www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

Main Menu

 
 

 

 



THƠ VIỆT ÂM
Của Nguyễn Du
Lê Phụng
 

 

 

Kỳ 15:

 

南 中 雜 吟

Nam Trung Tạp Ngâm

 

Tiếp Kỳ 14

 

 

Vượt qua sông Hoàng Hà, từ trên đê, nh́n xuống Từ Châu, Nguyễn Du viết bài:

 

徐 州 堤 上 望
Từ Châu Đê Thượng Vọng
一 河 南 北 古 爭 衡
Nhất hà nam bắc cổ tranh hành
河 上 徐 州 舊 有 名
Hà thượng từ châu cựu hữu danh
戲 馬 舊 薹 秋 草 遍
Hí mă cựu đài thu thảo biến
斷 蛇 大 澤 暮 雲 平
Đoạn xà đại trạch mộ vân b́nh
一 城 人 物 窩 中 蟻
Nhất thành nhân vật oa trung nghĩ
四 路 舟 車 水 上 萍
Tứ lộ chu xa thủy thượng b́nh
帳 望 紅 塵 渺 無 際
Trướng vọng hồng trần diểu vô tế
不 知 日 日 此 中 行
Bất tri nhật nhật thử trung hành.


dịch là:


Từ Đê Cao Nh́n Xuống Từ Châu
Một sông hai nước tranh dành
Từ Châu bờ bắc nổi danh đất này
Trường đua ngựa cỏ thu dầy
Đầm sâu chém rắn bóng mây ngang trời
Thành như tổ kiến đầy người
Nước bèo bốn ngả ngưọc xuôi xe thuyền
Buồn trông cát bụi một miền
Nào hay chốn ấy đua chen ngày ngày.


Trong bốn câu đầu, Nguyễn Du gợi lại những cảnh chinh chiến, những di tích xây cất cùng những thần thoại xẩy ra trên đất Từ Châu, tử nhưng đời xa xưa mà từ trên đê cao ông nh́n thấy. Trước mắt ông đô thị này ngày nay đông người như tổ kiến, thuyền bè xe cộ ngược xuôi, bụi bay mờ mịt, và không ngờ chính ông cũng đang đi vào chốn đó.


Bài thứ ba, Nguyễn Du viết trong dịp qua Từ Châu là bài:


徐 州 夜
Từ Châu Dạ
行 路 避 干 戈
Hành lộ tỵ can qua
嚴 冬 夜 渡 河
Nghiêm đông dạ độ hà
月 來 南 國 大
Nguyệt lai nam quốc đại
山 入 北 徐 多
Sơn nhập bắc Từ đa
城 外 列 兵 甲
Thành ngoại độ binh giáp
城 中 聞 絃 歌
Thành trung văn huyền ca
枯 楊 三 百 樹
Khô dương tam bách thụ

樹 樹 有 啼 鴉
Thụ thụ hữu đề nha.


dịch là:


Đêm Từ Châu


Tránh đao binh phải đổi đàng
Qua sông đêm giá đ̣ sang mịt mùng
Trời nam trăng sáng một vùng
Đất Từ mé bắc chập chùng núi cao
Ngoài thành gươm giáo xôn xao
Trong thành đàn hát ngọt ngào vẳng đưa
Ba trăm dương liễu chết khô
Inh tai tiếng quạ chẳng chừa một cây.


Trong chuyến đi sứ đoàn đă gặp cảnh binh biến mà Nguyễn Du tả rơ trong bài Trở Binh Hành, nên chuyến về, như viết trong câu mở đầu trên đây, sứ đoàn phải đổi lộ tŕnh để tránh trở ngại. Cũng v́ vậy mà sứ đoàn phải qua sông trong đêm tối. Nh́n về phương nam, Nguyễn Du thấy trăng sáng, mé Bắc là Tù Châu chỉ thấy núi trùng trùng điệp điệp. Ngoài thành chỗ nào cũng thấy có quân lính, nhưng trong thành vẫn có đàn ngọt hát hay. Nhưng Nguyễn Du nh́n thấy h́nh ảnh chết tróc tang thương hiện trên hàng ba trăm cây dương liễu chết khô, cây nào cây nấy quạ đậu đen kêu inh tai.


Sứ bộ đi ngang mộ Phạm Tăng, quân sư của Hạng Vơ. Nguyễn Du có thơ đề như sau:


亞 父 墓
Á Phụ Mộ


眼 看 霸 上 五 雲 孚
Nhăn khan bá phụ ngũ vân phù
汲 汲 方 圖 一 繫 謀
Cấp cấp phương đồ nhất kích mưu
但 得 此 心 無 負 楚
Đăn đắc thử tâm vô phụ Sở
不 知 天 命 已 歸 劉
Bất tri thiên mệnh dĩ quy Lưu
伯 圖 泯 滅 千 年 後
Bá đồ dẫn diệt thiên niên hậu
古 墓 荒 涼 三 尺 秋
Cổ mộ hoang lương tam xích thu
多 少 一 心 忠 所 事
Đa thiểu nhất tâm trung sở sự
每 為 天 下 笑 其 愚
Mỗi vi thiên hạ tiếu kỳ ngu.


dịch là:


Mộ Á Phụ


Mây trời Bá thưọng năm mầu
Giết thù canh cánh mưu sâu bên ḷng
Không phụ Sỏ dạ sắt son
Mệnh trời nào biết vuông tṛn về Lưu
Bá đồ ngàn thủa đà tiêu
Thu về mộ cổ đ́u hiu vời vời
Ḷng trung một tấc bao người
Mỉa mai miệng thế chê cười dại ngu.

 

Theo Sử Kư của Tư Mả Thiên 27, Phạm Tăng, người đất Cư Sào, 70 tuổi c̣n thích bầy mưu cao kế lạ, được Sở Bá Vương Hạng Vơ vời ra giúp. Hạng Vơ kính trọng gọi ông là Á Phụ. Phạm Tăng biết mệnh trời đă ứng về Lưu Bang, nhưng v́ ḷng trung với nước Sở, vẫn pḥ Hạng Vơ đánh Lưu Bang. Hai lần Phạm Tăng hiến kế cho Hạng vơ giết Lưu Bang, cả hai cùng không được Hạng Vơ dùng. Phạm tăng uất mà sinh bệnh chết. Qua mộ Phạm Tăng, Nguyễn Du tỏ ḷng thương hại, nhung mưu sĩ như Phạm Tăng, v́ chữ trung mà để người đời chê cười là ngu dại.


