www.ninh-hoa.com



 

Trở về d_bb  ĐHKH

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

 

Giáo Sư
LÊ PHỤNG

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trở về Trang Tác Giả

 

 

Main Menu

 
 

 

 



Hồ Quư Ly
 
Nghi Ngờ Sách Luận Ngữ
Lê Phụng
 

 

 

 

PHẦN 2:

 

 

 

Về truyện Khổng Tử tới thăm nàng Nam Tử, sách Luận Ngữ II, Thiên thứ IX Tử Hăn chương XVII chép1:

: ,

Tử viết : « Ngô vị kiến hiếu đức, như hiếu sắc giả dă.»

dịch là :

Đức Khổng Tử nói rằng : «Ta chưa thấy người nào ham đức như ham sắc đẹp.»

Cũng câu này, thêm ba chữ dĩ hỹ hồ sách Luận Ngữ, chép thành thiên thứ XV, Vệ Linh Công, chương XII:

: ! .

Tử viết : «Dĩ hỷ hồ! Ngô vị kiến hiếu đức như hiếu sắc giả dă. »

Chu Hy, dẫn lời người xưa, chú giải như sau :

Tạ Thị nói rằng: “Ham như ham sắc đẹp, ghét như ghét mùi hôi, đó là thành thực. Ham đức như ham sắc đẹp, ấy là thành thực ham đức, nhưng người ta ít ai được như thế.”

Sách Sử Kư chép rằng: «Khi đức KhổngTử ở nước vệ, vua Linh Công nước vệ cùng phu nhân ngồi chung xe trước, để Khổng Tử ngồi xe sau. Đi qua chợ, Khổng Tử lấy làm xấu hổ nên nói như thế.» Sách Sử Kư, chương Khổng Tử Thế Gia, của Tư Mă Thiên (145-86 tcn) chép tích Khổng Tử ra mắt nàng Nam Tử như sau 2: [...] Khổng Tử trở lại nước Vệ, trọ tại nhà Cừ Bá Ngọc. Trong số vợ của Vệ Linh Công có Nam Tử. Nam Tử sai người nói với Khổng Tử: «Những người quân tử bốn phương nếu không xấu hổ về việc anh em với nhà vua th́ thế nào cũng đến yết kiến tôi. Tôi muốn gặp mặt Khổng Tử.

Khổng Tử từ chối không được đành phải đến yết kiến phu nhân ở trong cái màn là. Khổng Tử bước vào cửa, ngoảng mặt về phía bắc cúi lậy. Phu nhân ở sau màn lậy hai lậy. Các ṿng ngọc và những viên ngọc mang trên người kêu lanh tanh. Khổng Tử nói: «rước kia ta định không đến thăm. Nhưng khi đến thăm thấy tiếp đăi theo đúng lễ. Tử Lộ không bằng ḷng (v́ Nam Tử có tiếng dâm loạn). Khổng Tử thề nói : «Nếu ta làm sai th́ trời bỏ ta! Trời bỏ ta!» Khổng Tử ở Vệ hơn một tháng. Vệ Linh Công cùng phu nhân ngồi trên xe, viên hoạn quan là Ung Cử cùng ngồi đi ra, khiến Khổng Tử ngồi trên xe sau. Mấy người lượn qua chợ trước mặt đông người. Khổng Tử nói «Ta chưa hề thấy có người nào yêu đức như yêu sắc đẹp. » Khổng Tử cảm thấy xấu hổ về việc đó, và rời nước vệ đi qua nước Tào.

Lâm Ngữ Đường đă dùng tích này viết thành vở hài kịch Nancy từng được diễn nhiều lần ở Bắc Mỹ khoảng đầu thế kỷ XX. Tích Công Sơn Phất Nhiễu mời và Khổng Tử muốn tới giúp, chép trong sách Luận Ngữ, Thiên thứ XVII Dương Hóa, chương V như sau 3:

擾畔 , .

Công Sơn Phất Nhiễu dĩ Phí bạn, triệu. Tử dục văng.

: ,

Tử Lộ bất duyệt viết : « Mạt chi dă dĩ, hà tất Công Sơn thị chi chí dă. »

: , ? , !

Tử viết: «Phù triệu ngă giả, nhi khởi đồ tai? như hữu dụng ngă giả, ngô kỳ vi Đông Chu hồ! » Dịch là : Công Sơn Phất Nhiễu chiếm ấp Phi làm phản, cho người mời Khổng Tử. Ngài muốn qua đó.

