www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

Main Menu

 
 

 

 



THƠ VIỆT ÂM
Của Nguyễn Du
Lê Phụng
 

 

 

Kỳ 13:

 

南 中 雜 吟

Nam Trung Tạp Ngâm

 

Tiếp Kỳ 12

 

Nhắc truyện Tào Tháo, Nguyễn Du lại buồn cho thân phận chính ḿnh. Ông thương cho kiếp phù sinh ngắn ngủi của con nguời. Anh hùng đến như Tào Tháo th́ cũng chỉ vậy, nói chi đến chút công danh của riêng ông. Tất cả đều trong một ṿng biến hóa. Bằng không thời sao đài Đồng Tước lại đổ nát như vậy.


Tiếp theo bài Đồng Tước Đài, trong cùng một ư thơ, Nguyễn Du viết bài:


七 十 二 疑 塚
Thất Thập Nhị Nghi Trủng
鄴 城 城 外 野 風 吹
Nghiệp thành thành ngoại dă phong xuy
秋 草 蕭 蕭 舊 事 非
Thu thảo tiêu tiêu cựu sự phi
枉 用 一 人 無 限 智
Uổng dụng nhất nhân vô hạn trí
臭 名 滿 槨 藏 何 用
Xú danh măn quách tàng hà dụng
賊 骨 千 年 罵 不 知
Tặc cốt thiên niên mạ bất tri
何 似 錦 城 先 主 廟
Hà tự Cẩm Thành tiên chủ miếu
至 今 松 柏 有 光 輝
Chí kim tùng bách hữu quang huy.


dịch là:

Bẩy Mươi Hai Ngôi Mộ Giả
Ngoài thành Nghiệp gió nhẹ đưa
Trời thu cỏ áy việc xưa đổi dời
Uổng dùng sảo kế suốt đời
Mối ngờ để lại cho người đời sau
Xú danh đầy quách giấu đâu

Ngàn năm xương giặc mắng sao cho rành
Khác đền tiên chủ Cẩm Thành
Nay c̣n tùng bách mướt xanh rạng ngời.


Theo Tam Quốc Chí, Tào Tháo chết tại Hứa Đô, đưa về Nghiệp Quận an táng. V́ sợ bị người đào mả, nên để cho người đời không biết mộ thực của Tào Tháo ở đâu, Tào Tháo dặn phải đắp bẩy mươi hai nấm mộ giả. Theo Nguyễn Du, Tào Tháo không thể dấu được tiếng xấu của ḿnh, và ngàn năm sau, người đời có mạ lỵ th́ xương tàn của Tào Tháo cũng chẳng hay biết. Điều khác biệt là miếu thờ Tiên Chủ Lưu Bị ở Cẩm Thành tùng bách ngày nay hăy c̣n xanh tươi.


Xứ đoàn trảy qua làng cũ Lạn Tương Như một hiền thần của vua Huệ Văn Vương, nước Triệu, đời Chiến Quốc. Sử 21chép rằng Huệ Văn Vương có viên ngọc bích của họ Ḥa. Vua Tấn Chiêu Vương xin đổi mười lăm thành lấy viên ngọc đó. Vua Triệu sai Nhạn Tương Như mang ngọc sang Tần. Vua Tần lấy ngọc và không giao thành như đă hứa. Lạn Tương Như nói:


“Ngọc bích có vết, tôi xin chỉ bệ hạ xem.” Vua Tần trao lại ngọc bích. Tương Như nhận ngọc, đúng lùi vào chân cột, tóc dựng ngược biện bác với vua Tần, dọa đập vỡ ngọc. Vua Tần đồng ư sai đem bản đồ cắt đất mười thành cho Triệu. Tương Như biết là truyện lừa dối, đ̣i vua Tần trai giới năm ngày để nhận ngọc, rồi cho người lẻn mang ngọc về Triệu. Vua Tần nổi giận nhưng vẫn cho Tương như về nước và truyện đổi ngọc lấy thành không thành. Về tới Triệu, Tương Như được vua Triệu phong làm Thượng đại phu.


Mấy năm sau truyện trả ngọc này, Triệu Tần chinh chiến liên miên, không phân thắng bại. Vua Tần mời vua Triệu đến họp tại Dẫn Tŕ. Lạn Tương Như được đi theo và thăng chức Thượng Khanh, cao hơn cả chức Đại Tướng của Liêm Pha. Liêm Pha giận có ư muốn làm nhục Tương Như. Để tránh xung đột với quan cùng triều, Tương Như t́m cách tránh mặt Liêm Pha tại sân rồng cũng như đi ngoài đường. Có người hỏi Tương Như sao lại sợ Liêm Pha đến như vậy. Tương Như nói: “Liêm Đại Tướng Quân đâu có đáng sợ bằng vua Tần. Sở dĩ Tần chưa dám nuốt Triệu v́ Triệu có cả Liêm Pha và Nhạn Tương Như. Nay hai hổ chọi nhau th́ một mất một c̣n, cho nên ta làm thế v́ nghĩ đến truyện tồn vong của nước Triệu.” Liêm Pha nghe lời ấy, bèn cởi trần mang roi tới gặp Lạn Tương Như và nói; “Kẻ hèn này không biết tướng quân rộng lưọng đến thế.” Rồi từ đó hai người kết bạn sống chết có nhau.


