổ âm lạ chẳng hiểu lời

Êm tai réo rắt bổng thôi lại trầm

Chủ thuyền viết thảo bảo rằng

Đây là tích cổ Thế Dân Kiến Thành

Người nghe chú ư lặng thinh

Mặt sông trăng tỏ bồng bềnh trôi xuôi

Miệng khô tay mỏi dă dời

Cất đàn khúm núm xin lui cúi chào

Cố công suốt trống canh đầu

Tiền người gieo thưởng được đâu sáu tiền

Theo con ḍ buóc xuống thuyền

Lăo c̣n ngoái lại cám ơn hết lời

Trạnh ḷng cám cảnh thương người

Sống nghèo th́ chết cho rồi c̣n hơn

Trung Hoa no ấm hằng đồn

Nào ngờ cùng khó hăy c̣n nơi đây

Lại thấy chăng
Sứ đoàn cung ứng bấy nay

Thuyền này thuyền khác cơm đầy thịt dư

Một ăn c̣n đến hai thừa

Cơm lành canh ngọt đổ bừa xuống sông.

Bài thơ dài ba mươi câu là một bức tranh hiện thực, tác giả ghi lại với nhiều chi tiết về cảnh cùng khốn của người hát dạo mù ḷa, rất lễ phép, tŕnh diễn bản hát kể lại cuộc tranh chấp giữa anh em Nguyên Cát và Thế Dân, để lên ngôi vua, dựi triều nhà Đựng. Ngựi hát dạo cố gắng sống bằng tiền thưởng cũa người nghe hát, dầu tiền thưởng chẳng được bao nhiêu. 

Tác giả như tụ hỏi ḿnh: sống nghèo th́ chết cho rảnh thân thỉ hơn. Đồng thời ông ngạc nhiên là điều ông nh́n thấy khác vói lời đồn đại là Trung Quốc không c̣n nghèo khổ. Ông c̣n thấy bất măn trước sự phí phạm thứ ăn trên các thuyền sứ bộ. 

Sau bến Thái B́nh, thuyền sứ bộ ghé bến Sơn Đường. Giới nghiên cứu không chắc bến Sơn Đường thực có ở trên lộ tŕnh sứ bộ hay không.  

Nguyễn Du ghi lại cảm hứng đêm neo thuyền tại bến Sơn Đường chép trong Bắc Hành Tạp Lục như sau:.

山  塘  夜  泊

Sơn Đường Dạ Bạc

 

午  夢  醒  來  晚

Ngọ mộng tỉnh lai văn

斜  日  掩  窗  扉

Tà nhật yểm song phi

風 勁  維  船  早

Phong kinh duy thuyền tảo

山  高  得  月  遲

Sơn cao đắc nguyệt tŕ

倚  篷  千  里  望

Ỷ bồng thiên lư vọng

合  眼  隔  年  思

Hợp nhăn cách niên tư

        宿

Mạc cân thương nhai túc

啼  猿  澈  夜 悲

Đề viên triệt dạ bi. 

dịch là:

 

Đêm Neo Thuyền Bến Sơn Đường

 

Giấc trưa tỉnh dậy bóng tà

Trời tây nắng quái chói ḷa khép song

Thuyền neo sớm tránh cơn giông

Núi cao chậm thấy mây lồng ánh trăng

Dựa mui bồng ngóng dặm ngàn

Nhẩm ra chớp mắt một năm đăng tŕnh

Sao neo gần vách núi xanh

Đêm nay tiếng vượn thâu canh gợi buồn.

Năm câu đầu, Nguyễn Du tà tỷ mỉ một buổi xế chiều ông chợt tỉnh sau một giấc ngũ trưa đă mắt. Ánh mằt trời chiều thấp gần tới chân trời, lọt qua của sổ thuyền vào trong khoang, khiến ông phải khép cánh của sổ. Ông ghi lại chi tiết thuyền neo sớm tránh cơn giông, ông thấy núi cao khiến thấy như trăng mọc trễ. Ra tựa mui thuyền nh́n ra xa, cái quá khứ gần trong một năm qua lóe hiện, dường như muốn xua đuổi những h́nh ảnh đó,  ông lưu tâm đến con thuyền neo gần vách núi, và e tiếng vưọn sẽ phá giấc ngủ của ông xuốt đêm nay.