Tử Lộ không vui ḷng nói ; « Không có nơi hành đạo th́ thôi, sao lại đến với họ Công Sơn? »

Khổng Tử nói : « Họ Công Sơn mời ta, hắn định dùng ta sao? Nếu dùng ta, ta sẽ phục hưng đạo nhà Chu ở phương Đông. »

Chu Hy cho biết xuất xứ của chương này như sau :

Phất Nhiễu làm quan tể cho họ Quư, cùng với Dương Hổ bắt giữ Quư Hoàn Tử, chiếm cứ ấp Phi để làm phản.

Lời Tử Lộ nói : « Đă không thi hành được đạo, không nơi nào đáng đến hay sao, mà lại đến với họ Công Sơn ?

Khổng Tử đáp : « V́ hắn dùng ta nên ta có dịp phục hưng nhà Chu ở phương đông. »

Tŕnh Tử bàn tiếp là : «Thánh nhân cho rằng trong thiên hạ, không có người nào không thể thi hành được đạo, cũng như không có người nào không thể sửa đổi lỗi lầm.. Thế nên Ngài muốn qua với họ Công Sơn, Nhưng sau cùng, ngài không qua, v́ biết là không thể sửa chữa lỗi lầm của Phất Nhiễu. »

Sách Sử Kư, chương Khổng Tử Thế Gia chép tích trên đây như sau: [...] Phật Bất là quan cai trị đất Trung Mâu. Triệu Giản Tử đánh họ Phạm họ Trung Hàng, và đánh Trung Mâu. Phật Bất làm phản sai người mời Khổng Tử. Khổng Tử muốn đến. Tử Lộ nói : « Do này nghe thầy nói ‘Người làm việc không phải th́ người quân tử không vào nước của họ’ Nay Phật Bất làm phản tại sao thầy lại muốn đến?’ Khổng Tử nói: «Ta có nói như vậy thật đấy. Nhưng chẳng phải ta có nói rằng: ‘cái mà thật cứng th́ mài cũng không ṃn; cái thật trằng th́ bỏ vào thuốc nhuộm cũng không đen. Ta không phải vỏ bầu, sao chỉ có thể treo lên mà không thể ăn được. »

Ngày nay, giới phê b́nh Khổng học thường cho là Khổng Tử muốn qua ấp Phi giúp Công Sơn Phất Nhiễu, dầu biết Công Sơn Phất Nhiễu là kẻ vô đạo, chỉ v́ ḷng sốt sắng hăng hái giúp nước cứu đời của Vạn Biểu Thế Sư. Rồi trong đoạn tiếp sau khi nghe lời Tử Lộ khuyên can, Khổng Tủ bỏ ư định đi giúp kẻ làm phản, v́ Công Sơn Phất Nhiễu là kẻ không thể cải hóa nổi. Hành động này cho thấy Khổng Tử tuy là một đấng thánh nhân vẫn biết nghe điều lành.

Cũng trong thiên Dương Hóa, chương VII chép 4

, . : , :’ Phật Hật triệu, Tử dục văng. Tử Lộ viết: “Tích giả, Do dă văn Phu Tử viết: ‘Thân ư ky thân vi bất

  , .’ , ? thiện giả, quân tử bất nhập dă.’ Phật Hật dĩ trung mâu bạn, Tử chi vảng dă, như chi hà?

  : “ ! . , ? ?

Tử viết: “Nhiên! Hữu thị ngôn dă,. Bất viết kiên hồ, ma nhi bất lận? Bất viết bạch hồ? niết nhi bất

? ? truy? Ngô khởi bào qua dă tai? Yên năng hệ nhi bất thực?”

dịch là: Phất Hật mời, Khổng Tử muốn qua. Tử lộ nói rằng: “Ngày trước Do tôi được nghe thầy dậy: ‘Người quân tử không vào đảng với kẻ v́ ḿnh làm điều bất thiện’ Nay Bật Hật chiếm ấp Trung Mâu làm phản. Thầy muốn qua đó, lời thầy dậy ngày trước như thế nào?”

Khổng Tử nói: “Phải! Ta có nói như thế. Ta không nói cái ǵ bền vững, dù mài cũng không ṃn sao? Ta không nói cái ǵ trong trắng, dù nhuộm cũng không đen sao? Ta há làm cái bầu bằng quả dưa vậy ư? Sao lại dùng để treo mà không ăn được.