Đi ngang mộ Chu Du, Nguyễn Du viết bài:


周 郎 墓
Chu Lang Mộ


燒 盡 曹 家 百 萬 兵
Thiêu tận Tào gia bách vạn binh
丈 夫 差 足 慰 平 生
Trượng phu sai túc úy b́nh sinh
同 年 交 誼 聯 孫 策
Đồng niên giao nghị liên Tôn Sách
一 世 知 音 得 孔 明
Nhất thế tri âm đắc Khổng Minh
瓦 礫 吳 宮 荒 帝 業
Ngoă lịch Ngô cung hoang đế nghiệp
荊 蓁 古 墓 上 雄 名
Kinh trăn cổ mộ thượng hùng danh
二 喬 香 骨 藏 何 所
Nhị kiều hương cốt tằng hà sở
眼 見 銅 薹 半 已 傾
Nhăn kiến Đồng đài bán dĩ khuynh.


dịch là:


Mộ Chu Lang


Đốt tan trăm vạn quân Tào
Trưọng phu thỏa chí anh hào b́nh sinh
Đồng niên Tôn Sách kết t́nh
Tri âm tương đắc Khổng Minh toại nguyền
Cung Ngô nghiệp đế nào bền
Cỏ gai mộ cổ lưu truyền danh cao
Nhị Kiều hương cốt vùi đâu
C̣n kia Đồng Tước nửa lầu đổ nghiêng.


Chu Lang là tên người đương thời gọi Chu Du, v́ khi được vua Tôn Sách nước Đông Ngô, thời Tam Quốc, phong làm Kiến Uy Trung Lang Tướng, th́ Chu Du mới có 24 tuổi. Tôn Sách chết sớm, em là Tôn Quyền lên nối ngôi. Chu Du thờ Tôn Quyền, dùng hỏa công đốt cháy trăm vạn quân Tào tại trận Xích Bích., trên sông Trường Giang. Chu Du bằng tuổi Tôn Sách và được coi là tri âm của Khổng Minh, tướng quốc nước Thục.


Chu Du c̣n là anh em cọc chèo với Tôn Sách. Vợ Tôn Sách là Đại Kiều, vợ Chu Du là Tiểu Kiều, là hai người đẹp đất Đông Ngô. Tào Tháo xây đài Đồng Tước, con là Tào Thực làm một bài phú có câu:


lăm nhị kiều chi nhuế đống

nghĩa là:

ngắm hai cây cầu bắc cầu vồng.


Khổng Minh được biết Chu Du có ư muốn mang quân đánh Thục, Khổng Minh nói khích Chu Du đổi ra là:


nhị Kiều chi dữ cộng

nghĩa là:

bắt hai nàng Kiều về [cho ỡở đài Đồng Tước]


để trục tức Chu Du. Ngoài ra Chu Du có kế ǵ dể hành quân, Khổng minh đều đoán trúng hết, khiến Chu Du tức thổ máu mà chết.


Sau đó sứ bộ đi ngang đài Phân Kinh của thái tử nước Lương, con của Lương Vơ Đế (502-5490, theo Truyền Đăng Lục là bậc quư nhân đầu tiên Đức Đạt Ma tiếp xúc khi ngài vừa tới Trung Quốc.28 Nguyễn Du nhân đó viết bài thơ dài:


梁 昭 明 太 子
Lương Chiêu Minh Thái Tử
分 經 石 薹
Phân Kinh Thach Đài
梁 朝 昭 明 太 子 分 經 處
Lương triều Chiêu Minh thái tử phân kinh xứ
石 臺 猶 記 分 經 字
Thạch đài do kư phân kinh tự
臺 基 蕪 沒 雨 花 中
Đài cơ vu một vũ hoa trung
百 草 驚 寒 盡 枯 死
Bách thảo khô hàn tận khô tử
不 見 遺 經 在 何 所 5
Bất kiến di kinh tại hà sở
往 事 空 傳 梁 太 子
Văng sự không truyền Lương Thái Tử
太 子 年 少 溺 於 文
Thái Tử niên thiếu nịch ư văn
彊 作 解 事 徒 紛 紛
Cưỡng tác giải sự đồ phân phân
佛 本 是 空 不 著 物
Phật bản thị không bất trước vật
何 有 乎 經 安 用 分

10 Hà hữu hồ kinh an dụng phân
靈 文 不 在 言 語 科
Linh văn bất tại ngôn ngữ khoa
孰 為 金 剛 為 法 華
Thục vi kim cương vi pháp hoa
色 空 境 界 茫 不 悟
Sắc không cảnh giới mang bất ngộ
癡 心 歸 佛 佛 生 魔
Si tâm quy Phật Phật sinh ma
一 門 父 子 多 膠 蔽

15Nhất môn phụ tử đa giao tế
一 念 之 中 魔 自 至
Nhất niệm chi trung ma tự chí
山 陵 不 涌 蓮 花 臺
Sơn lăng bất dũng liên hoa đài
白 馬 朝 渡 長 江 水
Bạch mă triêu độ Trường Giang thủy
楚 林 禍 木 池 殃 魚
Sở lâm họa mộc tŕ ương ngư
經 卷 燒 灰 臺 亦 圯

20 Kinh quyển chi hôi đài diệc tị
空 留 無 益 萬 千 言
Không lưu vô ích vạn thiên ngôn
後 世 愚 僧 徒 聒 耳
Hậu thế ngu tăng đồ quát nhĩ
吾 聞 世 宗 在 靈 山
Ngô văn Thế Tôn tại Linh Son
說 法 度 人 如 恆 河 沙 數
Thuyết pháp độ nhân như Hằng Hà sa số
人 了 此 心 人 自 渡

25 Nhân liễu thử tâm nhân tự độ
靈 山 只 在 汝 心 頭
Linh Sơn chỉ tại nhữ tâm đầu
明 鏡 亦 非 薹
Minh kính diệc phi đài
菩 提 本 無 澍
Bồ đề bản vô thụ
我 讀 金 彊 千 遍 零
Ngă độc Kim Cương thiên biến linh
其 中 奧 旨 多 不 明

30 Kỳ trung áo ch́ đa bất minh
及 到 分 經 石 臺 下
Cập đáo Phân Kinh thạch đài hạ
纔 知 無 字 是 真 經
Tài chi vô tự thị chân kinh.


dịch là:


Đài Phân Kinh của Thái Tử
Chiêu Minh Triều Lương
Nơi Lương thái tử chia kinh
Con ghi hai chữ phân kinh rêu mờ
Nền đài hoang dưới màn mưa
Cỏ cây băng giá chết khô một trời
Kinh xưa nay mất hết rồi
Lời c̣n đồn đại từ đời nhà Lương
Rằng thái tử chuộng văn chương
Chuyện phân kinh khó mà lường đúng sai
Phật tính không vật h́nh ngoài
Huống là kinh khéo đặt bầy chia phân
Linh thiêng đâu ở lời văn
Pháp Hoa chẳng vị Kim Cang chẳng v́
Sắc không cảnh giới đ̣i khi
Si mê theo Phật khác ǵ theo ma
Cha con mù quáng một nhà
Chính lời tụng niệm sinh ma trong ḷng
Núi g̣ chưa nở sen hồng
Một mai ngựa trắng vượt ḍng Trường giang
Vạ lây cá vực chim ngàn
Đài phân kinh đổ kinh thành than đen
Ngàn lời vô ích lưu truyền

Rác tai hậu thế muôn thiên luận bàn
Đức Thế Tôn tại Linh Sơn
Độ người số kể cát sông Hằng Hà
Linh Sơn chính tại tâm ta
Thấy tâm là tự độ ta một đời
Gương trong đâu phải tại đài
Bồ đề đâu phải là cây cơi trần
Kim Cang ta đọc ngàn lần
Nhiều câu chưa hiểu thấu phần sâu xa
Đến đài đây chợt vỡ ra
Rằng kinh không chũ mới là chân kinh.