Nhớ lại tích trên, qua làng cũ Lạn Tương Như, Nguyễn Du đề thơ như sau:


蘭 相 如 故 里
Lạn Tương Như Cố Lư
大 勇 不 以 力
Đại dũng bất dĩ lực
僅 有 蘭 相 如
Cận hữu Lạn Tương Như
僥 倖 能 全 璧
Kiểu hănh năng toàn bích
徘 徊 善 避 車
Tàm quư thiện tỵ xa
豐 碑 留 姓 字
Phong bi lư tính tự
全 趙 免 丘 墟
Toàn Triệu miễn khưu khư
慚 愧 力 扼 虎
Tàm quư lực ách hổ
平 生 無 可 書
B́nh sinh vô khả thư


dịch là:

Làng Cũ Lạn Tương Như
Dũng không sức thực hơn đời
Lạn Tương Như hỏi mấy người sánh ngang
Cầu may giữ ngọc vẹn toàn
Tránh xe việc nước chẳng màng t́nh riêng
Họ tên bia đá lưu truyền
Giữ ǵn đất Triệu b́nh yên trong ngoài
Sức đè hổ thẹn cho ai
Một đời sự nghiệp chẳng đầy một câu.


Sứ đoàn đi qua Hàm Đan, cố đô nước Triệu thời chiến quốc, với những thắng cảnh những xóm ca kỹ nổi tiếng sử sách c̣n lưu truyền. Nguyễn Du ghi lại cảm hứng của ông trong bài:


邯 鄲 即 事
Hàm Đan Tức Sự
一 帶 垂 楊 半 墓 煙
Nhất dải thùy dương bán mộ yên
邯 單 勝 跡 見 遺 編
Hàm Đan thắng tích kiến di biên
高 原 豊 草 呼 鷹 路
Cao nguyên phong thảo hô ưng lộ
何 處 雲 和 挾 技 筳
Hà xứ vân Hà hiệp kỹ diên
鴻 嶺 夢 中 荒 射 獵
Hồng Lĩnh mộng trung hoang xạ lạp
白 頭 足 跡 遍 山 川
Bạch đầu túc tích biến sơn xuyên
黃 河 南 北 皆 秋 水
Hoàng hà nam bắc giai thu thủy
鄉 信 何 由 達 鴈 邊
Hương tín hà do đạt nhạn biên.


dịch là:

Tức Cảnh Hàm Đan


Thùy dương bảng lảng khói chiều
Hàm Đan cảnh đẹp c̣n nhiều sách ghi
Đường ưng đồi cỏ xanh ŕ
Vân Hào đàn sáo ca nhi đâu c̣n
Non Hồng mơ một cuộc săn
Nước non in dấu vết chân bạc đầu
Hoàng Hà nước lũ ngập sâu
Tin nhà ngóng cánh nhạn cao bên trời.


Trong bốn câu đầu, Nguyễn Du ghi lại cảnh đẹp thiên nhiên của đất Hàm Đan ông thấy trước mắt, nhưng cảnh đàn sáo ca nhi ca tụng trong sách cổ nay không c̣n. Thế rồi ông nhắc tới cái thú đi săn ỏ Hồng Lĩnh, cái thú đó vẫn c̣n về trong giấc mơ của ông. Trên thực tế th́ hiện ông c̣n in vết chân bên trời. Mé nam mé bắc sông Hoàng Hà ngập sâu nước lũ làm ông chậm có tin nhà.


Sứ bộ đi ngang qua nơi Hàn Tín luyện quân, gợi cho Nguyễn Du suy tư về những hành động đă dẫn tới cái chết thảm của vị tướng tài này của vua Hán Cao Tổ. Ông ghi lại những suy nghĩ đó trong bài:


韓 信 講 兵 處
Hàn Tín Giảng Binh Xứ

百 萬 旌 麾 北 渡 河
Bách vạn tinh huy bắc độ hà
燕 交 地 下 有 沉 戈
Yên giao địa hạ hữu trầm qua
悠 悠 事 後 二 千 載
Du du sự hậu nhị thiên tải
蕩 蕩 城 邊 一 片 沙
Đăng đăng thành biên nhất phiến sa
噲 伍 未 成 甘 碌 碌
Khoái ngũ vị thành cam lục lục
君 前 猶 自 善 多 多
Quân tiền do tự thiện đa đa
可 憐 十 世 山 河 在
Khả liên thập thế sơn hà tại
厚 誓 徒 延 絳 灌 家
Hậu thệ đồ điên Giáng Quán gia.


dịch là:

Tức Cảnh Hàm Đan
Trăm vạn quân vượt qua sông
Thành Yên ḷng đất giáo gươm chôn vùi
Hai ngàn năm trước xa rồi
Bên thành chỉ thấy cát bổi mông mênh
Ngang hàng Phàn Khoái âu đành
So tài thao lược c̣n giành hơn vua
Mười đời sông núi thề xưa
Riêng nhà Giáng Quán móc mưa ơn dầy.


