www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

Main Menu

 
 

 

 


Tư Duy Trong

Thơ NGUYỄN KHUYẾN
Lê Phụng
 

 

 

Kỳ 19:

VIII


Về Với ĐẠO

Trên đường về với Đạo, Nguyễn Khuyến để lại cho chúng ta bài thơ nôm:

 

Thu Điếu

Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo
Sóng biếc theo làn hơi gợntí
Lá vàng trước gió khẽ đua vèo
Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
Ngơ trúc quanh co khách vắng teo
Tựa gối ôm cần lâu chẳng được
Cá đâu đớp động dưới chân bèo.

Người Việt Nam, bất kỳ ai, đă từng học qua sách Quốc Văn Giáo Khoa Thư lớp Sơ Đẳng cũng đều thuộc ḷng bài thơ này. Cảnh thơ đơn giản là một mặt ao về mủa thu có một chiếc thuyền con và có một ông lăo ôm cần đợi cá cắn câu.

Đàng khác trên mặt văn Đông Á, cảnh thơ này là cả một ḍng thơ phong phú. Trên mặt triết học, cảnh thơ này là cảnh TrangTử đă nhiều lần nhắc nhở tới trong sách Nam Hoa Kinh. Trên mặt văn thơ chuyển biến từ ḍng thơ Việt Âm sang ḍng thơ Nôm, bài ThuĐiếu là một thành công của Nguyễn Khuyến trong việc kéo dài ḍng thơ câu cá Trung Quốc sang thơ Việt Nam, trên mặt tư tưởng và trên mặt thi hiệu, poétique, bài Thu Điếu có thể coi là một bài mà tác giả góp tiếng thơ Việt Nam vào ḍng thơ Đông Á. Những trang kế tiếp tŕnh bày bài Thu Điếu trên ba mặt kể trên.

Trước hết là cảnh thơ bài Thu Điếu trên mặt triết học của Trang Tử.

Trong chương Khắc Ư 78, Trang Tử kể ra năm hạng người: một là sơn cốc chí sĩ những người đi ở ẩn để sửa ḿnh, hai là b́nh thế chí sĩ những người th́ch dậy dỗ thiên hạ, ba là triều đ́nh chí sĩ những người thích pḥ vua giúp nước, bốn là giang hải chí sĩ nhưng người lánh đời ưa nhàn về chốn ao chầm ngồi ôm cần câu cá, năm là dần đạo chí sĩ nhưng người chuyên chú luyện khí mong thọ như Bành Tổ, sáu là những thánh nhân không làm mà hợp đạo trời. Vậy th́, phải chăng người ưa nhàn lánh đời ôm cần câu cá, như h́nh ảnh tác giả bài Thu Điếu, có thể coi là những người đă vượt được quá nửa con đương tu tập theo đạo Lăo Trang?

H́nh ảnh ông lăo câu là h́nh ảnh Trang Tử tự họa trong truyện Rùa Thần, chương Thu Thủy 79, sách Nam Hoa Kinh:

Thầy Trang câu ở sông Bộc. Vua Sở sai hai quan đại phu đến nói trước rằng:
- Xin đem đất nước để phiền ngài ...
Thầy Trang cầm cần câu chẳng quay lại mà rằng:
- Tôi nghe nước Sở có rùa thần, chết đă ba ngàn năm. Nhà vua đựng vào ḥm vải, cất ở miếu đường. Con rùa ấy mong chết đdể lại bộ xương qúy giá, hay mong sống mà lê đuôi ở trong bùn lầy?
Hai quan đại phu đáp :
- Mong sống mà lê đuôi ở trong bùn lầy.
Thầy Trang nói :
- Đi thôi! Tôi sẽ lê đuôi ở trong bùn lầy

Trong sách Cổ Học Tinh Hoa, Nguyễn Văn Ngọc và Trần Lê Nhân bàn về đoạn Rùa Thần trên đây như sau 80 :

Hiền như Trang Tủ mà đi câu trên sông Bộc là muốn an nhàn không c̣n để thân bó buộc trong ṿng danh lợi nữa. Sở Vương không hay, sai người đến cầu. Trang Tủ hỏi chuyện con rùa thần tức là để tỏ ư từ chối. Ôi! Bấy giờ nhân đời Chiến Quốc, người ta đă có câu: “Chiến Quốc chi tiện sĩ” nghỉa là kẻ sĩ đời Chiến Quốc hèn hạ, đáng khinh, cho nên Trang Tử không chịu ra cũng có lẽ vậy. Lúc đổi đang sôi nổi đắm đuối về danh lợi, xâu xé tranh cướp nhau, xác người tuy c̣n nhưng ḷng người đă chết, th́ đua với người chỉ là ô uế tới thân. Có đâu cao thượng bằng cầm cần câu trên sông Bộc, làm lăo ngư ông sống gần tạo hóa, xa đời ô trọc chả nhẹ nhàng cái thân ư!