Chu Hy cho biết xuất xứ của chương sách này :

Phật Hật làm quan đại phu nước Tấn, bỏ sang làm quan tể ấp Trung Mâu của họ Triệu. Tử Lộ lo sợ Phất Hật làm rày nhớp Khổng Tử mới lên tiếng can ngăn việc Khổng Tử định đi giúp Phật Hật.

Dương Thị giải thích lời Khổng Tử nói rằng : «Mài mà không ṃn, nhuộm mà không đen, rồi sau mới không có cái ǵ có thể đổi dời được, cũng không có cái ǵ không thể làm dược. Nếu không thật vững bền và trong trắng, lại muốn đem ra mài thử nhuộm thử, th́ ít khi không ṃn không đen vậy. »

Cái bầu là h́nh ảnh quả dưa khô, treo ở một nơi, không c̣n dùng làm thức ăn được. Rơ ràng là Khổng Tử không muốn ḿnh thành cái bầu.

Trương Kính Phu nói rằng : «Điều mà thầy Tử Lộ nghe dậy ngày trước, là phép thường giữ ḿnh của người quân tử. Lời Khổng tử nói đây là quyền nghi rộng lớn về thể và đạo của thánh nhân. Đối với việc họ Công Sơn và Phật Hật mời ra, Khổng Tử đều muốn qua, v́ ngài cho rằng trong thiên hạ không có người nào không thể cải hoá nổi, cũng như không có việc ǵ không thể làm được. Nhưng về sau, Ngài không qua nữa, v́ biết hạng người ấy không thể cải hóa được, và việc hành đạo là không thể làm được. Một là v́ ḷng nhân muốn cứu đời, một là v́ trí biết được người. Sách Minh Đạo ngày nay không c̣n, khiến không ai biết v́ sao Hồ Quư Ly nghi ngờ những đoạn sách Luận Ngữ nói trên và coi những nhà b́nh giải sách Luận Ngữ như Chu Mậu Thức, Tŕnh Hiệu, Tŕnh Di, Chu Tử v.v... là những người chuyên làm nghề lấy cắp văn chương người xưa. Trở lại chương XVII Dương Hóa để t́m hiểu thêm về truyện này, người đọc Luận Ngữ ngày nay, thấy một điểm đáng chú ư, đó là không thấy Chu Hy nói về h́nh ảnh quả bầu khô. Người đọc bắt đầu đọc lại từ chương I, thiên Dương Hóa và thấy sách chép như sau 5: . . . ,

Dương Hóa dục kiến Khổng Tử. Khổng Tử bất kiến. Quỹ Khổng Tử đồn. Khổng Tử th́ kỳ vong dă,

  . , : ! . :

nhi văng bái chi. Ngộ chư đồ, vị Khổng Tử viết : « Lại! dư dữ nhĩ ngôn. » Viết : «Hoài kỳ bảo nhi mê

  , ? : . , ? :

kỳ bang, khả vị nhân hồ?» Viết; «Bất khả» Hiếu tùng sự nhi cức thất th́, khả vị tri hồ?» Viết :

  . ! . : ! !

« bất khả» Nhật nguyệt thệ hỹ! Tuế bất ngă dữ.» Khổng Tử viết; «Nặc! Ngô tương sĩ hỹ!».

dịch là : Dương Hóa muốn gặp Khổng Tử. Khổng Tử không đến gặp. Dương Hóa cho người đem biếu Khổng Tử một con heo luộc chín. Nhân khi Dương Hoá đi vắng, Khổng Tử tới nhà y bái tạ. Khi trở về gặp ở giữa đường. Dương Hóa bảo Khổng Tử rằng: «Lại đây, ta cùng nói chuyện. » Dương Hóa hỏi : « Chứa dấu đạo đức, không ra cứu nước đang cơn mê loạn, có thể gọi là người nhân được chăng? » Khồng Tử đáp : «Chẳng được.» Dương Hóa hỏi tiếp : «Thích ra làm quan mà luôn luôn bỏ lỡ thời cơ, có thể gọi là kẻ trí được chăng?» Khổng Tử đáp: «Chẳng được» - Dương Hóa nói : «Ngày tháng đi không trở lại, tuổi tác chẳng đợi ta.» Khổng Tử nói : «Vâng tôi sẽ có ngày ra làm quan.”