Hàn Tín 22 vốn theo Hạng Vơ, sau bỏ Hạng Vơ theo Lưu Bang, lên tói hàng công thần bậc nhất ngang với Trương Lương và Tiêu Hà. Có công diệt nước Tề được phong là Tề Vương, hội binh đánh Hạng Vơ ờ Cai Hạ. Được phong là Sở Vương. Có người tố cáo Hàn Tín có ư định làm phản. Lưu Bang triệu về Lạc Dương giáng làm Hoài Âm Hầu. Lưu Bang mang quân đi đánh ngoài biên xa. Tín cáo bệnh không theo. Rồi bị Lữ Hậu lừa gọi vào cung Trường Lạc, bắt chém giết cả ba họ.


Trong bốn câu thứ đầu, Nguyễn Du tưởng tưởng đoàn quân một triệu người cờ xí rợp trời, của Hàn Tín vượt sông Hoàng Hà lên phía bắc. Sử kiện đó đă hai ngàn năm qua, thành Yên là nơi Hàn Tín luyện quân, ngày nay giáo gươm thẩy chôn vùi dưới ḷng đất, ông chỉ thấy trước mắt một băi sông cát bồi mênh mông. Ông nhắc lại truyện Hàn Tín ganh ghen với Phàn Khoái, một tướng tài giỏi của Lưu Bang. Rồi truyện Hàn Tín so tài cao thấp với vua Hán Cao Tổ về việc dùng binh khiển tướng. Ông nhắc lại lởi thề của Hán Cao Tổ khi phong tước cho các công thần: “Bao giờ nước sông Hoàng Hà cạn chỉ c̣n bằng chiếc giải áo, núi Thái Sơn ṃn đi chỉ bằng ḥn đá mài, nước vẫn c̣n truyền cho con cháu.” Trong câu kết, ông thương cho Hàn Tín giúp Lưu Bang lập nên nhà Hán, mà bị chết thảm để ơn vua lộc nước nhà Hán vào tay Giáng hầu tức Chu Bột và Quán Anh.


Tiếp tục cuộc hành tŕnh, Nguyễn Du có dịp đọc bia Liêm Pha và khởi hứng viết bài:


廉 頗 碑
Liêm Pha Bi
廉 頗 亡 去 武 安 將
Liêm Pha vong khứ Vũ An tướng
四 十 萬 人 同 穴 葬
Tứ thập vạn quân đồng huyệt táng
乳 臭 小 兒 易 言 兵
Nhữ xú tiểu nhi dị ngôn binh
一 國 長 城 徒 自 喪
Nhất quốc trường thành đồ thhu táng
寄 閫 重 任 須 老 成 5
Kư khổn trọng nhậm tu lăo thành
內 審 國 勢 外 敵 情
Nội thẩm quốc thế ngoại địch t́nh
所 以 臨 敵 能 制 勝
Sở dĩ lâm địch năng chế thắng
端 在 捐 仇 知 負 荊
Đoan tại quyên cừu tri phụ kinh
一 國 兩 虎 不 可 犯
Nhất quốc lương hổ bất khả phạm
二 十 餘 年 誰 與 爭

10Nhị thập dư niên thuỳ dữ tranh
將 軍 在 時 趙 以 重
Tướng quân tại thời Triệu dĩ trong
將 軍 去 時 令 趙 輕
Tướng quân khứ thời linh Triệu khinh
所 恨 讒 人 織 萋 斐
Sở hận sàm nhânchức thê phỉ
何 須 一 食 三 遺 屎
Hà tu nhất thực tam di thỉ
白 頭 去 後 不 重 來

15Bạc đầu khứ hậu bất trùng lai
邯 鄲 之 事 可 知 矣
Hàm Đan chi sự khả tri hỹ
趙 亡 秦 繼 三 千 年
Triệu vong tần kế tam thiên niên
將 軍 名 字 至 今 傳
Tướng quân danh tự chí kim truyền
摩 挲 古 碣 三 太 息
Masa cổ kiệt tam thái tức
勃 勃 壯 氣 想 見 生 前

20Bột bột tráng khí tường kỳ sinh tiền
今 人 不 少 食 多 肉
Kim nhân bất thiểu thực đa nhục
幾 令 家 養 無 遺 畜
Cơ linh gia dưỡng vô di súc
清 平 時 節 無 戰 爭
Thanh b́nh thời tiết vô chiến tranh
一 口 雄 談 不 數 廉 頗 與 李 牧
Nhất khẩu hùng đàm bất sổ Liêm Pha dữ Lư Mục


dịch là:

Bia Liêm Pha
Truất Liêm Pha phong Vũ An
Mồ chung chôn bốn trăm ngàn Triệu binh
Miệng hoi sũa bàn việc binh
Tường thành một nước sao đành bỏ ngang 5
Tướng già gánh nặng cầm quân
Ngoài biết địch trong hiểu dân mới thành
Quên thù riêng tự phạt ḿnh
Đến khi vào trận thắng dành trong tay
Nuớc hai hổ tướng vững thay

10Hai mươi năm lẻ chẳng ai dám nḥm
Tướng quân c̣n Triệu oai hùng
Tướng quân đi Triệu quẫn cùng đổ xiêu
Giận lời gièm khéo dệt thêu
Tiệc ăn đứng dậy đi tiêu ba lần 15Đi chẳng về lăo đâu cần
Hàm Đan cảnh huống xoay vần c̣n căm
Tần nối Triệu ba ngàn năm
Đến nay tên họ tướng quân c̣n truyền
Đọc bia cổ những trạnh niềm

20Hăng say hùng khí sinh tiền ghi đây
Ăn như rồng cuốn thời nay
Khắp nơi nhan nhản hại bày súc sinh
Thời thái b́nh không lửa binh
Quên Liêm quên Lư cậy ḿnh nói hăng.