Rồi tới thuyền sứ đi qua Đại Than, và Nguyễn Du viết bài:

題  大  灘  馬  伏  波  廟

Đề Đại Than Mă Phục Ba Miếu

 

鑿  通  嶺  道  定  炎   墟

Tạc thông lĩnh đạo định Viêm khư

蓋  世  功  名  在  史  書

Cái thế công danh tại sử thư

向  老  大  年  矜  钁  鑠

Hướng lăo đại niên căng quắc thước

除  衣  食  外  盡  贏  餘

Trừ y thực ngoại tẫn doanh dư

大  灘  風  浪  留  前  烈

Đại Than phong lăng lưu tiền liệt

古  廟  松  杉  隔  故  閭

Cổ miếu tùng sam cách cố lư

日  暮  城  西  勁  棘  下

Nhật mộ thành tây kinh cức hạ

淫  潭  遺  悔  更  何  如

Dâm đàm di hối cánh hà như

 

dịch là:

 Đề Miếu Phục Ba Tại Đại Than

 

Mở đường núi đánh Viêm bang

Hơn đ̣i sự nghiệp sử vàng c̣n ghi

Tuổi cao quắc thuóc ra uy

Ngoại trừ cơm áo điều chi cũng thừa

Đại Than lưu dấu công to

Tùng sam miếu cổ quê cha xa vời

Thành tây gai cỏ nơi nơi

Dâm Đàm hối lại chậm rồi biết sao.

Đây là lần thú ba Nguyễn Du dùng truyện Mă Viện cùng nguời em họ tên là Thiếu Du làm thi liệu. Hai câu đầu ông nhắc lại quân công của Mă Viện mở đường núi tràn xuống miền Nam đánh quân Hai Bà Trưng. Câu thứ ba kể lại lời vua Hán khen Mă Viện ngày ông mặc áo giáo nhẩy lên ḿnh ngựa, năm tuổi ngoài sáu chục, tại sân rồng. Câu thứ tư là lời lập luận của Thiếu Du: “Kẻ sĩ ngoài cơm áo, th́ ở quê hương, trông nom mồ mả ruộng vườn, chứ đâu cần đi kiếm công danh cho nhọc thân.” để chối bỏ ư nghĩ lo công danh của Mă Viện. Câu năm và sáu mô tả cảnh miếu thờ Mă Viện tại Đại Than, ngày Nguyễn Du qua đó, nhưng khi Mă Viện ĺa đời sác không được mang về quê hương an táng.  Câu kết nhắc lại truyện Mă Viện trong cuộc chinh chiến với Hai Bà Trưng, đóng quân tại Hồ Dâm Đàm, gặp kỳ nóng nực, quân tướng mỏi mệt, hối đă không nghe lời Thiếu Du.  

Người đọc dường như thoáng thấy Nguyễn Du muốn tự hỏi ông về truyện lập danh và nếp sống thanh thản của con người. Hăng hái lập danh  rồi thành đạt vẻ vang, để lúc chết sác không được mang về chôn cất tại quê nhà, như Mă Viện phải chăng cũng là truyện chẳng nên. Ngược lại, hỏi có nên sống theo nếp sống của Thiếu Du để đạt được niềm yên vui cho con người hay không. 

Tục truyền rằng, trong chuyến mang quân tràn xuống Giao Chỉ, Mă Viện xẻ núi mở sông để chuyển quân. V́ vậy dân chúng có đường sông đường bộ lưu thông. Thế nên, tại những khúc sông khúc đèo hiểm trở, ngay cả tại thượng du Bác Việt Nam, dân chúng thường lập đền miếu thờ Mă Viện.  