Lui về chốn ao chầm là h́nh ảnh Trang Tử vẽ chân dung Khổng Tử trong một bức hư họa như ghi trong chương Sơn Mộc như sau:

Thầy Khổng bị vây ở giữa khoảng Trần Sái, bẩy ngày không nấu ăn. Thái Công Nhậm đến thăm thầy, hỏi:
- - Nhà ngươi sắp chết chăng?
Thưa:
- Vâng
- Nhà ngươi ghét chết chăng?
- Vâng!
Nhậm nói:

- Tôi từng nói về đạo không chết. Biển Đông có giống chim, tên nó là ư nhi. Nó là giống chim xập xập x̣e x̣e mà không có tài ǵ. Nương náu mà bay.Bức hiếp mà đậu. Tiến không dám đi trước. Lui không dám đi sau. Ăn không dám nếm trước, tất dùng món c̣n thừa. Thế cho nên đàn bạn nó không ruồng đuổi, mà người ngoài th́nh ĺnh không hại nổi. V́ té khỏi tai nạn. Cây thẳng chặt trưóc. Giếng ngọt cạn trước. Nhà ngươi chắc là sửa trị để nạt kẻ ngu hèn; tu ḿnh để tỏ người nhơ đục; lồ lộ như nêu mặt tṛi mặt trăng mà đi; cho nên không thoát khỏi. Hồi xưa, tôi nghe ở người có đức đại thành rằng : « kẻ tự khoe th́ không công! Kẻ thành công th́ mất danh. Kẻ thành danh th́ thiệt hại. Ai có thể bỏ công cùng danh mà trả cho mọi người? Đạo ḿnh lưu hành mà không nhận công. đức ḿnh lưu hành mà không lấy danh. Thuần thuần thường thựng, sánh với kẻ cuồng, Trước dấu, bỏ thế chẳng v́ công danh. Thế cho nên « không trách chi người, mà người cũng không trách » Bậc chí nhân không có tiếng. Nhà ngươi thích ǵ?

Thầy Khổng nói :

- Phải lắm

Liền từ giă bạn bè, bỏ học tṛ; trốn vào chầm lớn; mẵc áo cừu áo vải; ăn hạt gắm hạt dẻ; vào đám muông không làm loạn đàn, vào đám chim không làm loạn hàng. Chim muông không ghét, mà huống chi ngựi.

Lời Thái Công Nhậm khuyên Khổng Tử bỏ công cùng danh, trả cho mọi người là thuật hư ḿnh, thuận thời để chơi với đạo đức mà thoát khỏi nạn đời. Đó phải chăng chính là việc Nguyễn Khuyến đă làm khi lấy cớ già bệnh xin vua cho lui về Vườn Bùi?

Sang chương Điền Tử Phương, sách Nam Hoa Kinh, Trang Tử kể truyện Văn Vương chơi ở đất Tang gặp mộ tông già, như sau  81:

Ông già câu mà không phải là câu : không phải là kẻ cầm cần mà câu mà có câu. Thường câu chơi mà thôi.

Sang chưong Ngoại Vật, Trang Tử ghi truyên Nhậm Công Tử như sau 82 :

Nhậm Công Tử làm ưỡi câu lớn, giây câu to. Dùng năm chục trâu mộng làm mồi. Ngồi xổm ở Cối Kê, gieo cần xuống biển Đông. Đầy năm không được cá. Rồi đó mà cá lớn ăn mồi, kéo lưỡi câu, lặn miết. Vùng vẫy dương vây : sóng bạc bằng núi. Nước bể rầm rộ, tiếng ngang với qủy thần. Ngh́n dặm khiếp sợ. Nhâm Công Tử được cá, phanh ra ướp. Từ Chế Hà sang Đông, Thương Ngô sang Tây, không ai không ngấy vị cá ấy.

H́nh ảnh Nhậm CôngTử là h́nh ảnh đối nghịch với h́nh ảnh ông già đất Tang. Ông già đất Tang câu làcâu chơi, cầm cần không lưỡi không mồi, không màng tới chuyện được cá. Nhậm công Tử, làm lưỡi câu lớn, giây câu to, dùng trâu mộng lảm mồi, chỉ mong được cá. Cảnh trời biển bao la., sóng bạc bằng núi, tiếng sóng ngang với tiếng qủy thần cũng chẳng nghe, chỉ mong được cá. Được cá lớn, phanh ra ưóp, phân phát cho mọi người từ Chế Hà sang Thương Ngô, nhưng ngựi người phải ăn măi một vị cá đều chán ngấy.

H́nh ảnh Nhậm Công Tử ngồi xổm ở Cối Kê khác hẳn h́nh ảnh của Nguyễn Khuyến; ông câu đất Tang này trái lại chính h́nh ảnh Nguyễn Khuyến tư họa trong bài Thu Điếu :

Tựa gối ôm cần lâu chẳng được
Cá đâu đóp động dưới chân bèo.

Trang Tử kể tiếp tích ông già câu đất Tang :

[Văn Vương] đón ông già đất Tang mà trao quyên. bính [...] Ba năm sau [...] tôn lên làm Thái Sư, quay mặt về Bắc mà hỏi:
- Chính quyền đă có thể tới thiên hạ được chưa?

Ông già đất Tang lặng thinh mà không thưa. Ơ hờ mà từ chối. Sớm ra lệnh mà đêm trốn. Suốt đời không c̣n nghe ai nói tới nữa.

Sau hết, chương Ngư Phủ 83 , sách Nam Hoa Kinh có truyện Ngu Phủ ghi lại buổi gặp gỡ giữa Khổng Tử và một ông lăo câu vô danh. KhổngTử cùng môn đệ chơi ở Truy Duy, ngồi nghỉ trên Đàn Hạnh. Học tṛ đọc sách, thầy gẩy đàn. Bỗng có một lăo đánh cá, xuống thuyền mà lại, râu mày đua trắng, xơa tóc, vung vạt áo theo băi mà lên; tay trái vịn đầu gối, tay phải tỳ má đứng nghe. Khúc rứt ông lăo gôi Tử Cống chỉ Khổng Tử mà hỏi là ai. Tử Cống cho hay đó là Khổng Tử, tính t́nh trung tín, sống theo nhân nghĩa, sửa lễ nhạc, lựa nhân luân,  trên hết ḷng với vua, dưới đươc ḷng dân, làm lợi cho thiên hạ. Nhưng không phải là vua, cũng chẳng phải là quan. Ông lăo cười mà nói:

Nhân th́ đành rằng nhân.
Chỉ sợ không thoát nổi thân. 
Ḷng vất vả, Xác chật vật. 
Làm nguy cho đời thật. 
Than ôi! Chia ĺa với đạo, xa thay.