Áng thơ dài trên đây dựa trên một đoạn sử phức tạp của nước Triệu 23, trải dài suốt ba triều vua: Huệ Văn Vương, Hiếu Thành Vương và Điệu Tương Vương. Câu mở đầu, Nguyễn Du nhắc lại truyện năm 263 trước công nguyên, đời vua Hiếu Thành Vương, tướng Tần là Bạch Khởi mang quân đánh Triệu ở thành Trường B́nh do Liêm Pha trấn giữ. Liêm Pha cố thủ quân Tần đến khiêu chiến cũng không ra đánh. Vua Triệu bị trúng kế ly gián của Tần sai vị tướng trẻ là Triệu Quát tới thay thế Liêm Pha. Dưới quyền Triệu Quát, quân Triệu thua to, bốn vạn binh chôn cùng một huyệt. Câu ba và bốn, tác giả, so sánh lăo tướng Liêm Pha, người từng được coi là bức tường thành của nước Triệu, với một vị tướng trẻ, Triệu Quát, miệng c̣n hoi sửa, rồi ông nhắc lại truyện cũ giữa Liêm Pha và Lạn Tương Như dưới triều vua Huệ Văn Vương, và tiếp theo là cảnh nước Triệu b́nh yên suốt hai mươi năm nhờ có Liêm Pha và Lạn Tương Như làm tướng. Trong bốn câu 13-16, Nguyên Du tóm tắt truyện nước Triệu sau khi bị truất quyền bỏ sang nước Nguỵ, làm tướng nước Nguỵ, nhưng ḷng vẫn hướng về Triệu. Sang đời Điệu Tương Vương, quân Tần lại sang đánh Triệu. Vua Triệu tính kế cho sứ giả đi mời Liêm Pha về giữ nước. Muốn tỏ ra ḿnh tuy tuổi già nhưng c̣n tráng kiện, Liêm Pha ăn trước mặt sứ giả trong một bữa một đấy gạo, mười cân thịt, mặc áo giáp lên ngựa để tỏ uy dũng. Sứ giả về tâu vói vua Triệu là Liêm Pha tuy cao tuổi, ăn c̣n khỏe, nhưng thêu dệt thêm là trong bữa ăn tiếp sứ thần ba lần phải đứng lên đi tiêu. Vua Triệu cho là Liêm Pha đă quá già không mời về làm tướng nữa. Trong hai câu tiếp theo, Nguyễn Du đọc bia cồ mà thương Liêm Pha. rồi trong bốc câu kết, ông liên tưởng tới người nay, ăn nhiều chẳng kém Liêm Pha, nhưng sống thời thái b́nh, chỉ biết khoe khoang tự cao tự đại, không đáng so với Liêm Pha và Lư Mục, một vị tướng tài cuối cùng của nước Triêu, trước khi bị nước Tần tiêu diệt.


Tiếp tới, Nguyễn Du có hai bài về Tô Tần như sau:


蘇 秦 亭
Tô Tần Đ́nh


二 首
Nhị Thủ


其 一
Kỳ Nhất


敝 濜 貂 裘 不 復 西
Tệ tận điêu cừu bất phục tây
趙 臺 抵 掌 吐 虹 霓
Triệu đài để chưởng thổ hồng nghê
縱 橫 自 可 愚 庸 主
Tung hoành tự khả ngu dung chúa
富 貴 還 能 倨 寡 妻
Phú quư hoàn năng cứ quả thê
六 國 印 銷 沙 漠 漠
Lục quốc ấn tiêu sa mạc mạc
一 亭 秋 暮 草 萋 萋
Nhất đ́nh thu mộ thảo thê thê
人 生 權 利 誠 無 謂
Nhân sinh quyền lợi thành vô vị
今 古 誰 能 破 此 迷
Kim cổ thuỳ năng phá thử mê.


