www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Main Menu

 
 

 

 

 

LÊ PHỤNG
 

 


N CƯỜI THIỀN
 

 

 

 

 

IV

 

Thiền thoại thứ ba, mang mầu sắc châm biếm dựng trên mối tương quan giữa hai người bạn đồng môn, đời nhà Tống, như sau[1]:

Ở thời Đại Huệ Tông Cảo (1089-1163), một đại sư đời nhà Tống, có một ông tăng tên là Đạo Khiêm, học Thiền đă nhiều năm nhưng chưa nhập lư. Dược phái đi hành cước ở phương xa, ông tỏ vẻ thất vọng. Cuộc viễn du kéo dài tới sáu tháng trời, chắc sẽ là mối chướng đạo hơn là trợ đạo cho ông. Một ông bạn đồng môn, tên là Tống Nguyên thương hại ông bèn nói: “Tôi sẽ theo ông trên đường hành cướ`c, sẽ làm những ǵ có thề làm được giúp ông. Không có lư do nào khiến ông phải bỏ dở việc tham thiền, cả đến lư do xê dịch.” Thế rồi cả hai cùng lên đường.

Một dêm kia, Đạo Khiêm, tuyệt vọng nài nỉ người bạn đường giúp ông vén màn bí mật của vũ trụ và nhân sinh. Người bạn đáp: “Tôi sẵn sàng giúp ông bất cứ việc ǵ, nhưng có năm điều tôi không thể giúp ông. Những điều ấy ông phải đảm đương lấy”. Đạo Khiêm xin cho biết năm diều ấy là nhưng điều ǵ. Ông bạn đáp: “Chẳng hạn như khi ông mặc áo ăn cơm th́ tôi không thể ăn giùm, mặc giùm ông được. Ông phải tự ḿnh ăn lấy tự ḿnh mặc lấy. Khi ông maqác ỉa mắc đái, ông phải tự ḿnh lo liệu, tôi không thể làm thay ông. Rốt hết chính là ông, không thể ai khác, phải mang cái thây chết này của ông suốt khoảng đường trường này.” Lời nhận xét phút chốc mở tâm người cầu đạo. Ông này mừng quá với điều khám p0há đến không c̣n biết nói ǵ để tỏ niềm vui. Bấy giờ Tông Nguyên mới nói rằng công quả của ông nay đă tṛn, từ nay sự đi chung không c̣n ư nghĩa nữa. Thế rôi hai người chia tay nhau và Đạo Khiêm tiếp tục cuộc hành tŕnh một ḿnh. Sáu tháng sau, Đạo Khiêm trở về chùa cũ. Sư phụ là Đại Huệ t́nh cờ xuống núi, gặp ông đang lên chùa, bèn nói “Bây giờ thỉ đệ tử biết như thế nào rồi chứ?”.

Người đọc ai cũng nhận ra nét châm biếm trong ba Thiền thoại trên đây. Nét châm biếm đó hiển hiện trong sự đảo lộn nhưng trật tự thông thường. Nét châm biếm đó là nét châm biếm của câu truyện cổ tích Lọ thuốc Trường Sinh[2], tóm tắt như sau:

Ngày xưa, ở một làng nọ, có một nông phu rất nghèo, cha già đau ốm lâu ngày, không có tiền thuốc than mà chết. Gặp kỳ trởi mưa to gió lớn, ngập lụt khắp nơi, anh nông phu không nhờ được ai khiêng gíu sác cha đem chôn; lại không có cả tiền mua áo quan, nên đành lấy chiếc chiếu độc nhất trong nhà, bó sác cxha rồi một ḿnh vác ra g̣ cao chôn cất. Dọc đường, tới một chỗ nước xoáy mạnh, anh nông phu trượt chân ngă, nước lũ cuốn xác cha anh mất tích. Anh cố gắng t́m kiếm sác chai không được, đành phải quay về nhà, ḷng áy náy vô cùng.

Đến khuya, anh năm mộng thấy một con rồng hiện đến van xin anh hăy đưa thây cha đi chôn nơi khác, chứ để vào hàm rồng khiến nó đau đớn tội ngfhiệp. Anh hỏi rồng xác cha anh ở đâu, th́ rồng bảo là hiện đang kẹt ở khe đá ngoài cửa sông, và nơi đó chính là hàm rồng. Hôm sau, Anh y lời rồng, đến t́m xác cha th́ thấy bị mắc ở khe đá thật, bèn đưa lên g̣ cao chôn cất.