Tử Cống về thưa với Khổng Tử. Khổng Tử vội chạy tới bờ chầm nài nỉ ông lăo chỉ giáo. Ông lăo vạch ra tám vết xấu và bốn mối lo của KhổngTử. Tám vết xấu là: hóng tức không phải việc ḿnh mà làm; nịnhchẳng có người mời mà tự leo lên; siểm là đón ư mớm lời; dua là không chọn phải trái mà nói; gièm là nói xấu người khác; phá là tách bạn ĺa thân; ác là tâng bốc hăo huyền; hiểm là tám ừ tư gật miễn đạt được điều ḿnh muốn khiến vua minh không dùng bạn hiền không thân. Bốn mối lo là nhiễu tức là thích làm việc lớn để cầu công danh; tham tức cậy khôn xâm phạm người;bướng là thấy lỗi chẳng đổi; thiên là người đồng với coi là được, người không đồng với ḿnh th́ dầu hay cũng không cho là hay. Có bỏ được tám vết xấu, đùng phạm vào bốn mối lo th́ mới có thể dậy đươc.

Khổng Tử hỏi ông lăo chài về nguyên do khiến nhiều lần bị khó Lỗ, ở Vệ, ở Tống; ở Trần, Sái. Ông lăo chài cho  hay tất cả chỉ vỉ thuyết hữu vi của Khổng Tử.

Sau hết ông lăo chài nói về lẽ thật. Lẽ thật là lẽ cảm được ḷng người; “cái thật ở trong th́ thần động ở ngoài”. Cái thật là tự trời. Thánh nhân thuận theo đạo trời, quư trọng lẽ thật, không câu nệ về thế tục.

Khổng Tử xin theo lăo chài học đạo. Nhưng ông lăo chèo thuyền ven theo đám lau sậy mà đi.

Tóm lại h́nh ảnh ông câu, qua h́nh ảnh Trang Tử bên sông Bộc, Thái Công Nhậm, ông già đất Tang hay ông lăo đánh cá là h́nh ảnh một chân nhân đă tới cơi huyền đồng.

Những h́nh ảnh ông câu như trên đă trở thành thi liệu trong ḍng thơ ông câu, ở Trung Quốc. Bài thơ quen thuộc nhất trong ḍng thơ ông câu là bài từ của Trương Chí Ḥa (730-810) 84 :

 

漁 歌 子
Ngư Ca Tử

西 塞 山 前 白 鷺 飛 
Tây tái sơn tiền bạch lộ phi 
桃 花 流 水 鱖 魚 肥
Đào hoa lưu thủy quyết ngư ph́
菁 篛 笠
Thanh nhược lạp
綠 蓑 衣
Lục thoa y
斜 風 細 雨 不 須 歸
Tà phong tế vũ bất tu quy

dịch là

Bài Ca Ông Chài

Tây Tái đầu non c̣ trắng bay
Hoa đào nước cuốn cá béo quẫy
Mảnh nón mê
Manh áo lá
Dằm mưa giăi gió chẳng thiết vê.

Cảnh thơ của bài từ là một cảnh thiên nhiên hùng vĩ có núi cao sông rộng, có chim trời cá nước. Thực cảnh lăo câu là lăo chài áo tơi nón lá dưới trời cảnh mua gió phũ phàng, nhưng lăo câu chẳng nghĩ tói về. Cảnh thơ này, theo sử họa Trung Quốc đă tạo hứng cho họa sư Mă Viễn (1280-1354) vẽ nên bức danh họa lăo câu thả thuyền buông câu trong cảnh nước trời vô tận, (xem phụ bản 3) nổi tiếng khắp Đông Tây. Trong sử họa Nhật Bản, (xem phụ bản 4) có bức Thuyền Câu Dưới Mưa của Ikkyu Sojun (1394-1481) cũng là một họa phẩm vẽ theo cùng một cảm hứng và cũng nỗi danh khắp Âu Á Mỹ. Làn mưa  bay chéo từ trái sang phải, tặt vào vát đá hắt chéo từ phải qua trái là một họa thuật sau đó nhiều danh họa Nhật Bản khác áp dụng.Lăo câu áo tơi nón lá,  trên lá thuyền câu nhỏ, quên mưa băo gợi lên h́nh ảnh con người bước ra ngoài ṿng cương tỏa.

 
Phụ bản 3 : Tranh Mă Viễn

Sau Trương Chí Ḥa, Liễu Tôn Nguyên (773-819)85 cũng dùng h́nh ảnh lăo câu trong bài tứ tuyệt và bài thất ngôn cổ thi dưới đây:

 

江 雪 
Giang Tuyết

千 山 鳥 飛 絕
Thiên sơn điểu phi tuyệt
萬 徑 人 蹤 滅
Vạn kính nhân tung diệt
孤 舟 蓷 笠 翁
Cô chu thôi lạp ông
獨 釣 寒 江 雪
Độc điếu hàn giang tuyết

dịch là

Tuyết Sông

Chim trời bặt bóng ngàn non
Dấu chân vạn nẻo đường ṃn c̣n đâu
Áo tơi một lá thuyền câu
Một cần lạnh trắng một mầu tuyết sông.

giới b́nh thơ cho rằng dẫy núi cao ngăn đường chim bay không thu hẹp cảnh thơ, trái lại mở ra chiều lên cao như ư thơ vươn lên Đạo.