其 二
Kỳ Nhị


季 子 黑 裘 敝
Quư Tử hắc cừu tệ
徒 步 擔 囊 歸
Đồ bộ đảm nang quy
其 妻 不 下 機
Kỳ thê bất há ky
其 嫂 不 為 炊
Kỳ tẩu bất vị xuy
父 母 不 復 顧
Phụ mẫu bất phục cố
相 看 如 路 岐
Tương khan như lô kỳ
丈 夫 一 失 志
Ttượng phu nhất thất chí
骨 肉 皆 相 離
Cốt nhục giai tương ly
一 朝 大 運 有 時 至
Nhất triêu đại vận hữu th́ chí
六 印 纏 腰 鳴 得 意
Lục ấn triền yêu minh đắc ư
黃 金 百 鎰 璧 百 雙
Hoàng kim bách dật bích bách song
從 車 千 乘 來 鄉 里
Ṭng xa thiên thặng lai hương lư
父 母 郊 迎 嫂 膝 行
Phụ mẫu do nghênh tẩu tất hành
妻 見 其 夫 側 目 視
Thê kiến kỳ phu trắc mục thị
平 生 志 願 畢 於 斯
B́nh sinh chí nguyện tất ư tư
前 倨 後 恭 言 正 鄙
Tiền cứ hậu cung ngôn chính bỉ
合 縱 不 在 卻 彊 秦
Hợp tung bất tại khước cường Tần
但 向 所 親 驕 富 貴
Đăn hướng sở thân kiêu phú quư
刺 股 原 為 權 利 謀
Thích cổ nguyên vị quyền lợi mưu
嗟 乎 此 人 小 哉 器
Ta hồ thử nhân tiểu tai khí
書 中 飽 聞 蘇 秦 名
Thư trung băo danh Tô Tần danh
道 中 卻 過 蘇 秦 亭
Đạo trung khước quá Tô Tần đ́nh

車 馬 金 玉 已 無 跡
Xa mă kim ngọc dĩ vô tích
亭 前 之 草 空 青 青
Đ́nh tiền chi thảo không thanh thanh
世 人 多 讀 蘇 秦 傳
Thế nhân đa độc Tô Tần truyện
猶 為 位 勢 富 貴 傖 其 生
Do vi vị thế phú quư thương kỳ sinh.


dịch là:

Đ́nh Tô Tần
Hai bài
I
Áo cừu rách lánh trời Tây
Quay về đất Triệu khoa tay dối lường
Gạt sáu vua kế hợp tung
Giầu sang áo gấm ung dung về làng
Cát vàng c̣n sáu ấn tan
Ngôi đ́nh cỏ áy thu tàn thê lương
Truyện đời danh lợi chán chường
Kê vàng một giấc vô thường thương ai.


II
Áo cừu Quí Tử rách bươm
Bên vai quẩy đẫy tay không vê làng
Vợ đang dệt cửu ngó ngang
Chị dâu cơm nước thấy chàng làm ngơ 5
Mê cha ruột thịt tảng lờ
Coi như người lạ hững hờ dửng dưng
Trượng phu thất thế đường cùng
Dẫu là một thịt một xương cũng ĺa
Vận may đến một sớm kia

10 Lưng đeo sáu ấn đề huề vẻ vang
Trăm đôi ngọc trăm nén vàng
Ngựa xe trăm cỗ về làng vinh quy
Mẹ cha đón chị dâu quỳ
Vợ nh́n lấm lét bơ khi lỡ thời
15B́nh sinh chí nguyện trọn đới
Trước khinh nay trong thốt lời tiểu nhân
Hợp Tung chẳng đề diệt Tần
Chỉ mong trả hận người thân riêng ḿnh
Dùi đâm vào vế mưu danh

20Than ôi người ấy quả t́nh nhỏ nhen
Tô Tần sử sách ghi tên
Miếu Tô Tần vẫn c̣n bên đường ṃn
Ngựa xe vàng ngọc chẳng c̣n
Trước đ́nh chỉ thấy cỏ non rờn rờn

25Người đời đọc truyện Tô Tần

Lợi danh c̣n để lụy thân thực buồn.


Đối chiếu với Truyện Tô Tần24 trong Sử Kư của Tư Mă Thiên, người đọc thấy hai bài Nguyễn Du viết về Tô Tần trên đây dường như dưng trên những thoại quanh việc Tô Tần đối xử với người thân trong gia đ́nh riêng mà đánh giá nhà biện sĩ này. Nguyễn Du trích dẫn lời Tô Tần nói với thân nhân, ngày đeo ấn sáu nước về nhà: tiền cứ hậu cung, nghĩa là trước kia sao khinh rẻ sao nay kính trọng, và cho đó là lời của kẻ tiể nhân. Điều đó chứng tỏ rằng Nguyễn Du muốn dùng những thoại về Tô Tần đó để suy nghĩ về mối thù hận nhỏ nhen trong tương quan giữa một người buộc ḿnh vào danh lợi, đối với người thân trong gia đ́nh trước và sau khi thành đạt. Ngoài ra, Nguyễn Du c̣n muốn dùng truyện Tô Tần để tŕnh bày với người đọc thơ ông cái mối nguy hại của lợi danh trong đời sống con người.


Sau hai bài viết về biện sỉ Tô Tần, cũng trong ḍng thơ vinh sử Trung Quốc đó, Nguyễn Du viết tiếp hai bài về thích khách Dự Nhượng25:


豫 讓 橋 匕 首 行
Dự Nhượng Kiều Chủy Thỷ Hành
晉 陽 城 外 滔 滔 水
Tấn Dương thành ngoại thao thao thủy
智 伯 漆 頭 為 溺 器
Bá Trí tất đầu vi niệu khí
無 人 報 仇 誠 可 悲
Vô nhân báo cừu thành khả bi
其 臣 豫 讓 身 當 之
Kỳ thần Dự Nhượng thân đương chi
漆 身 為 癩 剔 鬚 眉 5
Tất thân vi lại dịch tu mi
當 道 乞 食 妻 不 知
Đương đạo khất thực thê bất tri
身 挾 匕 首 伏 橋 下
Thân hiệp chủy thủ phục kiều hạ
怒 視 仇 腹 甘 如 飴
Nộ thị cừu phúc cam như di
殺 氣 凜 凜 不 可 近
Sát khí lẫm lẫm bất khả cận
白 日 無 光 霜 雪 飛