Đem đến, rồng lại hiện lên cám ơn và tặng anh nông phu một lọ thuốc trường sinh. Anh ta cất kỷ lọ thuốc trong buồng, xem là của quư, không cho ai hay cả. Mấy năm sau, anh lấy vợ, rồi một hôm đi làm vắng, chị vợ ở nhà dọn dẹp trong buồng, thấy lọ thuốc, mở ra coi, thuốc sóng sánh đổ ra tay chỗ nào th́ chỗ ấy đẹp ra. Chị liền lấy cả lọ đem ra sau nhà lau rửa cả mặt mày lẫn ḿnh mẩy, và bỗng nhiên chị trở nên xinh đẹp lạ lùng.

Người chồng về trông thấy, lấy làm ngạc nhiên, hỏi th́ vợ liền kể lại sự t́nh, anh xem đến lọ thuốc trường sinh, th́ thấy không c̣n lấy một giọt. Việc đă lỡ rồi, lại thấy vợ đẹp khác thường, anh đâm ra yêu thgương vợ hơn trước.

Tiếng tăm người đẹp đến tai nhà vua, vua cho đ̣i vào cung, trông thấy người đẹp đâm ra mê mệt, bèn giữ lại trong cung. Hai vợ chồng anh nông phu đang t́nh nghĩa đằm thắm, bỗng phải chia ĺa, chỉ c̣n biết nuốc nước mắt, không có cách nào để gặp lại nhau được. Được ít ngày, anh nông phu ra sau hè, chỗ vợ đă tắm rửa bằng nước trường sinh, th́ thấy luống hành trồng cạnh đó to lớn khác thường. Anh bèn nhổ lên, đêm lên kinh đô, vừa đi vừa rao:

Dọc bằng đ̣n gánh

Củ bằng b́nh vôi

Ai mua hành tôi

Th́ thương tôi với …

Chị vợ ở trong cung vua, nghe tiếng chồng rao kỳ lạ, bật lên tiếng cười. Nhà vua từ ngày giữ người đẹp trong cung, đă t́m đủ mọi cách, dỗ dành để vui vầy cùng ḿnh, đều bị nàng cự tuyệt, và nàng suốt ngày đêm khóc lóc. Nay chỉ nghe tiếng rao hành mà nàng bật cười, vua bèn sai gọi người bán hành vào cung, rồi bí mật trao đổi quần áo, để tự ḿnh làm cho người đẹp cười thêm nữa.

Khi nhà vua gánh hành ra ngoài thành cất tiếng bắt chước rao th́ anh nông phu, đă thay đổi quần áo đóng vai vua, liền hạ lệnh cho bắt ngay để chém đầu.

Ông vua thật nói thế nào cũng không ai tin, thẩy đều cho là thằng điên. C̣n anh nông phu th́ nghiễm nhiên được làm vua và đoàn tụ cùng người vợ đẹp.

Truyện cổ truyền miệng trên đây dường như nhiều sắc dân cũng từng có. Nét châm biếm của câu truyện này là t́nh tiết thay bậc đổi ngôi: nhà vua đánh đổi ngai vàng, lấy gánh hành của anh nông phu, để mua ḷng người đẹp, rồi bị quân lính của chính nhà vua bắt và đem hành h́nh, và anh nông phu t́m lại được cô vợ đẹp và lên ngôi vua.

Trở lại Thiền thoại của Bạch Ẩn, sư phụ của ngài, đă từng bao lần dùng cả vũ lực cả lời nói nặng, không mở được mắt huệ cho Bạch Ẩn. Thế rồi chỉ nhờ mấy cán chổi phang lên đầu của bà già quê mùa mà Bạch Ẩn đă giác ngộ. Đó là sự thay bậc đổi ngôi giữa một thiền sư tiếng tăm lừng lẫy với một lảo bà quê mùa.