Trong mạch thơ lăo câu, Liễu Tôn Nguyên 86 c̣n để lại bài thất ngôn cổ thi :

 

漁 翁
Ngư Ông

漁 翁 夜 傍 西 岩 宿
Ngư ông dạ bàng tây nham túc
曉 汲 清 湘 然 楚 竹
Hiểu cấp thanh tương nhiên Sở trúc
煙 銷 日 出 不 見 人
Yên tiêu nhật xuất bất kiến nhân
欸 乃 一 聲 山 水 綠
Ai năi nhất thanh sơn thủy lục
迴 看 天 際 下 中 流
Hồi khán thiên tế hạ trung lưu
岩 上 無 心 雲 相 遂
Nham thượng vô tâm vân tương toại

dịch là

Ông Câu

Ông câu thuyền ghé bến Tây
Nước trong măng Sở nồi đầy sớm mai
Nắng tan sương chửa thấy ai
Mái chèo khua động sông dài núi xanh
Ngoái nh́n trời nước mông mênh
Đuổi nhau mây nổi bồng bềnh đầu non.

Khác với cảnh thơ bài Tuyết Giang thu gợn trong rặng núi vươn cao về với đạo, cảnh thơ bài Ông Câu trải rộng ra tới chân trời trong sương sớm lúc mặt trời mới mọc, với những làn mây đuổi nhau trên đầu núi xa. Đó là cảnh mà người mong về với đạo t́m thấy cảnh tĩnhcủa nước, tiêu biểu cho cái tĩnh của thánh nhân như ghi trong Nam Hoa Kinh, chương Thiên Đạo 87:

Nước tĩnh th́ sáng,  soi được râu mày; đứng được thăng bằng, thợ cả lấy đó làm mức. Nước tĩnh c̣n sáng, huống chi là tinh thần Ḷng thánh nhân tĩnh chăng? Gương của trời đất đó; kính của muôn vật đó. Ḱa hư tĩnh, điềm đạm vắng lặng, không làm, là mực bằng của trời đất, bậc chót của đạo đức.

Chữ tĩnh này là điều mong ước của nhà thơ Đuờng Vương Duy (699-759) như viết trong bài 88:

 

酬 張 少 府
Thù Trương Thiếu Phủ

晚 年 唯 好 靜
Văn niên duy hảo tĩnh
萬 事 不 關 心
Vạn sự bất quan tâm
自 顧 無 長 策
Tự cố vô trường sách
空 知 返 舊 林
Không tri phản cựu lâm
松 風 吹 解 帶
Tùng phong xuy giải đái
山 月 照 彈 琴
Sơn nguyệt chiếu đàn cầm
君 問 窮 通 理
Quân vấn cùng thông lư
漁 歌 入 浦 深
Ngư ca nhập phố thâm.

dịch là

Đáp Lời Trương Thiếu Phủ

Về già chữ tĩnh nhưng mong
Việc đời muôn sự ngoài ṿng dửng dưng
Biết ḿnh sách lược tầm thường
Lui về vườn cũ t́m đường kịp may
Gió tùng dải áo nhẹ bay
Dạo đàn trăng sáng quang mây non ngàn
Cùng thông người hỏi miễn bàn
Bến sâu tiếng hát ḥ khoan ông chài.

Đáp lời Trương Thiếu Phủ, Vương Duy chỉ c̣n ưóc mong đưọc về cơi tĩnh, muôn sự đều buông bỏ, từng làm quan hết đứng bên trái rồi lại đúng bên phải vua mà nay Vuơng Duy tự coi ḿnh lả kẻ sách lược tầm thường, dủng dưng trước mọi lư luận cùng thông, buông bỏ tất cả để theo tiếng hát ông câu đi về chốn khói ráng

Tiếng hát ông câu c̣n văng vẳng trong thơ Ngô Sư Đạo, trong bài NguyênThi dưới đây 89

 
Phụ bản 4 : Tranh Ikkyu Sojun

 

桐 江 道 中
Đồng Giang Đạo Trung

東 風 綠 水 動 微 波
Đông phong lục thủy động vi ba
晚 泊 江 頭 理 釣 蓑
Văn bạc giang đầu lư điếu thoa
喚 起 江 湖 昔 年 夢
Hoán khởi giang hồ tích niên mộng
一 凡 寒 雨 聽 漁 歌
Nhất phàm hàn vũ thính ngư ca.

dịch là

Trên Đường Đồng Giang

Gió đông gợn sóng nước xanh
Thuyền về áo lá đầu ghềnh chiêu rơi
Sông hồ mộng cũ bồi hồi
Tiếng ca ngư phủ mưa rơi một buồm.

Cảnh chiều đầu sông, nổi gió đông làm mặt sông gợn sống khơi động ước mộng giang hồ của người thơ, không phải là đi t́m phong hầu mà là buông bỏ cá có ngoại vật đi nghe tiếng hát ông câu.