Chu Hy chú giải tóm tắt như sau: Dương Hóa là gia thần họ Quỹ (nước Lỗ) thường bắt giam Quỹ Hoàn Tử đề chuyên việc chính trị. Y muốn khiến Khổng Tử đến yết kiến, nhưng Khổng Tử không đến. Dương Hóa dùng lễ của quan đại phu đem cho kẻ sĩ một tặng vật, nếu kẻ sĩ vắng nhà sẽ phải thân đến cửa quan đại phu bái tạ. Cho nên chờ khi Khổng Tử vắng nhà, Dương Hóa sai người mang tặng một con heo sữa luộc. Chủ ư khiến Khổng Tử phải tự đến ra mắt, đồng thời t́m cách lôi kéo Khổng Tử giúp ḿnh làm loạn. Khổng Tử v́ lễ phải đến dinh Dương Hóa bái tạ, nhưng cũng chờ lúc Dương Hóa vắng nhà mới đến để giữ vẹn nghĩa không giúp kẻ làm loạn. Trên đường về lại gặp Dương Hoa. Y dùng lời khích bác Khổng Tử, dục Khổng Tử mau ra làm quan. Nhưng Khổng Tử không có ư muốn ra làm quan giúp Dương Hóa, nên không cần biện thuyết hay bài bảo ư kiến của Dương Hóa, và cũng không dấu ư muốn ra làm quan khi Dương Hóa nhắc tới việc ra làm quan khi tuổi đă cao. Dương Thị nói rằng: “Dương Hùng (người đời nhà Tây Hán, 206 trước dương lịch,) bàn về việc Khổng Tử gặp Dương Hóa là việc kính người không đáng kính, chịu khuất ḿnh để tin theo đạo. Bàn như vậy là không hiểu ư của Khổng Tử. V́ ngoài đạo không có ḿnh, ngoài ḿnh không có đạo, ḿnh và đạo phải là một. Chứ, cứ như lời Dương Hùng, phải khuất ḿnh để giữ đạo th́ là một điều mà ta không tin.”

Trong bối cảnh của cảo luận này, đối chiếu, một bên lời Khổng Tử tỏ ư sẽ ra làm quan để trả lời Dương Hóa đưa ra mối đe dọa của năm tháng và tuổi tác trên việc ra làm quan, và một bên cũng là lời Khổng Tử không muốn ḿnh là quả bầu khô treo đó mà không ăn được, như Khổng Tử nói trong chương XVII, người đọc ngày nay tự hỏi mối tương quan giữa chữ Thời và quan điểm khả vô bất khả trong đạo Khổng. Đằng khác, ngày dâng sách Minh Đạo, Hồ Quư Ly đă gần bẩy chục tuổi, liệu vấn đề tuổi tác đó có liên quan ǵ tới việc Hồ Quư Ly nghi ngờ chương XVII thiên Dương Hóa, sách Luận Ngữ không? Vấn đề này xin để ngỏ để bạn đọc tự giải đáp.

Xét truyện Hồ Quư Ly nghi ngờ tích Khổng Tử bị hết lương ở đất Trần, người đọc sử ngày nay thấy rằng trong sách cổ có nhiều bộ ghi chép truyện này, tỷ như sách Mạnh Tử, sách Tả Truyện, sách Tuân Tử, sách Lă Thị Xuân Thu, sách Mạc Tử cùng Trang Tử Nam Hoa Kinh, và vấn đề này hiện nay vẫn c̣n là một vấn đề được nghiên cứu bàn căi trong giới Đông Phương học 6. Sách Luận Ngữ7, thiên thứ XV: Vệ Linh Công, chương 1 chép: . : “ , .  Vệ Linh Công vấn trận Khỏng Tử. Khổng Tử đối viết: “Trở đậu chi sự, tắc thường văn chi hỹ.  , .” . Quân ư chi sự, vị chi học dă” Minh nhật toại hành.

  , , . :“ Tại Trần tuyệt lương, ṭng giả bệnh, mạc năng hưng. Tử Lộ uấn kiến viết: “Quân tử ?” diệc hữu cùng hồ?”