10Bạch nhật vô quang sương tuyết phi
再 獲 再 舍 心 不 移
Tái hoạch tái xả tâm bất vi
臨 死 猶 能 三 擊 衣
Lâm tử do năng tam kích y
凌 凌 奇 氣 千 霄 上
Lăng lăng kỳ khí thiên tiêu thượng
自 此 橋 名 更 豫 讓
Tự thử kiều danh canh Dự Nhượng
君 臣 大 義 最 分 明

15Quân thân đại nghĩa tói phân minh
國 士 眾 人 各 易 上
Quốc sĩ tối nhân các dị thượng
愧 殺 人 臣 懷 二 心
Qúy sát nhân thần hoài nhị tâm
千 古 聞 之 色 惆 悵
Thiên cổ văn chi sắc trù trướng
不 是 荊 軻 聶 正 徒
Bất thi Kinh Kha Nhiếp chính đồ
甘 人 豢 義 輕 其 軀

20Cam nhân hoạn dưởng kinh kỳ khu
血 氣 之 勇 不 足 道
Huyết khí chi dũng bất túc đạo
君 獨 錚 錚 鐵 丈 夫
Quân độc tranh tranh thiết trượng phu
路 經 三 晉 皆 丘 土
Lộ kinh tam tấn giai khâu thổ
注 目 橋 邊 如 有 睹
Chú mục kiều biên như hữu đổ
西 風 淒 淒 寒 逼 人

25Tây phong thê thê hàn bức nhân
征 馬 頻 頻 驚 失 路
Chinh mă tần tần kinh thát lộ
匕 首 當 時 七 寸 長
Chủy thủ đương thời thất thốn trường
獨 有 萬 丈 光 芒 亙 古 今
Độc hữu vạn trượng quangmang cắng cổ kim


dịch là:

Bài Hành Lưỡi Dao Găm Dự Nhượng
Tấn Dương nước cuốn lở bờ
Xót đầu Trí Bá đựng dơ nhục nhằn
Thù chưa báo hận c̣n căm
Gia thần Dự Nhượng một thân chí t́nh 5
Mày râu cạo nhẵn sơn ḿnh
Ăn xin giả hủi trá h́nh kế sâu
Dấu dao ngắn nấp dưới cầu
Nhằm đâm bụng địch mưu cao vẹn toàn
Bừng bừng sát khí khó gần

10Giữa trưa trời bỗng tối sầm tuyết sương
Mấy lần bắt thả một ḷng
Chết kề chém áo những mong đáp đền
Ngất trời khí tiết lưu truyền
Lấy tên Dự Nhượng đặt tên cho cầu
Vua tôi nghĩa cả lớn lao
Chúng nhân quốc sĩ khác nhau đôi đường
Làm tôi thẹn kẻ hai ḷng
Một lời vạn thủa xót thương chân thành
Chẳng như họ Nhiếp họ Kinh
Mang ơn biệt đăi vị t́nh xả thân
Nói chi dũng khí hùng tâm
Riêng ông gang sắt ngàn năm ai bằng
Đuờng Tam Tấn g̣ bải hoang
Bên cầu chợt thoáng bàng hoàng bóng ai
Gió tây lạnh thấm bờ vai
Hăi hùng ngựa hư đường dài lỏng cương
Lưỡi dao ngắn chẳng đầy gang
Cổ kim muôn trưởng hào quang sáng ngời


Dự Nhương người nước Tấn, thời Xuân Thu, làm tôi quan đại phu Phạm Trung Hàng nước Tấn. Phạm Trung Hàng bị Trí Bá giết, Dự Nhương làm tôi cho Bá Trí, lúc đó là thượng khanh cầm quyền nước Tấn. Trí Bá ép hai nước nhỏ Hàn và Ngụy hội quân đánh nước Triệu. Triệu Tương Tưử cố thủ thành Tấn Dương. Trí Bá vây Tấn Dương và dùng thủy công tháo nước sông Tấn vào Tấn Dương hại Triệu Tương Tử. Kế không thành v́ bị quân Hàn và Ngụy làm phản. Trí Bá thua chạy trốn, sau bị Triệu Tương Tử giết, lấy sọ làm đồ đựng chất dơ. Dự Nhượng quyết tâm báo thù cho Trí Bá. Nhưng bị Triệu Trương Tử bắt ba lần, tha hai lần, đến lần thứ ba mới giềt. Triệu Trương Tử hỏi Dự Nhượng: “Trước kia người thờ Phạm Trung Hàng, sao Trí Bá giết Phạm Trung Hàng ngươi không báo thù? Nay ta giết Trí Bá ngươi một mực báo thù?”. Dự Nhượng trả lời: “Họ Phạm đăi tôi như người thường, tôi cũng báo lại như người thường. Trí Bá đăi tôi như quốc sĩ, cho nên tôi cũng lấy tư cách quốc sĩ mà báo lại.”