Tiếp theo, Bắc Hành Tạp Lục, chép bài: 

晚  下 大  灘  新  潦  暴  漲

Văn Hạ Đại Than Tân Lạo Đại Trướng

諸  險  俱  失

Chư Hiểm Câu Thất

 

銀  河  昨  夜  自  天  傾

Ngân Hà tạc dạ tụ thiên khuynh

江  水  茫  茫  江  岸  平

Giang thủy mang mang giang ngạn b́nh

未  信  鬼  神  能  相  佑

Vị tướng qủy thần năng tướng hựu

盡  教  龍  虎  失  精  靈

Tẫn giao long hổ thất tinh linh

平  居  不  會  講  中  信

B́nh sinh bất hội giảng trung tín

           

Đáo xứ vô phương tề tử sinh

          十 倍

Cánh hữu hiểm hy nhiêu thập bội

吾  將  何  以  叩  神  明

Ngô tương hà dĩ khấu  thần minh.

 

dịch là:

 

Chiều Tối Tại Đại Than

Nưóc Lũ Mới Về Ngập Mọi Khúc Hiểm

 

Ngân Hà trời đổ đêm qua

Mênh mông nước lũ tràn qua đôi bờ

Qủy thần chưa giúp bao giờ

Cọp rồng linh ứng vẩn vơ hoang đường

Tín trung tích cũ coi thường

Tử sinh hạn đến không đường tới lui

Hiểm nguy c̣n chỗ gấp mười

Thần minh thầm khấn tỏ lời sao đây. 

Suốt đêm qua mưa nhu trút, nước lũ đổ vể tràn bờ, nhưng khúc nguy hiễm nước ngập mênh mông. Vốn không tin ỏ truyện qủy thần phù hộ, truyện rồng cộp ra oai là hoang đường, chẳng như người Đường Giới tin tưởng ở chữ trung tín, không sợ phong ba, nên lúc này gặp hoạn nạn chẳng c̣n biết lo truyện sống chết ra  sao. Sông c̣n nhiều khúc nguy hiểm gấp mười, biết khấn khứa ra sao với thần minh bây giờ. 

Thế rồi thuyền sứ cũng b́nh an xuống hết ghềnh.  

Nguyễn Du ghi lại niềm vui mừng này trong bài: 

下  灘  喜  賦

Hạ Than Hỷ Phú

 

心  香  拜  禱  將  君  祠

Tâm hương bái đảo tướng quân tỳ

              

Nhất trạo trung lưu tứ sở chi

到  處  江  山 如  識  趣

Đáo xứ giang sơn như thức thú

喜  人  蛇  虎  不  施  威

Hỷ nhân xà hổ bất thi uy

萬  珠  松  樹  僧  人  屋

Vạn châu tùng thụ tăng nhân ốc

一  帶  寒  煙  燕  子  磯

Nhất đái hàn yên yến tử ky

寂  寂  船  窗  無  箇  事

Tịch tịch thuyền song vô cá sự

漁  歌  江  上  裉  斜  暉

Ngư ca giang thưọng khấn tà huy.

 

dịch là:

 

Mừng Xuống Hết Ghềnh

 

Ḷng thành thầm khấn qua đền

Thuyền đi một mái lênh đênh giữa ḍng

Cảnh quen mắt núi cùng sông

Mừng sao hổ rắn thoát ṿng tác oai

Nhà sư vạn gốc thông gầy

Xa xa Ḥn Én khói bay một làn

Cửa bồng ngồi tựa thư nhàn

Tiếng ḥ mái đẩy chiều tàn trên sông.  