  : “ , !” Tử viết: “Quân tử cố cùng, tiểu nhân lạm hỷ”

dịch là:  Vua Linh Công nước Vệ hỏi đức Khổng Tử về việc chiến trận. Đức Khổng Tử thưa rằng: “Về việc trở đậu tế lễ, th́ tôi thường được nghe. C̣n việc quân lữ th́ tôi chưa học đến.” Qua ngày mai đức Khổng Tử liền đi khỏi nước Vệ. Khi ngài ở nước Trần, bị hết lương. Những người theo hầu bị bệnh không dậy được. Thầy Tử Lộ có dáng uất hận, vào yết kiến, hỏi rằng: “Người quân tử cũng có khi cùng khốn ư?” Đức Khổng Tử đáp: “Người quân tử gặp khi cùng khốn, cố giữ ǵn chịu đựng; kẻ tiểu nhân gặp khi khốn cùng th́ phóng túng làm càn.”

Trích dẫn lời người đời trước, Chu Hy biện giải chương trên đây, tóm tắt như sau: Theo lời Doăn Thị: “Vệ Linh Công là vua vô đạo, lại có ư bầy việc chinh phạt, cho nên Khổng Tử trả lời là chưa học đến, rồi bỏ đi qua nước khác.” Lời Tŕnh Tử tóm tắt đoạn thứ ba: “Cố cùng là giữ vững khí tiết trong khi khốn cùng.” Lời Hà Thị nói rằng: “Người quân tử cố chịu đựng khi cùng khốn, không giống kẻ tiểu nhân gặp lúc cùng khốn th́ phóng túng làm càn.” Chu Tử tóm tắt cả ba đoạn nói: “Thánh nhân xem việc nên đi th́ đi, không phải nghĩ ngợi ǵ, gặp lúc khốn cùng mà ḷng vẫn thanh thản, không có ǵ oán trách, hối hận. Xem việc trong chương này, đủ rơ như thế, học giả nên nghiền ngẫm kỹ.”

Sách Sử Kư của Tư Mă Thiên, chép tích này như sau8:

Khổng Tử dời đến ở đất Thái ba năm. Nước Ngô đánh nước Trần, nước Sở cứu người nước Trần, đóng quân ở Thành Phu. Nghe tin Khổng Tử ở miền đất Trần đất Thái, vua Sở sai người đem lễ vật tới mời Khổng Tử đến nước Sở. Khổng Tử sắp đến chào sứ giả theo đúng lễ. Các quan đại phu đất Trần đất Thái bàn nhau: “Khổng Tử là người hiền. Những điều ông ta chê bai đều nhằm đùng vào những chỗ xấu của chư hầu. Nay ông ta ở lâu miền Trần Thái mà những điều các quan đại phu làm đều sai trái không đúng ư ông ta. Nước Sở là một nước lớn đem lễ đến mời. Nếu ông ta được dùng tại nước Sở th́ các quan đại phu đang được dùng ở đất Trần đất Thái sẽ nguy mất. Họ liền bảo nhau cho bọn đầy tớ vây Khổng Tử ở ngoài đồng, không cho đi. Khổng Tử hết lương ăn, những người đi theo đều ốm không ai dậy được, nhưng Khổng Tử vẫn giảng giải, ngâm thơ đánh đàn và ca hát không tỏ ra suy yếu. Tử Lộ có vẻ giận, đến hỏi: “Người quân tử cũng có lúc cùng khốn ư?” Khổng Tử nói: “Người quân tử trong lúc khốn cùng th́ giữ vững, c̣n kẻ tiểu nhân trong lúc khốn cùng th́ làm bậy.” Giới nghiên cứu ngày nay muốn t́m ngày tháng đích xác của tích trên đây, nhưng chưa ai t́m ra được bằng chứng xác đáng.  Vấn đề thứ hai là mối tương quan giữa đoạn thứ nhất với hai đoạn sau.

 

 

XEM PHẦN 3


1. Luận Ngữ sách đă dẩn, tr. 311

2. Tư Mă Thiên, Sử Kư, Khổng Tử Thế Gia, bản dịch của Nhữ Thành, nhà xuất bản khoa học xă hội, Hà Nội, 1988, tr.226-227.

3. Luận Ngữ, sách đă dẫn, tr. 625-626

4. Luận Ngữ, sách đă dẫn, tr. 628-630

5 Luận Ngữ, sách đă dẫn, tr. 617-620. 127

6. John Makeham, Between Chen and Cai: Zhuangzi and the Annalects, in Wandering at Ease inthe Zhuangzi, edited by Roger T. Ames, State University of New York Press, Albany, 1998, p. 35-74.

7. Luận Ngữ, sách đă dẫn, tr.544-545.

8. Tư Mă Thiên, Sử Kư, sách đă dẫn, tr.236-237.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LÊ PHỤNG

 


 

 

 

 

www.ninh-hoa.com