Chữ phân kinh theo giới nghiên cứu có thể là việc phân phát kinh cho Phật tử, mà cũng có thể là việc chấm câu phân đoạn, chia thành bộ các kinh điển Phật học đương thời. Tiếp theo Nguyễn Du nói tới cái khó khăn dùng ngôn ngữ để giảng kinh Phật học, cùng ḷng si mê theo Phật cũng chẳng khác ǵ si mê theo ma. Ông trách cha con Lương thái tử quá say sưa học đạo, khiến chưa đắc đạo th́ nước mất nhà tan, Hầu Cảnh tướng nhà Đông Ngụy cỡi ngựa trắng vượt Trường Giang vào tàn phá kinh đô nhà Lương. Lương Vơ Đế bị bắt giam và bỏ chết đói.


Trở về truyện đức Thế Tôn độ người số kể như cát sông Hằng Hà, người đọc thơ dường như thấy Nguyễn Du tin tưởng ở ba chữ Phật tại tâm: làm sao thấy được tâm là thấy Phật.


Ông nhắc lại lời kệ của Lục Tổ Huệ Năng, tác giả kinh Kim Cang mà ông từng đọc ngàn lần chưa thấu hiểu trọn vẹn. Bỗng nay tới Phân Kinh thạch đài ông mới chợt hiểu là: kinh không chữ mới thật là kinh, đứng với chủ thuyết: bất lập văn tự của Sơ Tổ Thiền Tông.


Sứ bộ vào tới đường Tổ Sơn, vùng núi thuộc phiá bắc Hoàng Châu, tỉnh Triết Giang. Cảnh thu miền núi gọi hứng cho Nguyễn Du viết bài:


祖 山 道 中
Tổ Sơn Đạo Trung


楓 樹 林 中 葉 亂 飛
Phong thụ lâm trung diệp loạn phi
驚 沙 作 雨 上 征 衣
Kinh sa tác vũ thướng chinh y
蕭 蕭 枯 草 路 一 線
Tiêu tiêu khô thảo lộ nhất tuyến
寂 寂 斜 陽 山 四 圍
Tịch tịch tà dương sơn tứ vi
去 日 兩 河 曾 習 戰
Khứ nhật Lưỡng Hà tằng tập chiến
紆 途 千 里 正 思 歸
Vu đồ thiên lư chính tư quy
皤 皤 白 髮 紅 塵 路
Ba ba bạch phát hồng trần lộ
日 暮 登 高 悲 莫 悲
Nhật mộ đăng cao bi mạc bi


Tổ Sơn Đạo Trung


Lá bay xào xạc rừng phong
Cát lầm lấm áo trạnh ḷng quan san
Tiêu điều cỏ úa bên đàng
Núi cao tĩnh mịch chăn ngang bóng tà
Hà Nam Hà Bắc can qua
Đường dài ngao ngán nhớ nhà thêm tăng
Bụi hồng mái tóc điểm sương
Sầu dâng đầu núi chiều buông năo ḷng.

 

Trên đường Tổ Sơn qua khu rừng phong lá rụng, bũi đường lấm áo làn Nguyễn Du trạnh nỗi nhớ nhà. Lại một lần nữa ông thương thân, tóc bạc trên đầu c̣n rong ruổi trên đường thiên lư, với mối đe dọa của chiến trận nghẽn lối, và dường như trong ḷng ông không c̣n chút tha thiết với lợi danh.


Hành tŕnh của sứ bộ đi qua mộ của Nhạc Phi đời Tống. Thời đó triều Tống chia lam hai phe: phe Tần cối chủ trương ḥa với người Kim, phe Nhạc Phi chủ trương đánh người Kim tới cùng. Sau mười năm gây dựng lại quân đội, Nhạc Phi đem quân đánh nước Kim. Tần Cối mạo lệnh vua gọi về, hạ ngục rồi giết chết. Ghép Nhạc Phi vào tội chết, có người Hàn Thế Trung hỏi v́ tội ǵ, Tần Cối trả lời: “Mạc tu hữu” nghĩa là chẳng cần có [lư do]. Người đời sau gọi vụ án này vụ án ba chữ. Cảnh phe phái trong triều gợi hứng cho Nguyễn Du viết bài:


岳 武 穆 墓
Nhạc Vũ Mục Mộ


中 原 百 戰 出 英 雄
Trung nguyên bách chiến xuất anh hùng
丈 八 神 鎗 六 石 弓
Trượng bát thần thương lục thạch cung
相 府 已 成 三 字 獄
Tướng phủ dĩ thành tam tự ngục
軍 門 猶 惜 十 年 功
Quân môn do tích thập niên công
江 湖 處 處 空 南 國
Giang hồ xứ xứ không Nam quốc
松 百 錚 錚 傲 北 風
Tùng bách tranh tranh ngạo Bắc phong
悵 望 林 安 舊 陵 廟
Trướng vọng Lâm An cựu lăng miếu
栖 霞 山 在 暮 煙 中
Thê hà sơn tại mộ yên trung.


dịch là:


Mộ Nhạc Vũ Mục


Trung nguyên trăm trận anh hùng
Thươngtrường cung nặng vẫy vùng ruổi rong
Án ba chữ đă mắc ṿng
Mười năm c̣n tiếc quân công huy hoàng
Núi sông Nam Tống vắng hoang
Xạc xào gió bắc chẳng vàng trúc thông
Lâm An miếu cổ vời trông
Thê Hà mây phủ ch́m trong bóng chiều.


Nhạc Vũ Mục tức Nhạc Phi. Ngày Nhạc Phi mang quân sang đất Kim, Tần cối mạo lệnh vua, một ngày phái mười hai đạo kim bài ra lệnh cho Nhạc Phi phải đem quân về. Nhận lệnh, Nhạc Phi than: “Công lao mười năm bỏ đi trong một ngày.” Nhưng ông vẫn tuân lệnh vua mang quân về. Ngày Nguyễn Du qua mộ Nhạc Phi ông nh́n về phía Lâm An, kinh đô cũ của nhà Nam Tống, chỉ thấy mây phủ và núi Thê Hà ch́m trong bóng chiều.


Cuối đời Bắc Tống, Tần Cối làm chức Ngự Sử dưới triều vua Tống Khâm Tông. Người Kim xâm chiếm Trung Quốc, bắt hai vua Tống Khâm Tông và Tống Huy Tông đem vê Bắc, trong đám tùy tùng có Tần Cối. Sau người Kim thả Tần Cối cho về Nam Tống, được làm tể tướng, chủ trương đầu hàng nước Kim, giết Nhạc Phi. Tần Cối là người vô cùng gian hiểm, trong 19 năm làm tướng, đổi 29 người chấp chính, giết hại không biết bao nhiêu người trung thần nghĩa sĩ. Chết, Tần Cối đưọc phong làm Trung Vương, thụy là Trung Hiến. Đến đời Tống Ninh Tôn bị truy đoạt tước vương, đổi tên thụy là Mâu Xú. Người đời sau dựng một bức tượng sắt của vợ chồng Tần Cối ở sân điện thờ Nhạc Phi. Người đến chiêm bái Nhạc Phi, thường dùng gậy đánh vào tưọng, phỉ nhổ lên đầu tượng.