Rồi tới Tư Không Thự (mất khoảng 790) đă đưa tiếng hát ông câu vào Đường Thi qua bài dưới đây 90:

江 村 即 事
Giang Thôn Tức Sự

罷 釣 歸 來 不 繫 船
Băi điếu quy lai bất hệ thuyền
江 村 月 落 正 堪 眠
Giang thôn nguyệt lạc chính kham miên
縱 然 一 夜 風 吹 去
Túng nhiên nhất dạ phong xuy khứ
只 在 蘆 花 淺 水 籩
Chỉ tại lô hoa thiển thủy biên.

dịch là

Truyện Xóm Sông

Nghỉ câu buộc lỏng thuyền về
Xóm sông trăng lặn hả hê ngủ vùi
Dầu đêm nổi gió đầy trời
Bờ lau nước cạn thuyển trôi nơi nào.

Tại sao ngư phủ không cột chặt thuyền khi nghỉ câu về bến? Tại sao ngư phủ ngủ vùi hả hê lúc trăng lặn đầu sông?  Tại sao ngư phủ không lo nửa đêm trời nổi gió, mà thuyền trôi? Chỉ v́ ngư phủ và ḍng sông đă làmột. Biết rơ mực nước triều lên xuống, cùng ḍng nước lúc cao lức cạn thế nên dầu đêm đó có nổi gió, thuyền có trôi th́ cũng không qua nổi bờ lau v́ nước đêm đó cạn. Người đống với ḍng sông đă dược thảnh thơi như vậy, nữa là người đồng được với lẽ huyền của đạo.

Bài tứ tuyệt của Từ KhôngThự gọi cho người đọc một đoạn trong chương Đại Tông Sư, Nam Hoa Kinh 91:

Ḱa như giấu thuyền vào khe núi, giấu trái núi vào trong chầm, bảo thế là vững rồi. Nhưng mà nửa đêm kẻ có sức vác nó mà chạy. Kẻ ngu tối mới không biết thế. bất luận là giấu những nhỏ lớn ǵ đều cũng có thể bị biến mất được. Bắng giấu thiên hạ vào thiên hạ, thời không có cái ǵ làm nó biến được. Đó là tính lớn của vật thường.

Giới b́nh Trang Tử giảng cách giấu thiên hạ vào thiên hạ là kẻ đă đạt đạo th́ đồng với đạo, đất, trời với người và muôn vật là một. Đồng với đạo như vậy không c̣n có cái ǵ mất đi đâu được. Ngư phủ trong thơ Từ Không Thự đă đồng nhất với đất trời và muôn vật, th́ truyện nước triều lên xuống ngư phủ đă biết rành. Chẳng cần buộc kỹ thuyền, dầu trời nổi gió lớn, nhưng nước cạn, thuyền trôi đi đâu được, thế nên ngư phủ hả hê ngủ vùi không lo thuyền trôi.

Quay lại văn học Việt Nam, h́nh ảnh ông câu trong ḍng thơ Việt Âm cũng như ḍng thơ nôm, cũng là một thi liệu quen thuộc gần ngàn năm trước.

Trần Quang Triều (1286-1325) cháu đích tôn Hưng Đạo Vương Trần Quôc Tuấn, đưọc phong tước Văn Huệ Vương từ năm 14 tuổi, giỏi cả văn lẫn vơ, nhưng không màng danh lợi, từ quan về ẩn tại am Bích Động, thuộc huyện Đông Triều, Hải Dương, lập ra hội thơ Bich Động.

釣 叟
Điếu Tẩu

魨 浪 吹 潮 上 碧 灘
Đồn lăng xuy triều triều thương bích than
櫓 聲 移 入 碧 雲 寒
Lỗ thanhdi nhập bích vân hàn
幾 回 薄 餌 懸 鐘 鼎
Kỷ hồi bạc nhị huyền chung đỉnh
那 重 桐 江 一 釣 竿
Na trọng Đồng Giang nhất điếu can

dịch là

Lăo Câu

Cá đồn đẩy nước triều dâng
Chèo đưa mây lạnh tầng tầng mông mênh
Miếng mồi đỉnh vạc nhẹ tênh
Sao bắng cần trúc lênh đênh sông Đồng.

Cùng trong thi xă Bích Động có Nguyễn Ức (?-?) để lại bài tứ tuyệt cùng một ư thơ với vói bài Điếu Tẩu của Trần Quang Triều như sau:

 

釣 臺
Điếu Đài
漢 鼎 鹽 梅 一 縷 輕
Hán Đỉnh diêm mai nhất lũ khinh
桐 江 風 月 有 餘 清
Đồng giang phong nguyệt hữu dư thanh
羊 裘 物 色 無 逃 處
Dương cưù vật sắc vô đào xứ
惹 得 人 間 萬 古 名
Nhạ đắc nhân gian vạn cổ danh.

 

dịch là

Cḥi Câu

Muối mơ hac đỉnh nhẹ tênh,
Đồng Giang trăng gió lênh đênh một trời
Áo cừu khó né t́m vời
Danh thơm muôn thủa để đời chẳng ham.

Cḥi câu mà Nguyễn Ức nói tới trong bài Điếu Đài và Trấn Quang Triều nói tới trong bài Điếu Tẩu, là đài câu của Nghiêm Quang, tức Nghiêm Tử Lăng, ngưới đời Hán, bên sông Đồng Giang, dưới chân núi Phú Xuân, tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc.

