Thơ & Truyện Nguyễn Văn Nghệ            |             www.ninh-hoa.com

NGUYỄN VĂN NGHỆ

Người làng Phong Ấp, xă Ninh Binh, Ninh Ḥa.

Tốt nghiệp K.19 Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa Học Huế

 

 

Hiện cư ngụ tại VN


 

 

 

 

 

 

TRẬN MƯA TẦM TĂ Ở KHÁNH H̉A ĐƯỢC KHẮC GHI VÀO BIA ĐÁ
NĂM 1873

Nguyễn Văn Nghệ
 

  

 

Mưa tầm tă ở Nha Trang vào sáng Chúa nhật 18/11/2018

     Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho biết vào khoảng 4 giờ sáng ngày 18/11/2018 băo Số 8 (tên quốc tế là Toraji) đă suy yếu thành áp thấp nhiệt đới. Vị trí tâm áp thấp cách Phan Rang (Ninh Thuận) khoảng 130 km về phía đông nam, cách La Gi (B́nh Thuận) khoảng 240 km về phía đông đông bắc. Sức gió mạnh cấp 7 (50-60 km/h), giật cấp 9(1). Từ trưa ngày 17/11/2018 do ảnh hưởng của băo Toraji, ở vùng đất Khánh Ḥa bắt đầu có mưa. Đến tối ngày 17 th́ mưa nặng hạt. Sang ngày 18/11/2018 vào lúc 7 giờ trời bắt đầu mưa tầm tă, mưa xối xả, mưa như trút. Nói theo như dân gian gọi là mưa vuốt mặt không kịp; mưa như cầm chĩnh đổ. Đường phố Nha Trang ngập tràn nước. Đoạn đường Hai Tháng Tư ngang qua Làng SOS (Vĩnh Hải), chợ Vĩnh Thọ (Chợ Bàu), khúc cua đường Phạm Văn Đồng kế đồi Lasan ngập sâu, xe máy chạy qua bị chết máy. Nước mưa từ các con hẻm nhỏ đổ ra các con đường Củ Chi, Bắc Sơn, Đặng Tất chảy ra hướng biển như thác lũ. Ga Nha Trang ngập tràn, nước chảy ngược lên Mả Ṿng... Mưa đến khoảng 9 giờ th́ nhỏ dần. Tổng lượng mưa trong hai ngày 17 và 18 ở Khánh Ḥa đo được 80-200mm, riêng Nha Trang lượng mưa đạt 380mm. Trận mưa sáng 18/11/2018 đă làm sạt lở núi ở xă Phước Đồng và phường Vĩnh Ḥa: “ Theo cơ quan chức năng tỉnh Khánh Ḥa, 18 người tử vong và 3 người mất tích ở thành phố Nha Trang trong trận mưa ngày 18/11 đều do sạt lở đất từ trên núi xuống”(2).

 

    Ai cũng lắc đầu và nói : Từ xưa đến nay chưa thấy trận mưa nào chỉ diễn ra trong thời gian ngắn mà lượng nước đổ xuống quá nhiều như vậy!

 

   Trong khoảng hai, ba thập niên qua cứ đến mùa mưa là xảy ra sạt lở đất ven đồi núi. Nhiều vụ sạt lở nghiêm trọng vùi lấp nhà cửa, tính mạng tài sản của người dân. Có nhiều nguyên nhân gây ra sạt lở nhưng có một nguyên nhân được ít người nhắc đến là do chính con người “chặt chân” các quả đồi, trái núi để làm đường, làm nhà. Thiên nhiên có thù oán ǵ với con người mà ít khi xảy ra sạt lở ở những quả đồi, trái núi c̣n nguyên vẹn không bị “chặt chân” mà cứ nhằm những quả đồi, trái núi có dân cư sinh sống hoặc con đường lớn đi qua để gây sạt lở?

 

  Do hiếm mặt bằng xây dựng nhà cửa nên để mở rộng diện tích tạo mặt bằng người dân đă thuê máy múc múc chân núi để có mặt bằng xây dựng. Việc làm này đă tạo thêm độ cao của ta luy dương, rất dễ gây sạt lở. Khi múc chân núi lúc trời nắng đất đá hăy c̣n nguyên khối nhưng qua một thời gian sức nặng từ phần trên đè xuống, thêm phần nước ngầm chảy khiến chân lớp thực b́ lỏng ra và tất nhiên trụt xuống theo lẽ tự nhiên.

 

    Các cấp chính quyền có biết việc “chặt chân” đồi núi là nguy hiểm không? Xin thưa là dư sức biết nhưng do nhiều lư do chính quyền đă giả ngơ rồi từ từ hợp thức hóa diện tích đồi núi bị “chặt chân” ấy.