Nhân qua điện Nhạc Phi, có thơ vịnh Nhạc Phi, Nguyễn Du viết thêm hai bài về tượng Tần Cối và hai bài về tượng Vương Thị, vợ Tần Cối mà theo Nguyễn Du, Vương Thị c̣n độc ác gian hùng gấp bội chồng. Hai bài về Tần Cối như sau:


秦 檜 像
Tần Cối Tượng
二 首
Nhị Thủ


其 一
Kỳ Nhất


殿 檜 何 年 椎 作 新
Điện cối hà niên chùy tác tân
卻 來 依 徬 岳 王 墳
Khước lai y bạng Nhạc vương phần
是 非 賮 屬 千 年 事
Thị phi tẫn thuộc thiên niên sự
打 罵 何 傖 一 假 身
Đả mạ hà thương nhất giả thân
如 此 錚 錚 真 鐵 漢
Như thử tranh tranh chân thiết hán
奈 何 靡 靡 事 金 人
Nại hà mỹ mỹ sự kim nhân
誰 云 于 世 無 功 烈
Thuỳ vân vu thế vô công liệt
萬 古 猶 能 懼 亂 臣
Vạn cổ do năng cụ loạn thần.


其 二
Kỳ Nhị


格 天 閣 毀 玉 樓 殘
Cách Thiên các hủy ngọc lâu tàn
猶 有 頑 皮 在 此 間
Do hữu ngoan b́ tại thử gian
一 世 死 心 懷 大 毒
Nhất thế thử tâm hoài đại độc
千 年 生 鐵 負 奇 眢
Thiên niên sinh thiết phụ kỳ oan
獄 中 已 濺 生 前 血
Ngục trung dĩ tiễn sinh tiền huyết
階 下 徒 誅 死 後 奸
Giai hạ đồ tru tử hậu gian
得 與 忠 臣 同 不 杇
Đắc dữ trung thần đồng bất hủ
齊 天 奇 福 太 無 端
Tề thiên kỳ phúc thái vô đoan.


dịch là:

Tượng Tần Cối
Hai bài

 

Cối thành củi tự ngàn xưa
Vẫn c̣n tượng Cối bên mồ Nhạc Vương
Ngàn năm sai đúng đôi đường
Giả thân đánh mắng hoài công phí lời
Ngỡ rằng mặt sắt hơn người
Thở Kim luồn cúi suốt đời sao đang
Ai ràng Cối chẳng có công
Gian thần muôn thủa thấy gương phải dè.


II
Cách Thiên lầu ngọc điêu tàn
Gian thần hại nước sao c̣n nơi đây
Tim đen nọc độc chứa đầy
Ngh́n năm tượng sắt vạ lây oán ḥn
Ngục tù đổ máu trung thần
Bên thềm hành tội tà gian ích ǵ
Nhờ trung gian hăy c̣n kia
Tày trời phúc lạ ly kỳ vậy thay.


Trong hai câu đầu bài thứ nhất, Nguyễn Du nhắc lại truyền thuyết Trung Quốc, kể rằng bên điện vua Tống Huy Tông có một cây cối, sinh ra nấm ngọc. Người ta cho đó là điềm Tần Cối được trọng dụng để làm tiêu tan cơ nghiệp nhà Tống. Tới đời vua Tống Minh Tông xóa bỏ vương tước của Tần Cối, cây cối đó bị chẻ ra làm củi. Nguyễn Du tự hỏi tiếp là tại sao bên mồ Nhạc Vương hăy c̣n tượng Tần Cối. Tiếp theo, Ông cho rằng truyện đúng sai, từ ngàn năm trước hẳng đă rơ đôi đường. Bày ra truyện đánh mắng này làm chi cho hoài công phí lời. Tượng là người mặt sắt, ai ngờ là tượng một kẻ luồn cúi quân Kim. Nhưng Tần Cối âu cũng có công, gian thần nh́n thấy cảnh bên đền Nhạc Vương ắt phải e dè.


Sang bài thứ hai, mở đầu Nguyễn Du tự hỏi, lầu Ngọc Cách Thiên của Tần Cối nay đă hoang tán, thế mà tượng Tần Cối vẫn c̣n ở đây. Tâm địa đen tối của Tần Cối làm vạ lây cả ngàn năm sau tới bức tượng sắt. Người công thần đă chết oan trong ngục, hạch tội gian thần kia hỏi có ích ǵ? Truyện phúc họa thật kỳ lạ: nhờ có trung thần mà gian thần hăy c̣n kia.


Trong cả hai bài, Nguyễn Du chua chát bàn về cái phù du cùng cái đối đăi của cặp gian thần-trung thần.
Bên cạnh tượng Tần Cối ở chân điện thờ Nhạc Vương c̣n có tượng Vương Thị, vợ Tần Cối.


Trong hai bài về bức tượng này, Nguyễn Du dường như gay gắt buộc tội Vương Thị, trong vụ mưu toan cùng chồng làm tan nát cơ nghiệp nhà Tông, như sau:


王 氏 象
Vương Thị Tượng
二 首
Nhị Thủ


其 一
Kỳ Nhất


舌 長 三 尺 更 何 為
Thiệt trường tam xích cánh hà vi
好 與 權 奸 備 唱 隨
Hảo dữ quyền gian bị xướng tuỳ
後 患 正 殷 擒 虎 日
Hậu hoạn chính ân cầm hổ nhật
前 功 安 問 飲 龍 期
Tiền công an vấn ẩm long kỳ
一 生 心 跡 同 夫 婿
Nhất sinh tâm tích đồng phu tế
千 古 形 骸 辱 女 兒
Thiên cổ h́nh hài nhục nữ nhi

底 事 想 來 莫 須 有
Để sự tương lai mạc tu hữu
閨 中 私 語 更 誰 知
Khuê trung tư ngữ cánh thuỳ tri.


其 二
Kỳ nhị


深 圖 密 筭 勝 夫 君
Thâm đồ mật toán thắng phu quân
應 是 晨 雞 第 一 人
Ưng thị thần kê đệ nhất nhân
不 爛 已 生 三 寸 舌
Bất lạn dĩ sinh tam thón thiệt
純 鋼 全 得 萬 年 身
Thuần cương toàn đắc vạn niên thân
唱 隨 盡 道 應 無 悔
Xướng tùy tận đạo ưng vô hối
伎 倆 同 年 更 可 親
Kỹ lưỡng đồng niên cánh khả thân
莫 道 女 兒 無 力 量
Mạc đạo nữ nhi vô lực lượng
也 曾 撼 破 岳 家 軍
Dă tằng khám phá Nhạc gia quân


dịch là:

Tượng Vương Thị
Hai Bài


I


Khen ai bẻ lưỡi cho nàng
Khéo cùng với gă quyền gian xướng tùy
Pḥng hờ bắt hổ pḥng khi
Hoàng Long lỗi hẹn cạn ly rượu mừng
Một đời bụng dạ giống chồng
H́nh hài muôn thủa nhục ḍng nữ lưu
Mạc Tu hữu chữ c̣n lưu
Buồng the bày kế đặt điều ai hay.