Sau khi bị bắt và được tha, bạn bè có hỏi Dư Nhượng sau không lợi dụng ḷng Triệu Tương Tư yêu mến mà tính truyện gần gữi rồi lập kế giết Triệu Tương Tử mà lại khổ thân sơn ḿnh cho khổ thân. Dự Nhương cho kế đó là kế hai ḷng đáng hổ thẹn mà không theo.


Bị Triệu Tương Tử bắt lần thứ ba, và đem ra giết, trước khi chịu chết Dự Nhượng xin được đánh vào chiếc áo bào của Trí Bá ba cái để hả ḷng. Triệu Tương Tử khen là người có nghĩa, sai người cầm áo bào đưa cho Dự Nhượng. Dự Nhượng tuốt kiếm nhẩy lên đâm ba nhát và
nói: “Ta có thể chết để báo ơn Trí bá đưọc rồi.” Đoạn phục gươm tự sát.


So sánh Dự Nhượng với Nhiếp Chính và Kinh Kha, hai thích khách nổi danh khác trong Sử Kư của Tư Mă Thiên, Nguyễn Du cho Dư Nhượng, chết v́ ḷng trung của quốc sĩ đối với vua, c̣n Kinh Kha và Nhiếp Chính chết v́ bị mua chuộc. Trước mắt Nguyễn Du, đất Tam Tấn, tức nước Tấn sau khi Bá Trí chết, bị chia ra làm ba cho ba nước Triệu, Hàn và Ngụy, th́ nay chỉ c̣n là g̣ hoang, nhưng bên cầu dường như hồn ma Dự Nhượng chưa tan. Ngựa đi qua đó c̣n hư vang. Lưỡi dao ngắn của Dự Nhượng vẫn c̣n ngời sáng.

 

Truyện Dự Nhượng c̣n khởi hứng cho Nguyễn Du viết bài:


豫 讓 橋
Dự Nhượng Kiều


豫 讓 匿 身 剌 襄 子
Dự Nhượng nặc thân thích Tương Tử
此 地 因 名 豫 讓 橋
Thử địa nhân danh Dự Nhượng kiều
豫 讓 既 殺 趙 亦 滅
Dự Nhượng kư sát Triệu diệc diệt
橋 邊 秋 草 空 蕭 蕭
Kiều biên thu thảo không tiêu tiêu
君 臣 正 論 堪 千 古
Quân thần chính luận kham thiên cổ
天 地 全 經 盡 一 朝
Thiên địa toàn kinh tận nhất triêu
凜 列 寒 風 秋 日 薄
Lẫm liệt hàn phong thu nhật bạc
奸 雄 過 此 尚 魂 消
Gian hùng quá thử thưọng hồn tiêu.


dịch là:

Cầu Dự Nhượng


Giết hụt Tương Dự núp đây
Lấy tên Dự Nhượng cầu này đặt tên
Dụ chết nước Triệu đổ liền
Úa vàng cây cỏ đôi bên thu tàn
Ngàn đời luận nghĩa vua quan
Đất trời đạo lớn vẹn toàn sớm mai
Gió đông lạnh lẽo nắng phai
Gian hùng qua đó hồn bay rùng ḿnh.


Trong hai câu đầu Nguyễn Du nhắc lại tích Dụ Nhượng núp dưới cầu chờ Triệu Tương Tư đi qua th́ nhẩy ra hành thích. V́ thế cầu mang tên Dự Nhượng. Nhưng nay Nguyễn Du chỉ thấy cỏ cây hai bên bờ vàng úa v́ mùa thu đang tàn. Câu năm và câu sáu, Nguyễn Du lần lượt nhắc tới truyện Dư Nhượng luận về nghĩa vua tôi, không chịu hàng Triệu Tương Tử rồi kiếm dịp hành thích, v́ cho thế là cư sử hai ḷng; câu tiếp theo là truyện Dự Nhương sau khi đâm vào áo bào của Triệu Tương Tư, coi là đền ơn Trí Bá, rồi quay gươm tự vẫn. Nguyễn Du qua cầu Dự Nhượng chỉ nghe thấy gió đông lành lạnh, trong mầu nắng nhạt. và liên tưởng đến những kẻ gian hùng qua cầu này sợ hăi bạt vía bay hồn.

 

Tiếp theo cái chết v́ danh của thích khách Dự Nhượng, Nguyễn Du đi qua làng cũ của Kinh Kha, cũng là một thích khách mà cái chết được nhiều người tán tụng trong văn học Đông Á, ông khởi hứng viết bài thơ dài dưới đây:


荊 軻 故 里
Kinh Kha Cố Lư
白 虹 貫 日 天 漫 漫
Bạch hồng quán nhật thiên man man
風 蕭 蕭 兮 易 水 寒
Phong tiêu tiêu hề dịch thủy hàn
歌 聲 慷 慨 金 聲 烈
Ca thanh khảng khái kim thanh liệt
荊 軻 從 此 入 秦 關
Kinh Kha ṭng thử nhập tần quan
入 秦 關 兮 持 匕 首 5
Nhập Tần quan hề tŕ chủy thủ
六 國 深 仇 一 引 手
Lục quốc thâm cừu nhất dẫn thủ
殿 上 猝 然 一 振 驚
Điện thượng thốt nhiên nhất chấn kinh
左 右 手 搏 王 環 柱
Tà hữu thủ bác vương hoàn trụ
階 下 舞 陽 如 死 人
Giai hạ Vũ Dương như tử nhân
神 勇 毅 然 惟 獨 君