Coi cḥi câu nặng hơn vạc đỉnh c̣n là hứng thơ của Trương Hán Siêu trong bài ngũ ngôn dưói đây :

 

浴 翠 山

Dục Thúy Sơn

山 色 尚 依 依
Sơn sắcc thjuợng y y
遊 人 胡 不 歸
Du nhân hồ bất quy
中 流 光 塔 影
Trung lưu quang tháp ảnh
上 界 啟 岩 扉
Thượng giới khải nham phi
浮 世 如 今 別
Phù thế như kim biệt
閑 名 悟 昨 非
Nhàn danh ngộ tạc phi
五 湖 天 地 闊
Ngũ hồ thiên địa khoát
好 訪 舊 漁 磯 
Hảo phỏng cựu ngư ky.

 

dịch là

Núi Dục Thúy

Mầu non xưa vẫn c̣n kia
Người đi đi măi chẳng về cùng non
Giữa ḍng bóng tháp chập chờn
Mở toang cửa động mây vờn đỉnh cao
Sa chân trần thế bấy lâu
Danh nhàn mới biết trót bao lỡ lầm
Ngũ Hồ trời đất bạt ngàn
Đài câu chốn cũ t́m thăm lối nào

Trương Hán Siêu (?-1354) là một danh nho, do Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn tiến cử, làm quan dưới hai triều vua Trần Anh Tôn và Trần Dụ Tôn, Ông dang giữ chức trấn thủ Hóa Châu th́ bị bệnh, xin từ quan, chưa vê tới kinh đô th́ mất. Dục Thúy là tên chữ Trương Hán Siêu đặt cho núi Non Nước. núi này là một thắng cảnh thuộc tỉnh Ninh B́nh. Cũng như Trần Quang Triều và Nguyễn Ức, Trương Hán Siêu  cũng coi đài câu trọng hơn đỉnh vạc.

Tiếp tới là Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585) người làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại tỉnh Hải Dương, năm 44 tuổi thi đỗ Trạng Nguyên, làm quan trong triều nhà Mạc, được phong là Tŕnh Quốc Công, nên quen gọi là Trạng Tŕnh. Ông chỉ làm quan trong bẩy năm th́ lui về ẩn dật. Ông để lại nhiều thơ nôm chép trong sách Vân Am Quốc Ngữ Thi và hàng trăm bài thơ Việt Âm trong Bạch Vân Am thi Tập.

H́nh ảnh chiếc thuyền câu, cái cần câu hay chính ông lăo câu là những thi liệu Nguyễn Bỉnh Khiêm thường dùng, tỷ như người đọc gặp chiếc thuyền câu trong hai bài Tân Quán Ngụ Hứng. Một là bài

Tân Quán Ngụ Hứng

XV

別 占 溪 泉 景 致 幽
Biệt chiếm khê tuyền cảnh trí u
歸 來 結 屋 覓 閑 遊
Quy lai kết ốc mịch nhàn du
護 花 半 掩 臨 風 樹
Hộ hoa bán yểm lâm phong thụ
待 月 先 開 近 水 樓
Đăi nguyệt tuên khaicận thủy lâu
消 長 隨 時 知 物 理
Tiêu trưởng tùy thời tri vật lư
窮 通 有 命 豈 吾 憂
Cùng thông hữu mệnh khởi ngô ưu
這 般 真 假 誰 能 會
Giá bàn chân giả thùy năng hội
一 曲 寒 山 一 釣 舟
Nhất khúc Hàn Sơn nhất điếu chu.

 

dịch là

Bến Sông Ngụ Hứng

XV

Suối khe giành chốn tịch u
Quay về t́m cảnh nhàn du dựng nhà
Rừng cây ngăn gió che hoa
Chờ bên lầu bến trăng ngà tỏ soi
Hiểu ra tiêu trưởng tùy thời
Cùng thông đều tại mệnh trời há lo
Nhờ ai chân giả hiểu cho
Hàn Sơn một khúc lững lờ thuyền câu.

 

hai là bài:

津 觀 寓 興
十六

Tân Quán Ngụ Hứng

16

故 園 歸 去 覓 閑 遊
Cố viên quy khứ mịch nhàn du
得 喪 囂 然 豈 我 憂
Đắc táng hiêu nhiên khở ngă ưu
出 岫 無 心 雲 更 懶
Xuất tụ vô tâm vân cánh lản
朝 東 有 意 水 長 流
Triều Đông hữu ư thủy trường lưu
生 平 名 把 文 章 誤
Sinh b́nh danh bả văn chương ngộ
畢 竟 官 隨 老 病 休
Tất cánh quan tùy lăo bệnh hưu
借 問 生 涯 何 處 是
Tá vấn sinh nhai hà xứ thị
五 湖 煙 浪 一 扁 舟
Ngũ Hồ yên lăng nhất biên chu.

 

dịch là

Bến Sông Ngẫu Hứng

XVI

Lui về vườn cũ thảnh thơi
Mất c̣n c̣n mất việc đời dửng dưng
Vô tâm tụ tán mây từng
Xuôi ḍng hữu ư nưóc dâng dạt dào
Văn chương lụy tiếng thanh tao
Làm quan già bệnh chức cao cũng từ
Sống đâu cho khỏi ưu tư
Ngũ Hồ khói sóng mịt mù thuyền câu.

Trong bài XV, Nguyễn Bỉnh Khiêm cho hay tuy đă về hưu sống trong cảnh nhàn tản, nhưng ông không ngừng suy nghĩ về những lẽ tiêu trường mà ông cho là tùy thời; cùng thông là do mẽnh trời, đúng hay sai ông cũng đề cho người khác giảng giải, ông chỉ c̣n thích đọc thơ Hàn Sơn và chiếc thuyền câu. Trong bài XVI, sống cảnh thanh nhàn của một ẩn sĩ, nhưng ông vẫn c̣n tự ḥi là t́m đâu ra chỗ sống không c̣n lo nghĩ. Phải chăng đi thả một lá thuyền câu tại Ngũ Hồ.