II


Mưu cao ăn đức anh chồng
Mái này gáy sớm có nhường ai đâu
Lươi mềm đáng sợ siết bao
Thân nay gang sắt ngàn sau chẳng ṃn
Xướng tùy trọn đạo há than
Đôi bên tám lạng nửa cân phỉ nguyền
Chớ rằng nhi nữ yếu mềm
V́ nàng mà Nhạc gia quân tan tành.


Mở đầu bài thứ nhất, Nguyễn Du chua chát khen tài ăn nói của Vương Thị xứng đáng xướng tùy cùng một đại gian thần. Người đọc dường thấy Nguyễn Du buộc Vương Thị vào tội ṭng phạm đă đua đến sữ bắt giũ Nhạc Vũ để tránh hậu hoạn, cùng làm Nhạc Vũ không thắng nổi quân Kim như đă hẹn với quân sĩ. Bụng dạ giống chồng, làm nhục cho phái nữ lưu.
Ngay cả cái án ba chữ của Nhạc Vũ Mục, theo Nguyễn Du có thể cũng là mưu kế do Vương Thị bầy ra trong chốn pḥng the.

 

Sang bài thứ hai, Nguyễn Du cho rằng bày mưu độc ác th́ Vương Thị c̣n cao tay hơn chồng. Cái lưỡi không xương của nàng đáng sợ vô cùng, so với ông chồng thật cân xứng.
Bằng cớ là v́ nàng mà quân của Nhạc Phi bại trận. Có một điểm người đọc thơ Nguyễn Du tự hỏi là v́ sao ông xét khe khắt với Vương Thị và dường như ông nhẹ lời với Dương Quư Phi hơn nhiều.


Tiếp tục cuôc hành tŕnh về nước, sứ bộ vào tỉnh An Huy một buổi sớm mai. Nguyễn Du ghi lại thi cảnh bên đường và tâm cảnh riêng ông trong bài:


安 徽 道 中
An Huy Đạo Trung


啼 鴉 啞 啞 亂 凌 晨
Đề nha á á loạn lăng thần
徐 北 徐 南 曉 色 分
Từ bắc Từ nam hiểu sắc phân
一 帶 雪 田 青 者 麥
Nhất đái tuyết điền thang giả mạch
四 山 松 澍 白 為 雲
Tứ sơn tùng thụ bạch vi vân
悠 悠 鄉 國 八 千 里
Du du hương quốc bát thiên lư
碌 碌 攻 名 一 片 塵
Lục lục công danh nhất phiến trần
共 指 梅 花 報 消 息
Cộng chỉ mai hoa báo tiêu tức
春 何 曾 到 異 鄉 人
Xuân hà tằng đáo dị hương nhân.


Trên Đường An Huy


Rạng đông quạ réo chẳng ngừng
Bắc nam nắng giải hai vùng Từ Châu
Mạch xanh tuyết trắng xen nhau
Núi đùn mây trắng giăng đầu thông xanh
Dạm ngàn quê cũ trạnh t́nh
Công danh gió bụi lênh đênh bên trời
Tin xuân mai nở khoe tươi
Xuân nào có dến với người tha phương.


Lại một lần nữa, cảnh bên đường không tạo nổi cho Nguyễn Du một thi cảnh đích đáng, khiến tâm cảnh của ông lại như nhuốm buồn v́ nhớ nhà và ông tự trách ḿnh tuổi đă cao sao thân c̣n lận đận với công danh, lênh đênh trên đất khách. Hoa mai nở, báo xuân về, lần này không c̣n làm ông bớt nhớ nhà như rừng mai nở trên đầu núi bữa ông vào đường Từ Châu.


Thi hứng dường như trở lại với Nguyễn Du khi sứ bộ đi ngang đầm Đào Hoa. Đầm này là nơi Uông Luân từng mở tiệc tiễn Lư Bạch, và nhà thơ này viết bài tứ tuyệt lưu tặng chủ nhân, trong đó hai câu cuối là 29:


桃 花 潭 水 深 千 尺
Đào hoa đàm thủy thâm thiên xích
不 及 汪 倫 送 我 情
Bất cập Uông Luân tống ngă t́nh

nghĩa là:

Đầm Đào Hoa nước sâu ngàn thước

Đâu bằng t́nh Uông Luân đưa ta.


Nguyễn Du để lại bài thơ mười sáu câu:


桃 花 潭 李 青 蓮 舊 跡
Đào Hoa Đàm Lư Thanh Liên Cựu Tích
桃 花 潭 水 千 尺 清
Đào Hoa đàm thủy thiên xích thanh
潭 上 松 柏 冬 猶 青
Đàm thượng tùng bách đông do thanh
道 是 唐 朝 李 供 奉
Đạo thị Đường triều Lư cung phụng
縱 飲 此 潭 因 得 名
Túng ẩm thử đàm nhân đắc danh
十 年 酒 肆 人 間 世
Thập niên tửu tứ nhân gian thế
天 子 呼 來 猶 爛 醉
Thiên tử hô lai do lạn túy
自 言 臣 是 酒 中 仙
Tự ngôn thần thị tửu trung tiên
薄 視 榮 名 同 敝 履
Bạc thị vinh danh đồng tệ lư
千 年 勝 蹟 以 人 傳
Thiên niên thắng tích dĩ nhân truyền
不 在 悠 悠 一 潭 水
Bất tại du du nhất đàm thuỷ
潭 水 至 今 清 且 漣
Đàm thuỷ chí kim thanh thả liên
一 魚 一 鳥 皆 成 仙
Nhất ngư nhất điễu giai thành tiên
惆 悵 斯 人 不 得 見
Trù trướng tư nhân bất đắc kiến
遠 來 使 我 心 茫 然
Viễn lai sứ ngă tâm mang nhiên
世 路 塵 埃 信 溷 濁
Thế lộ trần ai tín hỗn trọc
不 如 終 日 痛 飲 全 吾 天
Bất như chung nhật thống ẩm toàn ngô thiên


dịch là:


Dấu Cũ Của Lư Thanh Liên
Ở Đầm Đào Hoa
Đầm Đào Hoa vạn thước sâu
Xanh tươi tùng bách mặc dầu tiết đông
Triều Đường Lư Bạch nghe đồn
Bên đầm say khướt khiến đầm nổi danh
Mười năm đời gửi tửu đ́nh
Lệnh vua truyền gọi trùng tŕnh tỉnh say
Tửu Trung Tiên chính người đây
Danh cao chiếc dép đứt quai há màng
Chẳng v́ đầm nước mênh mang
V́ người mà cảnh ngàn năm lưu truyền
Nước hồ trong vắt lắng yên
Nơi đây chim cá thành tiên v́ người

Khách thơ không gặp ngậm ngùi
Từ xa ta tới khôn nguôi tấc ḷng
Đường đời gió bụi đục trong
Tính trời giữ trọn chi bằng cứ say.