10Thần dũng nghị nhiên duy độc quân
縱 然 不 殺 秦 皇 帝
Túng nhiên bất sát Tần hoàng đế
也 算 古 今 無 比 倫
Dă toán cổ kim vô tỷ luân
怪 底 行 蹤 原 巿 隱
Quái để hành tung nguyên thị ẩn
曾 與 燕 丹 無 夙 分
Tằng dữ Yên Đan vô túc phận
殺 身 只 為 受 人 知

15Sát thân chỉ vĩ thũ nhân tri
徒 得 田 光 輕 一 刎
Đồ đắc Điền Quang khinh nhất vẫn
可 憐 無 辜 樊 於 期
Khả liên vô cô Phàn Ô Kỳ
以 頭 佐 人 無 還 時
Dĩ đầu tá nhiên vô hoàn th́
一 朝 枉 殺 三 烈 士
Nhất triêu uổng sát tam liệt sĩ
咸 陽 天 子 終 巍 巍

20Hàm Dương thiên tử chung nguy nguy
燕 交 一 望 皆 塵 土
Yên giao nhất vọng giai trần thổ
秋 日 秋 風 滿 官 路
Thu nhật thu phong măn quan lộ
巿 上 歌 聲 不 復 聞
Thị thượng ca thanh bất phục văn
易 水 波 流 自 今 古
Dịch thủy ba lưu tự kim cổ
故 里 枳 棘 縱 復 橫

25Cố lư chỉ cức tung phục hoành
只 有 殘 碑 猶 未 傾
Chỉ hữu tàn bi do vị khuynh
莫 道 匕 首 更 無 濟
Mạc đạo chủy thủ cánh vô tế
揭 竿 斬 木 為 先 聲
Yết can trảm mộc vi tiên thanh.


dịch là:

Làng Cũ Kinh Kha


Trời hồng mống trắng tiễn đưa
Nước sông Dịch lạnh gió lùa giá băng
Tiếng ca khẳng khái sắt vàng
Kinh Kha lẫm liệt bước sanh đất Tần 5
Thủ dao ngắn vào cung Tần
Thù sau sáu nước một thân đáp đền
Bỗng nhiên chấn động điện trên
Tần vương quanh cột bá quan cuống cuồng
Dưới thềm chết đứng Vũ Dương

10Kinh Kha thần dũng can trường hiên ngang
Dầu không giết được Tần Hoàng
Nhưng ai sánh nổi cho bằng xưa nay
Vốn người tu chợ nơi đây
Với Yên Đan chẳng nghĩa dầy ơn sâu

15Chỉ v́ ư hợp tâm đầu
Một thân liều chết chẳng cầu chi hơn
Điền Quang tự vẫn thác oan
Đem đầu cho mượn thiệt thân Ô Kỳ
Uổng ba liệt sĩ đương th́

20Hàm Dương ngôi cả uy nghi vẫn bền
Mịt mờ cát bụi đất Yên
Đường quan nắng quái xiên xiên cuối trời
Tiếng ca giữa chợ tắt rồi
Nước sông Dịch vẫn chẩy xuôi chẳng ngừng

25Làng xưa gai cỏ như rừng
Bia tàn c̣n đó mấy từng rêu xanh
Chớ rằng dao ngăn không thành
Cờ sào giáo gỗ dân lành noi gương.


Kinh Kha người nước Vệ, sau dời sang nước Yên. Làng cũ của Kinh Kha ở trên đất Yên, gần Bắc Kinh ngày nay. Thái Tử Đan, con của Hỷ Yên Vương, bị đưa sang Tần làm con tin, gặp Tần Doanh Chính thành đôi bạn nhỏ chơi đùa cùng nhau. Tần Doanh Chính sau đó lên ngôi, tức là Tần Thủy Hoàng, đối xử không đẹp với thái tử Đan. khiến thái tử Đan bỏ trốn về nước. Đến khi Tần Thủy Hoàng đánh bại Tề, Sở, Ngụy, Triệu, Hàn, sắp sửa đánh Yên, th́ thái tử Đan lo sợ t́m kiếm khách dũng cảm sang Tần uy hiếp vua Tần bỏ ư đồ đánh Yên hoặc giết chết. Điền Quang tiến cử Kinh Kha giúp thái tử Đan làm việc đó.

 

 


21 Liêm Pha, Lạn Tương Như Truyện, Sử Kư, Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 519-541.

22. Hoài Âm Hầu Liệt Truyện, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách dă dẫn, tr. 646-678.

23. Liêm Pha, Lạn Tương Như truyện, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 519-535.

24. Truyện Tô Tần, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 376-404.

25. Thích Khách Liệt Truyện, đoạn 3, Sử Kư Tư Mă Thiên, sách đă dẫn, tr. 559-562

 

 

 

 

Xem KỲ 14

 

 

 

 

 

 

 

LÊ PHỤNG
 

 

 

www.ninh-hoa.com