H́nh ảnh ông câu cũng là thi liệu của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong bài:

 

問 漁 者
Vấn Ngư Giả

湖 海 扁 舟 漁 者 誰
Hồ hải biên chu ngư giả thùy
生 涯 一 笠 一 蓑 衣
Sinh nhai nhất lạp nhất thoa y
水 村 沙 近 鴟 為 侶
Thủy thôn sa cận si vi lữ
江 興 秋 高 鱸 正 肥
Giang hứng thu cao lư chính ph́
短 笛 清 風 閒 處 弄
Đoản địch thanh phong nhàn xứ lộng
孤 帆 明 月 醉 中 歸
Cô phàm minh nguyệt túy trung quy
桃 源 往 事 依 然 在
Đào nguyên văng sự y nhiên tại
秦 晉 興 亡 是 卻 非
Tần Tấn hưng vong thị khước phi.

 

dịch là

Hỏi Ông Câu

Thuyền câu hồ biển ḱa ai
Áo tơi nón lá sinh nhai thoả ḷng
Bạn cùng âu trắng bên sông
Hứng thu vược béo nước trong bồng bềnh
Gió đưa tiếng sáo lênh đênh
Thuyền về buồm lẻ đầu ghềnh trăng soi
Đào Nguyên lối cũ đón mời
Hưng vong Tần Tấn mặc người đúng sai.

Qua bài Vấn Ngư Giả, người đọc dường như cảm thấy bài thơ tựa một bức tranh tự họa. Tác giả hài ḷng với cảnh thoát khỏi ṿng cương toả vui cùng cánh âu trắng, tiếng sáo lêng đênh, với ánh trăng bên đầu ghềnh, mơ về lạch Đào Nguyên, bỏ ngoài tai chuyện đời đúng sai.

Nh́n sang ḍng thơ nôm, Nguyễn Bỉnh Khiêm có một bài thơ nôm, cũng ở trong nhánh thơ ông câu, chép trong Bạch Vân Am Quốc Ngữ Thi, mà ngày nay nhiều người c̣n thuộc ḷng. Đó là bài:

Thơ Nhàn

Một mai một cuốc một cần câu
Thơ thẩn dù ai vui thú nào
Ta dại ta t́m nơi vắng vẻ
Người khôn người tới chốn lao xao
Thu ăn măng trúc đông ăn giá
Xuân tắm hồ sen hạ tắm ao
Rượu đến gốc cay ta sẻ nhắp
Nh́n xem phú quư tựa chiêm bao.

Qua bồn bài thơ trích dẫn trên đây, nhất là qua bài Thơ Nhàn, người đọc thấy thấp thoáng h́nh bóngsơn cốc chí sĩ của Nguyễn Bỉnh Khiêm, như đồng nhất vói h́nh ảnh Đảo Tiềm qua bài Quy Khứ Lai Hề Từ. Có một điểm hơi khác là trong hai câu mở đầu bài Thơ Nhàn, Nguyễn Bỉnh Khiêm có trong tay cái mai cái quốc c̣n có cái cần câu, biểu tương h́nh ảnh giang hải chí sĩcủa Nguyễn Bỉnh Khiêm. H́nh đạo dẫn chí sĩ của Nguyễn Bỉnh Khiêm thấy rơ từ câu 3 tới 6.

Ư thơ hai câu 3 và 4 c̣n rơ hơn trong bốn câu dưới đây, bài Hựu Thập Nhị Vận, Tiếp Thêm Mười Hai Vần :

[...]
人 巧 我 獨 拙
Nhân xảo ngả độc chuyết
誰 知 拙 者 德
Thùy tri chuyết giả đức
我 拙 人 揩 巧
Ngă chuyết nhân giai xảo
誰 知 巧 者 賊
Thùy tri xảo giả tặc.

 

dịch là

Xảo người thạo vụng ta quen
Ai hay có vũng mới nên đức dầy
Vụng ta dại xảo người hay
Ai ngờ kẻ xảo cướp ngày hại dân.

Ư thơ trên gợi cho người đọc bốn câu trong Đạo Đức Kinh, chương

俗 人 昭 昭
tục nhân chiêu chiêu
我 獨 昏 昏 
Ngă độc hôn hôn
俗 人 察 察
Tục nhân sát sát
我 獨 悶 悶
Ngă độc muộn muộn

 

dịch là

Người đời sáng láng
Riêng ta tối tăm
Người đời trong vắt
Riêng ta đục vẩn.

Tiếp tới hai câu năm và sáu :

Thu ăn măng trúc đông ăn giá
Xuân tắm hồ sen hạ tắm ao

là h́nh ảnh của Nguyễn Bỉnh Khiêm sống thuận theo lẽ Đạo. Đất trời ttù Đạo nẩy ra. Lẽ động của Đạo tạo nên bốn mùa : xuân hạ thu đông. Con người sống giữa cơi trời đất, thuận với đạo tất cần biến đổi cách sống thoe lẽ động của ttrời đất. Đó là h́nh ảnh Nguyễn Bỉnh Khiêm đổi thức ăn nước tắm theo mùa.

Trong hai câu kết :

Rượu đến gốc cây ta sẽ nhắp
Nh́n xem phú quư tữa chiêm bao.