Thanh Liên là tên làng của Lư Bạch, nên Lư Bạch tự xưng là Thanh LIên cư sĩ. Trong hai câu đầu Nguyễn Du tả vắn tắt cănh đầm Đào Hoa, Sáu câu tiếp theo ông nhắc lại thoại về lư Bạch trong thời gian người thơ lănh chức hàn lâm tại triều vua Đường Huyền Tông, sang truyện Uông Luân mở tiệc đưa tiễn Lư Bạch mà đầm nổi tiếng, đến truyện Lư Bạch say rượu có lệnh vua đ̣i không về cung nổi, c̣n tự xưng ḿnh là tiên rượu, và coi danh lợi như chiếc dép rách. Nguyễn Du buồn v́ từ xa tới mà không gặp được Lư Bạch, khiến ḷng áy náy bùi ngùi.


Nh́n xuống tấm áo mặc trên người ông thấy áo lấm bụi đường mà thương thân. Và ông tự hỏi, một câu hỏi đạm mầu sắc Trang Tử: để giữ trọn tính trời, có chi hơn là cứ say mèm?


Sứ bộ lên đường trạm Đào Hoa. Nguyễn Du viết hai bài ngũ ngôn:


桃 花 驛 道 中
Đào hoa Dịch Đạo Trung
二 首
Nhị Thủ


其 一
Kỳ Nhất


潛 山 八 百 里
Tiềm Sơn bát bách lư
西 接 楚 山 雲
Tay tiếp Sở sơn vân
古 石 瘐 如 鬼
Cổ thạch sấu như quỷ
新 松 長 比 人
Tân tùng trưởng tỷ nhân
萬 畦 宜 菽 麥
Vạn huề nghi thúc mạch
十 日 隔 風 塵
Thập nhật cách phong trần
白 蓮 河 北 山
Bạch Liên Hà Bắc sơn
山 中 如 不 聞
Sơn trung như bất văn.


其 二
Kỳ Nhị


雞 犬 出 桑 痲
Kê khuyển xuất tang ma
沿 溪 小 逕 斜
Duyên khê tiểu kính tà
山 田 常 積 水
Sơn điền thường tích thuỷ
野 飯 半 含 沙
Dă phạn bán hảm sa
石 隱 高 人 屋
Thạch ẩn cao nhân ốc
塵 隨 貴 者 車

Trần tùy quư giả xa
孤 湮 在 天 末
Cô yên tại thiên mạt
今 夜 宿 誰 家
Kim dạ túc thùy gia.

dịch là

Đường Trạm Đào Hoa


Hai bài


I

Tám trăm dặm cách Tiềm Sơn
Miệt tây núi Sở non ngàn mây giăng
Đá gầy h́nh qủy bên đàng
Thông non xanh biết vừa ngang đầu người
Cánh đồng lúa đậu xanh tươi
Đường dài gió bụi đă mười ngày qua
Bạch Liên Hà Bắc núi xa
Non cao tin bặt bao la im ĺm.


II
Dâu gai gà chó nhởn nhơ
Quanh co lối nhỏ men bờ khe trong
Nương cao nước ngập mênh mông
Nửa cơm nửa sạn cơm đồng khó ăn
Đá che am cỏ cao nhân
Bũi theo xe ngựa nhà quan mịt mờ
Chân tṛi ngọn khói tỏa mờ
Đêm nay chẳng biết nghỉ nhờ nhà ai.


Trên đường đến trạm Đào Hoa, hứng thơ của Nguyễn Du dường như hoà hợp với cảnh thiên, tạm quên được nhưng cảnh bụi bậm nơi đô thị, và cả những truyện chiến trận của giáo phái Bạch Liên ở vùng Hà Bắc. Trong bài thứ hai, ông lấy h́nh ảnh căn nhà của ẩn sĩ nép bên vách đá với luồng bụi sau xe của một vị quan to, cho thấy ước muốn về nghỉ hưu lại trở về với ông.
Dời đường Đào Hoa, sứ bộ vào đường Tiềm Sơn, Nguyễn Du viết bài ngũ ngôn ghi lại cảnh núi vùng Tiềm Sơn gợi lên tâm cảnh nhớ cảnh nhớ vùng núi Hồng Lĩnh, nơi quê hương của ông.


潛 山 道 中
Tiềm Sơn Đạo Trung


夙 有 愛 山 癖
Túc hữu ái sơn tích
別 後 思 何 如
Biệt hậu tư hà như
來 到 潛 山 路
Lai đáo Tiềm Sơn lộ
宛 如 鴻 嶺 居
Uyển như Hồng Lĩnh cư
雲 霞 猿 嘯 外
Vân hà viên khiếu ngoại
松 柏 鶴 巢 餘
Tùng bách hạc sào dư

定 有 山 中 客
Định hữu sơn trung khách
平 生 不 識 余
B́nh sinh bất thức dư.


dịch là:


Đường Tiềm Sơn


Mến non yêu núi từ lâu
Xa quê thương núi nghẹn ngào nhớ non
Bữa nay qua rặng Tiềm Sơn
Ngỡ như lạc bước non Hồng quê xưa
Vượn kêu mây ráng vẳng đưa
Ngọn tùng làm tổ nhởn nhơ hạc vàng
Thảnh thơi ẩn sĩ núi hang
Chẳng quen âu cũng một phường như nhau.



Một lần nữa, qua hai câu kết, người đọc thấy rơ ước ao từ quan về vui cảnh núi hang ngoài ṿng trói buộc của Nguyễn Du.


Tiếp đường Tiềm Sơn sang đường Trạm Tây Hà, cảnh thơ bên đường ngày cuối năm gọi hứng cho Nguyễn Du viết bài:


西 河 驛
Tây Hà Dịch
青 石 喬 西 岸
Thanh thạch kiều tây ngạn
依 然 小 里 閭
Y nhiên tiểu lư lư
道 傍 人 語 雜
Đạo bàng nhân ngữ tạp
屋 後 竹 陰 疏
Ốc hậu trúc âm sơ
禾 本 供 晨 燒
Hoà bản cung thần thiêu
春 聯 待 歲 除
Xuân liên đăi tuế trừ
相 逢 無 別 話
Tương phùng vô biệt thoại
一 笑 意 何 如
Nhất tiếu ư hà như

dịch là:

Trạm Tây Hà


Mé đoài cầu đá xanh lơ
Đường thôn xóm nhỏ đôi bờ thông thương
Xôn xao người nói bên đường
Sau nhà ngọn trúc xanh rờn đu đua
Sớm hôm bếp tỏa khói lùa
Đôi câu đối đỏ dán chờ xuân sang
Gặp nhau chẳng biết nói năng
Cười duyên một nụ hân hoan ư t́nh.


Cảnh bên đường Trạm Tây Hà là cảnh một xóm nhỏ ở hai bên bờ một nhánh sông nhỏ. Dân cư đông đúc, có khói xanh vươn cao buổi sớm, có câu đối đỏ dán chờ xuân về. Không nói, nhưng h́nh ảnh năm tàn này như khơi đậm nỗi nhớ nhà của người xa quê, nhất là cảnh gặp

người không cùng ngôn ngữ chằng biết nói ǵ hơn trao đổi một nụ cười.