Ngôi đền thuyền sứ đi qua này là ngôi đền thờ Mă Viện như Nguyễn Du đă viết trong bài Đề Đại Than Mă Phục Ba Miếu trên đây. Xuống hết ghềnh là thoát nỗi nguy hiểm. Cảnh sông núi hùng vỹ không c̣n là cảnh lạ mắt với tác giả. Ḷng ông mừng v́ thoát hiểm. Gần đó là một ngôi chùa nhỏ thoáng hiện sau rừng thông. Xa hơn là Ḥn Én khói phủ. Ngồi bên của bồng, không có việc ǵ làm. Bên tai chỉ có tiếng hát của ngựi ngư phủ. Đó là nhũng h́nh ảnh mô tả niềm thanh thản đang tái hiện trong tâm cảnh Nguyễn Du, sau những ngày giờ lo sợ v́ nỗi nguy hiểm trong cuộc hành tŕnh lên thác xuống ghềnh. 

Thuyền sứ b́nh yên vào tới Thương Ngô thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay. Cảnh bên đường gọi hứng cho Nguyễn Du viết bài: 

蒼  梧  即  事

Thương Ngô Tức Sự

 

虞  帝  南  巡 更   不  還

Ngu Đế nam tuần cánh bất hoàn

二  妃  洒  淚  竹  成  班

Nhị phi sái lệ trúc thành ban

悠  悠  陳  跡  千  年  上

Du du trần tích thiên niên thượng

歷  歷  群  書  一  望  間

Lịch lịch quần thư nhất vọng gian

新  潦  初  添  三  尺  水

Tân lạo sơ thiêm tam xích thủy

浮  雲  不  辦  九  疑  山

Phù vân bất biện Cửu Nghi san

尋  聲  遙  謝  琵  琶  敔

Tầm thanh dao tạ tỳ bà ngữ

千  里  青  衫  不  耐  旋

Thiên lư thanh sam bất nại toàn.

 

dịch là:

 

Thương Ngô Túc Sự

 

Tuần Nam vua Thuấn không về

Hai bà rơi lệ vỏ tre đốm mầu

Ngàn năm tích cũ in sâu

Truyện xưa thanh sử ngàn sau lưu truyền

Lụt sâu ba thước khắp miền

Cửu Nghi mây phủ non tiên mịt mờ

Tỳ bà văng vẳng tạ từ

Áo xanh ngàn dặm c̣n chưa được về. 

 

Vào đất Thương Ngô, Nguyễn Du nhớ đến tích vua Thuấn xa xưa đi tuần thú phương Nam băng hà  tại Thuơng Ngô. Hai bà phi Nga Hoàng và Nữ Anh nghe tin, t́m đến nơi, thương khóc, nước mắt rỏ vào những cây trúc bên sông Tương, nơi cả hai bà nhẩy xuống tự trầm, vỏ trúc lốm đốm, thành một loại trúc gọi là ban trúc, c̣n đến ngảy nay.  

Trở lại với hiện cảnh Nguyễn Du chỉ thấy nước lụt sâu tới ba thước khắp miền. núi Cửu Nghi chín ngọn xa mờ trong mây. Bên tai ông nghe thấy tiếng tỳ bà, lại thương ḿnh làm quan đi sứ xa xôi vất vả, chưa biết ngày nào mới được về hưu. 

Cảnh chiều đất Thương Ngô c̣n tạo nên thi hứng cho Nguyễn Du trong bài kế tiếp: 

     

Thương Ngô Mộ Vũ

 

           

Vũ trệ Tầm Giang hiểu phát tŕ

梧  城  薄  暮 尚  霏  霏

Ngô thành bạc mộ thượng phi phi

一  江 新  潦  平  三  楚

Nhất giang tân lạo b́nh tam Sở

大  半  夫  雲  駐  九  疑

Đại bán phù vân trú Cửu Nghi

窄  窄  小  舟  難  過  夏

Trách trách tiểu chu nan quá hạ

參  參  長  髮  自 知  夷

Sam  sam trường phát tự tri di

           

B́nh ba nhật mộ Tương Đàm viễn

杯  酒  憑  欄  吊  二  妃

Bôi tửu bàng lan điếu nhị phi.