Nguyễn Bỉnh Khiêm dùng hai h́nh ảnh của Đào Tiềm để tự họa chính ḿnh. Người đọc thơ nhớ tới ba câu cuối bài Quy Khứ Lai Hề Từ :

懷 良 辰 以 孤 往, 或 植 杖 而 耘 耔
Hoài lương thần dĩ cô văng, hoặc thực trượng nhi vân tỉ.
登 東 皋 以 舒 嘯, 臨 清 流 而 賦 詩 
Đăng đông cao dĩ thư khiếu, lâm thanh lưu nhi phú thi.
聊 乘 化 以 歸 盡, 樂 夫 天 命 復 奚 疑
Liêu thừa hoá dĩ qui tận, lạc phù thiên mênh phục hề nghi.

dịch là

Ước sao dược buổi rảnh rang
Nghỉ tay vun sới chiều vàng dạo chơi
Lên cao thở mạnh một hơi
Bên khe thi tứ đầy vơi dạt dào
H́nh hài phó mặc trời cao
Thuận theo con tạo vui nào vui hơn.

Người đọc thơ chợt thấy nhiều ư thơ tưong đồng giữa Bạch Vân Am Thi và Quế Sơn Thi. Nguyễn Bỉnh Khiêm và Nguyễn Khuyến là hai nhà thạc nho, cùng từ quan về chí sĩ, cùng lấy hứng từ sách Lăo Trang, và thơ Đào Tiềm, nhưng đồng thời người đọc thơ c̣n cảm thấy có nhiều điểm khác biệt giửa hai nhà thơ vừa cùng làm thơ Việt Âm vừa cùng làm thơ nôm. Vấn để tạm để ngỏ chở giới nghiên cứu khai thác.

Suôi theo ḍng thơ ông câu, người thơ không khỏi không nhớ tới bài hát nói dưới đây của Cao Bá Quát.

Nghĩ Đời Mà Chán

世 事 升 沉 君 莫 問
Thế sự thăng trầm quân mạc vấn
湮 波 深 處 有 漁 舟
Yên ba thâm xứ hữu ngư châu
Vắt tay nằm nghĩ truyện dâu đâu
Đêm mộng sự đọ với chân thân thôi cũng hệt
惟 江 上 之 清 風 與 山 間 之 明 月
Duy giang thượng chi thanh phong dữ sơn gian chi minh nguyệt
Kho trời chung mà vô tận của ḿnh riêng
Cuộc vuông tṛn phó mặc khuôn thiêng
Kẻ thành thị mà ai miền lâm tẩu
Gơ nhịp lấy đọc câu Tương Tiến Tửu
君 不 見 皇 河 之 水 天 上 來
Quân bất kiến Hoàng Hà chi thủy thiên thưọng lai
Làm chi cho mệt một đời.


 



[78] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr. 20.
[79] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr. 274
[80] Nguyễn Văn Ngọc và Trần Lê Nhân, Cổ Học Tinh Hoa, sách đă dẫn, tr. 361.
[81] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dân, tr. 330.
[82] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr. 420-421.
[83] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhương Tống, tr. 480-487.
[84] Trương Chí Ḥa, Điền Ca Tử, Cent Poèmes Lyriques des Tang et des Song, Editions en Langues Etrangères. Bejing, Chine, 1987, p.6
[85] Liễu Tôn Nguyên, Đường thi Tam Bách Thủ, Thối Sĩ biên giả, Hương Cảng, 1989, tr. 221.
[86] Liễu Tôn Nguyên, Đường Thi Tam Bách Thủ, sách đă dẫn, tr.89.
[87] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng tống, sách đă dẫn, tr. 220.
[88] Vương Duy Thi Tuyển, Phó Trần Hoa tuyển chú, Đại Quan Xuất Bản Xă, Hương Cảng, 1976, tr.40.
[89] Ngô Sư Đạo, trích Chân Trời Tứ Tuyệt, Nguyễn Đức Hiển, Tác giả tự xuất bản, tr.
[90] Tư Không Thự, Toàn Đường Thi, tập 1, quyển 292-293, sách đă dẫn, tr.18
[91] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nguyễn Duy Cần, sách đă dẫn, tr. 357.
[92] Thơ văn Cao Bá Quát, tác phẩm tập thể, Văn Học Hà nội 1984, tr.240-241 (không có bản chữ nho)
[93] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr. 53.
[94] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhưọng Tống, sách đă dẫn, tr. 66.
[95] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr.238.
[96] N.I. Nikulin, Bài Thơ Than Mùa Hè, bản dịch của Ngân Xuyên, trong Thi Hào Nguyễn Khuyến đời và thơ, Nguyễn Huệ Chi chủ biên, nhà xuất bản Giáo Dục, Hà Nội 1994, tr.246-247
[97] Trang tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr. 255.
[98] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr. 220..
[99] The Saying of Chuang Tzu, Confucius Publishing Co., A new traduction of James R. Ware, 1959, p.179-180
[100] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr. 254.
[101] Trang Tủ Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhượng Tống, sách đă dẫn, tr. 54.
[102] Cổ Học Tinh Hoa, Trần Lê Nhân và Nguyễn Văn Ngọc, sách đă dẫn, tr. 312
[103] James R. Ware, The saying of Chuang Chou, sách đă dẫn, tr.207.
[104] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nguyễn Duy Cần, sách đă dẫn, tr. 504
[105] Trang Tử Nam Hoa Kinh, bản dịch của Nhương tống, sách đă dẫn, tr. 344-345

 

 

 

 

Xem Kỳ 20

 

 

 

 

 

LÊ PHỤNG
 

 

 

www.ninh-hoa.com