Từ ngày qua ải Nam Quan, lên tới Bắc Kinh, rồi trở về nước, đây là lần thứ ba Nguyễn Du ghi lại những h́nh ảnh ông nh́n thấy tận mắt bên đường. Lần đầu là là bài Thái B̀nh Mại Giả Ca, tả cảnh hai ông cháu một người hát dạo, lên thuyền sứ hát, lần thứ hai là bài Trở Binh Hành, tả cảnh loạn lạc làm chậm trễ hành tŕnh sứ bộ và đây là lần thứ ba: cảnh đói rách của một người mẹ và ba đứa con, bên quan lộ:


所 見 行
Sở Kiến Hành
有 婦 攜 三 兒
Hữu phụ huề tam nhi
相 將 坐 道 旁
Tương tương tọa đạo bàng
小 者 在 懷 中
Tiểu giả tại hoài trung
大 者 持 竹 筐
Đại giả tŕ trúc khuông
誆 中 何 所 盛

5 Khuông trung hà sở thịnh
藜 藿 雜 秕 糠
Lê hoắc tạp bỉ khang
日 晏 不 得 食
Nhật án bất đắc thực
衣 裙 何 框 攘
Y quần hà khuông nhương
見 人 不 仰 視
Kiến nhân bất ngưỡng thị
泪 流 襟 浪 浪

10 Lệ lưu khâm lang lang
群 兒 且 喜 笑
Quần nhi thả hỷ tiếu
不 知 母 心 傷
Bất tri mẫu tâm thương
母 心 傖 如 何
Mẫu tâm thương như hà
歲 饑 流 異 鄉
Tuế cơ lưu dị hương
異 鄉 稍 豐 熟
Dị hương sảo phong thực
米 價 不 甚 昂
Mễ giá bất thậm ngang
不 惜 棄 鄉 土
Bất tích khí hương thổ
苟 圖 救 生 方
Cẩu đồ cứu sinh phương
一 人 竭 傭 力
Nhất nhân kiệt dung lục
不 充 四 口 糧

20 Bất sung tứ khẩu lương
沿 街 日 乞 食
Duyên nhai nhật khất thực
此 計 安 何 長
Thử kế an hà trường
眼 下 委 溝 壑
Nhăn hạ ủy câu hác

血 肉 飼 豺 狼
Huyết nhục tự sài lang
母 子 不 足 恤
Mẫu tử bất túc tuất
撫 兒 增 斷 腸
Phù nhi tăng đoạn trường
奇 痛 在 心 頭
Kỳ thống tại tâm đầu
天 日 皆 為 黃
Thiên nhật giai vị hoàng
陰 風 飄 然 至
Âm phong phiêu nhiên chí
行 人 亦 悽 皇

30 Hành nhân diệc thê hoàng
昨 宵 西 河 驛
Tạc tiêu Tây Hà Dịch
供 具 何 張 皇
Cung cụ hà trương hoàng
鹿 筋 雜 魚 翅
Lộc cân tạp ngư xí
滿 棹 陳 豬 羊
Măn trắc trần trư dương
長 官 不 下 箸
Trưởng quan bất hạ trợ
小 們 只 略 嘗
Tiểu môn chỉ lược thường
撥 棄 無 顧 惜
Bát khí vô cố tích
鄰 狗 厭 膏 梁
Lân cẩu yếm cao lương
不 知 官 道 上
Bất tri quan dạo thượng
有 此 窮 兒 娘
Hữu thử cùng nhi nương
誰 人 寫 此 圖
Thuỳ nhân tả đồ thử
持 以 奉 君 王
Tŕ dĩ phụng quân vương

dịch là:

Điều Nh́n Thấy


Có người mẹ cùng ba con
Ngồi bên nhau lúc đầu hôm ven đường
Đúa út ảm ngửa trong ḷng
Đứa lớn cắp giỏ bên lưng kè kè
Có ǵ trong chiếc giỏ tre
Bó rau héo chút tấm kê để dành
Bữa trưa chưa có ǵ ăn
H́nh dung tiều tụy áo quần luốc lem
Thấy người chảng dám ngước lên
Áo hoen nước mắt ướt nhèm chẳng thôi
Bầy con thơ dại đùa vui
Biết đâu ḷng mẹ ngậm ngùi đớn đau
Đớn đau ḷng mẹ v́ sao
Gặp năm đói kém d́u nhau quê người

Quê người lúa mạ c̣n tươi
Gặo chưa cao quá cơ trời c̣n nương
Bỏ làng âu cũng đành ḷng
Tạm thời cầu sống t́m phương qua ngày
Một người làm mướn hai tay
Đủ nuôi bốn miệng buổi này t́m đâu
Xin ăn đường phố cúi đầu
Biết đâu là kế dài lâu mà màng
Cảnh chết đói hiện rỏ ràng
Thịt xương rồi để sói lang làm mồi
Mẹ chết âu cũng đành rồi
Thương con đứt ruột bồi hồi nh́n con
Vô cùng đau sót đ̣i cơn
Ráng trời ảm đạm bốn phương úa vàng
Ạ ào gió thổi giá băng
Rùng ḿnh ḷng khách dặm trường xót xa
Đêm qua nơi trạm Tây Hà
Đón mừng sứ bộ tiệc hoa linh đ́nh
Gân hươu vây cá ngon lành
Thịt dê thịt lợn cơm canh đầy bàn
Trưởng quan chống đũa chẳng ăn
Tùy tùng nhấm nháp cả mâm bỏ thừa
Đổ đi nào tiếc cỗ dư
Chó bên hàng xóm ứ no chẳng màng
Nếu hay bên vệ đười quan
Mẹ con nhà đó đói ăn há đành
Cảnh này vẽ lại thành tranh
Dâng lên thánh thượng thấu t́nh cảnh dân.


Áng thơ dài này gợi cho người đọc nhớ tới nhưng áng thơ nổi tiếng của Đỗ Phủ viết về nhung cảnh cùng khổ của người dân trong những vụ mất mùa đói kém tại Trung Quốc.
Hai câu cuối, gợi Trịnh Hiệp Truyện, trong Tống Sử tường thuật vụ hạn hán nhưng năm Hy Ninh thứ VI và thứ VII, dân lưu ly miền Đông Bắc, gặp nạn băo cát, kéo nhau đi đầy đường đói rách, trong triều Vương An Thạch chuyên quyền, không chịu nghe lời can gián, Trịnh Hiệp đem hết những điều mắt thấy mà vẽ thành tranh, giả xưng là tin mật báo, chạy ngựa về kinh dâng vua xem.