 

dịch là: 

 

Chiều Mưa Thương Ngô

 

Sớm mưa chậm tách bến Tầm

Thương Ngô chiều tối lâm dâm mưa hoài

Lụt tràn Tam Sở trong ngoài

Cửu Nghi mù mịt mây bay la đà

Thuyền này Hoa Hạ khó qua

Tóc dài búi lớn rơ là người Di

Tương Đàm xa thẳm thuyền đi

 Bên thuyền điếu viếng Nhị Phi nghiêng b́nh 

Giới nghiên cứu cho hay Tầm Dương là khúc sông chẩy qua đất Thương Ngô tỉnh Quảng Đông. Mưa trên Thưong Ngô buổi sáng đă làm thuyền sứ chậm tách bến. Cho đến chiều tối mưa vẫn chưa tạnh. Nước ngập khắp vùng đất Tam Sở, Chín ngọn Cửu Nghi mờ trong mây. Con thuyền sứ này quá nhỏ vào Hoa Hạ sẽ khó khăn. Búi tóc người thơ lớn hơn tóc đuôi sam ngựi Thanh nên dễ nhận ra là ngựi Di, tên người Trung Quốc gọi người Việt Nam. Từ Tầm Dương đến Tương Đàm đường c̣n xa,  nhà thơ nâng chén điếu viếng Nhị Phi của vua Thuấn. 

Dọc sông trên đất Thương Ngô, cảnh sinh hoạt tấp nập trên bến dưới thuyền tạo hứng cho Nguyễn Du viết mười  bài theo điệu Trúc Chi, đặt dưới cùng một đầu đề: 

蒼  梧  竹  枝  歌

Thương Ngô Trúc Chi Ca

 

十  五  章

Thập Ngũ Chương

 

其 一

Kỳ Nhất

桂  林  新  潦  涌  長  川

Quế Lâm tân lạo dũng trường xuyên

水  屋  憑  高  浴  上  天

Thủy ốc bàng cao dục thướng thiên

午  後  東  風  吹  更  急

Ngọ hậu đông phong xuy cánh cấp

往  來  無  數  廣  東  船

Văng lai vô số Quảng Đông thuyền.

 

其  二

Kỳ Nhị

文  昌  閣  上  夜  燈  明

Văn Xương các thượng dạ đăng minh

一  片  寒  光  射  水  晶

Nhất phiến hàn quang xạ thủy tinh

來  往  悠  船  不  知  數

Lai văng du thuyền bất tri số

滿  江  齊  發  棹  歌  聲

Măn giang tề phát trạo ca thanh

 

其  三

Kỳ Tam

雨  自  滂  沱  雲 自  癡

Vũ tự bàng đà vân tự si

九  疑  山  色  妄  中  疑

Cửu Nghi sơn sắc vọng trung nghi

虞  王  葬 處  無  丘   墓

Ngu vưong táng xứ vô khâu mộ

水  面  絃  聲  似  二  妃

Thủy diện huyền thanh tự nhi phi.

 

 

Kỳ Tứ

           

Thanh sơn lâu các nhất tằng tằng

           

Trú kiến yên hà dạ kiến đăng

           

Cổ tự vô danh nan vấn tấn

      處 臥山 

Bạch vân thâm xứ ngọa sơn tăng.

 

 

Kỳ Ngũ

            

Lăng hoa song trạo tật như phi

看  罷  龍  舟  抵  暮  歸

Khán đăi long chu để mộ quy

生  面  相  逢  無  畏  避

Sinh diện tưong phùng vô úy tị

瓠  犀 微  露  笑  南  夷

Hồ tê vi lộ tiếu nam di.

 

其  六

Kỳ Lục

一  聲  裂  竹  散  硫  磺

Nhất thanh liệt trúc tán lưu hoàng

驚  起  沙  汀  鴈   數  行

Kinh khởi sa đinh nhạn sổ hàng

天  際  遙  占  歸  去  處

Thiên tế dao chiêm qui khứ xứ