 

   Cách nay gần 150 năm cũng có một trận mưa tầm tă nhưng lại là mưa “hồng ân”  và trận mưa ấy được khắc ghi vào bia đá. Bia đá ấy được khắc năm 1873 và được dựng tại thôn Tân Phú (nay là thôn Vạn Thuận, xă Ninh Ích. Ngay tường bên trái Ủy ban Nhân dân xă Ninh Ích, Ninh Ḥa có con đường bê tông từ Quốc lộ I đi Ba Hồ, theo con đường bê tông ấy đi khoảng 100 mét và vừa băng qua đường sắt, nh́n bên tay trái sát đường bê tông là thấy tấm bia ấy). Trước đây bia đá được dựng cách được ray xe lửa không bao xa, nay dời lên khu trước mặt ngôi miếu đổ nát.

 

   Nội dung bia đá

 

   Nội dung tấm bia đá đă được ông Lê Đ́nh Hùng, Phân Viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam tại Huế phiên dịch (không chú thích). Nội dung văn bia:

 

  “ Thiết văn, thần y nhân sự, thần mạc tiên ư vụ dân(3). Thị cố, cổ chi Tiên vương thành dân nhi hậu trí lực ư thần. Nhiên diệc hữu sậu hữu linh ứng bất đắc bất sậu vi trí lực dĩ thành dân dă. Dư tự Bính Th́n(4) phụng chuẩn Khánh hạt tụ khẩn, dân tuy hữu ấp lư nhi gia thất vị ninh, điền tuy hữu thiên mạch nhi thự vũ vị thuận. Kim tuế tự hạ tồ thu phiền thự bất tán, nông bệnh, dân khốn. Dư tâm nhiệt tương đảo, hốt tưởng Tân Phú(5) sơn cước uất hữu linh khí Thiên Y A Na Thánh Phi Chúa Ngọc(6) chung linh tư thổ. Năi cung nghệ cấu tịnh xá thiết Thánh Phi thần vị, trai giới, cụ hương hoa quả bái, chúc viết: Hạn Bạt(7) vi tai dân mệnh cơ tuyệt vọng. Thánh Phi thấu đạt, Thiên cung tứ vũ, nguyện vu thử lập từ. Dực nhật sơn đầu hữu phiến hắc vân nga bố chí xá đại vũ khoảnh lập chỉ phục triển thành liên đảo chúc viết. Túng huyền lệnh ứng nhĩ vọng Thánh Phi. Tái thỉnh nhất nhật bàng đà(8) chí đệ tam nhật âm vân( vết đạn mất 3 chữ) Khánh hạt quân triêm như chúc chỉ dân tiện chi. Dư cù nhiên viết si tâm mộng tưởng bất đồ hữu thử linh dị. Tằng vân thử xứ hữu quá chi(vết đạn mất 3 chữ) kính, triếp bệnh đảo năi an, phủ cân bất cảm cận. Cố thường kiến chúng thụ thương tú, kỳ thạch ban hắc ẩn kiến như hùng bi tôn phục hoành ải đại lộ, tục danh Hắc Thạch xứ dă. Toại suất điền tốt tiễn lộ bang chi kinh trăn, hỏa chi khai thúy vi chi mậu. Mộc trạch kỳ gia sổ châu lưu chi chúng kỳ tất lộ sơ khoáng ngu mục. Tiểu hải kiến bích oanh kỳ tiền tằng loan ủng, thúy tủng kỳ hậu tả hữu sơn thế hồi hoành củng ấp, cực hữu thần thú. Năi vu cao b́nh lập tọa Khôn hướng Cấn(9) bốc chi cát, kiến Thánh Phi từ yên(10). Phù, Thánh Phi chi từ thủy vu Cù Huân cổ tháp, kỳ hậu Thuận Khánh công tư đa kiến từ vũ, công tắc quốc tế(11), tư tắc xă dân hội tế, hương hỏa biến vu quốc trung. Thánh Phi chung linh cố sự Phan Lương Khê(12) tiên sinh cổ tháp kư tường hỹ. Tư từ dă đặc dĩ chí dĩ, kiến Thánh Phi linh ứng chi tích thả vi tân ấp đảo vũ kỳ t́nh chi địa, thủy chi vĩnh cửu dĩ hậu dân sinh sử nhân hiển nhiên tri sở kính viễn, thứ cơ thành dân trí lực chi nghĩa hoặc thiểu đắc yên. Phi dư cảm hiếu sự đă nhân thư dĩ kư kỳ sự.

 

    Tự Đức nhị thập lục niên chánh nguyệt trung hoán cung tuyên.

 

   Hàn lâm viện Thị độc sung Điển nông sứ Phan Trung cẩn soạn.

 

   Quảng Nam Hải pḥng(13) Viên ngoại lang Nguyễn Hữu Hoán lập thạch.