Trong Thiền thoại về ngài Đức Sơn, vốn là người văn hay chữ tốt, lư luận cao sâu, viết ra những thiên sớ giải về kinh Kim Cương, với cao vọng  làm thay đổi cả Thiền học, nhưng rồi tất cả những công phu đó cũng không đủ trả lời một câu hỏi của một bà hàng nước bên đường. Đó cũng là một cuộc thay bậc đổi ngôi trong một truyện cười.

Ba là, Thiền thoại về Đạo Khiêm, sau nhiều năm học Thiền mà chưa nhập lư. Dầu sư phụ là một đại sư cũng không giúp ǵ cho ông được. Rồi chỉ nhờ một nhận xét rất tầm thường của một người bạn, mà ông đắc ngộ. Đó là trật tự trong việc truyền thụ Thiền học bị đảo lộn. Đó là nụ cười Thiền của Thiền thoại về Đạo Khiêm.

Thiền thoại thứ tư là Thiền thoại về Hương Nghiêm Trí Nhàn, cũng mang nét châm biếm dựng trên một sự thay bậc đổi ngôi. Truyện như sau [3]

Hương Nghiêm Trí Nhàn là đệ tử của Bách Trượng (724-814). Bách Trượng qua đời, Hương Nghiêm sang thụ giáo Quy Sơn (771-853) một cao đệ của Bách Trượng. Quy Sơn hỏi: “Tôi nghe nói sư đệ trước tham học cùng một thầy Bách Trượng với tôi, sư đệ thông minh tuyệt vời; nhưng tôi không hỏi sư đệ về sở học b́nh sinh, cũng không hỏi về vô số kinh sách sư đệ đă đọc qua. Tôi chỉ hỏi sư đệ: “Lúc sư đệ chưa ra bào thai, chưa phân biệt ǵ ǵ hết, thử nói một câu xem!”

Hương Nghiêm mịt mờ không biết đường nào trả lời. Ông lui vào thất, đem hết những văn chương chữ nghĩa ghi chép bấy lâu ra tham cứu, nhưng không t́m được đoạn nào có thể nêu làm điểm thân kiến của riêng ông. Rốt cuộc ông trở lại Quy Sơn khẩn khoản xin chỉ giáo. Quy Sơn đáp: “Nếu tôi nói cho sư đệ biết, sau này nhất định sư đệ sẽ mắng tôi, v́ tôi nói là nói tới cái biết của tôi, xét ra có dính líu ǵ đến việc của sư đệ”. Hương Nghiêm thất vọng, nghi vị sư huynh kia không tốt bụng. Rốt cùng ông đem những kinh luận ngày trước đă xem đốt ráo, coi chúng như “bánh vẽ ăn chẳng no”.; nguyện gác thân ngoài thế sự, sống cuộc đời tàn trong cô quạnh và chất phác theo giới luật. Ông nghĩ rằng: “Ích lợi ǵ khổ công tham cứu Phật giáo, thà làm một ông đạo không chùa không viện, cơm cháo đắp đổi qua ngày, khỏi nhọc tâm thần.

Thế rồi Hương Nghiêm từ giă Quy Sơn ra đi, đến Nam Dương, cất một cái cốc nhỏ bên cửa chùa của quốc sư Huệ Trung. Một ngày nọ, ông chặt cây quét lá, một viên sỏi bắn vào khóm tre phát ra tiếng động, đập vào trí óc ông. Ông cười thất thanh, ngộ ngay trong lúc đó. Câu hỏi của Quy Sơn sáng rơ lên; ông vui mừng như gặp lại một bà con đă mất. Ông vội về tắm gội, đốt hương, hướng vọng về phía Quy Sơn và nói rằng: “Ḥa thượng thực là đại từ, ơn ngài c̣n hơn cha mẹ, nếu lúc trước v́ ta mà nói ra th́ ta đâu có được như hôm nay.”


 

[1] Daisetz teitaro Suzuki, Thiền Luận, Tập Thượng, Sđd., tr.383-384.

[2] Hoàng Trọng Miên, Việt Nam Văn Học Toàn Thư, Tập 2, tr. 211

[3] Daisetz teitaro Suzuki, Thiền Luận Tập I, Sđd., tr. 385-386

 

 

 

 

oOo

 

Xem Kỳ 13

 

 

 

 

 

LÊ PHỤNG
 

 

 

www.ninh-hoa.com