Tiếp theo cảnh dân nghèo đói khổ trên đây, Nguyễn Du ghi lại những thú vui xa xỉ dọc đường, trong những bài dưới đây:


廣 濟 記 勝
Quảng Tế Kư Thắng
江 南 湖 北 地 相 鄰
Giang Nam Hồ Bắc địa tương lân
日 日 繁 華 不 記 春
Nhật nhật phồn hoa bất kư xuân
玉 笛 樓 頭 天 上 曲
Ngọc địch lâu đầu thiên thượng khúc
垂 楊 門 外 畫 中 人
Thùy dương môn ngoại họa trung nhân
漆 盆 浴 店 傾 肥 皂
Tất bồn dục điếm khuynh ph́ tạo
玉 手 胡 姬 膾 細 鱗
Ngọc thủ Hồ cơ khoái tế lân
欲 典 鷫 驦 謀 一 醉
Dục điển túc sương mưu nhất tuư

奈 何 頭 已 白 如 銀
Nại hà đầu dĩ bạch như ngân.

dịch là:

Ghi Cảnh Đẹp Quảng Tế
Giáp nhau Hồ Bắc Giang Nam
Phồn hoa suốt tháng quanh năm đua đ̣i
Lầu cao sáo ngọc thấu trời
Cửa ngoài mành liễu như người trong tranh
Bọt thơm bồn tắm men xanh
Tay tiên chuốc gỏi nức danh gái Hồ
Cuộc say gán áo hẹn ḥ
Ngại điều mái tóc bạc phơ trên đầu.


Cảnh phồn hoa ở Quảng Tế, một huyện thuộc tỉnh Hồ Bắc, suốt quanh năm, với ca lâu tửu điếm, với cái thú tắm bồn men nước bột thơm, với người hầu bàn là gái Hồ, khiến cuộc say gán áo chẳng khác ǵ Lư Bạch trong bài Tương Tiến Tửu, nhưng riêng với Nguyễn Du th́ ông ngần ngại v́ mái tóc trên đầu ông đă bạc phơ.


Sứ bộ đi ngang một khu rùng thông, dưới bóng thông là một băi tha ma, Ngẫu hứng Nguyễn Du viết bài:


途 中 偶 興
Đồ Trung Ngẫu Hứng


山 下 喬 松 松 下 墳
Sơn hạ kiều tùng tùng hạ phần
纍 纍 都 是 古 時 人
Luy luy đô thị cổ th́ nhân
自 由 自 在 不 知 死
Tự do tự tại bất tri tử
花 落 花 開 無 限 春
Hoa lạc hoa khai vô hạn xuân
伏 臘 子 宗 無 酹 酒
Phục lạp tử tôn vô loại tửu
世 間 富 貴 等 孚 雲
Thế gian phú quư đẳng phù vân
百 年 到 底 皆 如 是
Bách niên đáo để giai vô thị
回 首 芒 芒 一 片 塵
Hồi thủ mang mang nhất phiến trần.


dịch là:

Dọc Đường Ngẫu Hứng


Thông chân núi mồ dưới thông
Mộ xua san sát vùi nông bao người
Tự do tự tại măn đời
Xuân đi xuân lại hoa tươi hoa tàn
Cháu con rượu lễ tưới tràn
Mây bay phú quư trần gian chập chờn
Trăm năm chung cuộc nào hơn
Vời trông chỉ thấy bụi vờn mang mang.


H́nh ảnh băi tha ma, mồ mả san sát làm Nguyễn Du như chợt đối mặt với chữ vô thường của kiếp người: ngắn ngủi như kiếp hoa, nở đó tàn đó, như ông đă có lần viết trong bài Hành Lạc Từ II. Cái phú qúy trong cơi trần gian này cũng ch́ chập chờn như đám mây. Truyện đời người trăm năm là như vậy, khác chi một đám bụi nổi mang mang.
Con đường sứ bộ về nuớc đi qua Hoàng Châu, nơi xưa kia là đất trích người đời Tống, Vương Vũ Xứng. Vương Vũ Xứng để bài văn xuôi Kư Hoàng Châu Trúc Lâu Kư. Ngày nay đi qua
rừng trúc, lầu trúc không c̣n, ch́ c̣n thấy ḍng Trường Giang cuồn cuộn chẩy xuôi về đông, nhưng Nguyễn Du c̣n nhớ bài kư Trúc Lâu. Phải chăng là Nguyễn Du cho người đọc biết là trong mọi sự nghiệp của con người, để lại cho hậu thế, chỉ có những tác phẩm văn học là trường tồn hơn cả, như ông ghi trong bài:


黃 州 竹 樓
Hoàng Châu Trúc Lâu
合 圍 巨 竹 遍 交 衢
Hợp vi cự trúc biến giao cù
曾 有 前 人 建 此 樓
Tằng hữu tiền nhân kiến thử lâu
舊 址 何 時 成 白 地
Cựu chỉ hà thời thành bạch địa
遺 文 從 古 記 黃 州
Di văn ṭng cổ kư Hoàng Châu
後 人 徒 有 千 年 感
Hậu nhân đồ hữu thiên niên cảm
當 日 曾 無 隔 歲 謀
Đương nhật tằng vô cách tuế mưu
惟 有 長 江 巧 收 拾
Duy hữu Trường Giang xảo thu thập
一 成 一 毀 賮 東 流

dịch là:

Lầu Trúc Hoàng Châu


Trúc xanh bụi bụi chen nhau
Người xưa từng đă xây lầu nơi đây
Đất bằng nền cũ đổi thay
Di văn truyền tụng tới nay vẫn c̣n
Người sau truyện cũ xót thương
Đương thời ai tính đường dài năm sau
Trường Giang thu vén khéo sao
Xuôi đông thành hủy nước sâu một ḍng.


Trong câu thứ hai, tác giả muốn nói tới việc Vương vũ Xứng xâu lầu Trúc. câu thứ tư kể truyên Vương Vũ Xứng để lại cho hậu thế áng văn Hoàng Châu Trúc Lâu Kư. Câu thứ sáu Nguễn Du lấy ư từ bài Hoàng Châu Trúc Lâu Kư: “Trong bốn năm qua phải bôn tẩu không ngừng, chưa biết sang năm phải đi nơi nào, há sợ lầu trúc này dễ hỏng nát sao?”. Hai câu kết là h́nh ảnh cái bền vững của thiên nhiên.

 

 

 


21 Liêm Pha, Lạn Tương Như Truyện, Sử Kư, Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 519-541.

22. Hoài Âm Hầu Liệt Truyện, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách dă dẫn, tr. 646-678.

23. Liêm Pha, Lạn Tương Như truyện, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 519-535.

24. Truyện Tô Tần, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 376-404.

25. Thích Khách Liệt Truyện, đoạn 3, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 559-562

26. Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, Mạnh Tử, Tân Khanh Liệt Truyện, tr. 433-435

27. Sử Kư, Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, Hạng Vơ Bản Kỷ, đoạn 6, tr.88-96

28. Suzuki, Thiền Luận I, bản dịch của Trúc Thiên, Đại nam tái bản tại Hoa Kỳ, tr.296-297.

29. 李 白 詩 選 , 劉 逸 生 主 編,, 三 聯 書 店, 香 港, 1988, 章185.

 

 

 

 

 

Xem KỲ 16

 

 

 

 

 

 

 

LÊ PHỤNG
 

 

 

www.ninh-hoa.com