 

  Dịch nghĩa:

 

  Trộm nghe, thần nương tựa vào người, thờ phụng thần là việc không có ǵ trước hơn việc lo cho dân vậy, Cho nên, bậc tiên vương thời xưa trước lo việc thành lập dân, sau mới hết sức lo việc cho thần. Do đó, chợt có linh ứng th́ không thể không nhanh chóng ra sức để tạo thành tựu cho dân vậy. Ta từ năm Bính Th́n vâng mệnh tụ dân khai khẩn tại Khánh hạt. Dân tuy đă có làng xóm mà nhà cửa chưa yên. Ruộng tuy đầy đủ bốn bề mà nắng mưa chưa thuận. Năm nay, từ hạ đến thu nắng nóng kéo dài không dứt, nông bệnh dân khốn. Ta nóng ḷng muốn làm lễ cầu đảo th́ bất chợt nghĩ đến chân núi Tân Phú là nơi có linh khí của Thiên Y A Na Thánh Phi Chúa Ngọc hun đúc hội tụ. Bèn đích thân đến nơi để làm tịnh xá, thiết thần vị của Thánh Phi, trai giới, sắm đủ hương hoa lễ bái, khấn rằng: “ Nắng hạn làm tai họa, dân tuyệt đường sống, mong Thánh Phi thấu đạt thiên cung ban mưa. Nguyện nay mai sẽ lấy chỗ này để làm đền thờ Thánh Phi”. Bất chợt trên núi xuất hiện một đám mây đen bay đến tịnh xá trút mưa xuống trong chốc lát rồi tạnh. Trước sự linh ứng đó, ta thành tâm khấn nguyện liên tiếp rằng: “ Trời cao linh ứng, mong Thánh Phi thấu cho”. Khấn nguyện như vậy được một ngày đêm th́ mưa rơi tầm tă, đến ngày thư ba mây mù tan mưa tạnh. Khánh hạt đều được mưa như đă nguyện ước, tiện lợi cho dân vô cùng. Ta bỗng giật ḿnh nghĩ rằng tâm si mộng tưởng không thể hiểu nổi điều linh dị này. Từng nghe nơi này Thánh Phi đă từng ghé qua nên được mọi người tôn kính. Nếu ai bị bệnh cầu đảo sẽ an. Nơi đây búa ŕu (thợ rừng) không đám phạm đến, do đó thường thấy nhiều cây cối xanh tốt. Những khối đá lạ loang lổ sắc đen, ẩn hiện như gấu beo đang ngồi phục ngang ải của đại lộ, nơi này tên tục gọi là xứ Đá Đen. Bèn cho nông binh phát dọn bụi gai hai bên đường, dùng lửa đốt bớt cây cỏ rậm rạp, chọn một số cây to để lưu lại vẻ đẹp. Vùng này trở nên thoáng đăng đẹp mắt. Biển nhỏ sắc biếc bao phía trước(14), núi xanh cao tầng ôm phía sau, tả hữu sơn thế ṿng ôm bao bọc, đúng là cảnh thú thần tiên. Bèn chọn chỗ cao bằng, lập tọa Khôn hướng Cấn, bói xem thấy tốt liền xây đền thờ Thánh Phi. Ôi, đền thờ của Thánh Phi nguyên thủy là ngôi cổ tháp ở Cù Huân. Sau này, ở Thuận Khánh xây dựng nhiều đền thờ công và tư. Công th́ quốc tế, tư th́ xă dân hội tế, việc thờ cúng lan truyền khắp nơi trong nước. Chuyện xưa về sự linh ứng của Thánh Phi đă có Phan Lương Khê tiên sinh ghi lại tường tận nơi cổ tháp. C̣n ngôi đền thờ này, đặc biệt ghi lại để mọi người thấy được dấu tích linh ứng của Thánh Phi. Đồng thời, v́ ấp mới mà cầu nguyện tạnh nơi đất này được lưu lại vĩnh cửu để thuần hậu nhân sinh khiến cho dân biết để tôn kính về sau. Tiếp đến, dân thành th́ ra sức v́ việc nghĩa hoặc có được chút ít chăng? Không phải v́ ta hiếu sự mà viết để ghi lại sự việc này.

 

Kính khắc vào trung tuần tháng giêng, niên hiệu Tự Đức thứ 26 (15).

 

Hàn lâm viện Thị độc sung Điển nông sứ Phan Trung kính soạn.

 

Quảng Nam Hải pḥng Viên ngoại lang Nguyễn Hữu Hoán dựng bia

 

    Trước đó vào tháng 5 năm Tự Đức thứ 24 ( 1871), Hàn lâm viện Thị độc Học sĩ sung Điển nông sứ Phan Trung đă cùng với 7 vị quan khác ( Thuận Khánh Tuần phủ Nguyễn Oai; Lănh B́nh Thuận Bố chánh sứ Trần Điển; Lănh B́nh Thuận Án sát sứ Tôn Thất Soạn; Khâm phái Tùy biện Lễ khoa cấp sự trung Nguyễn Duy Chí; Lănh Công bộ Lang trung Nguyễn Duy Doăn; Khâm sai Hồng lô tự Thiếu khanh, Biện lư Công bộ Bùi Thái Bút và Hàn lâm viện Thị độc sung B́nh Thuận Doanh điền sứ Nguyễn Văn Phương) đồng bái soạn văn bia tạm gọi là “ Thiên hạ danh sơn” (lấy 4 chữ đầu tiên của văn bia làm tiêu đề) dựng tại Tháp Bà, Nha Trang(16).

 

Đôi nét về Điển nông sứ Phan Trung

- tác giả bài văn bia xứ Đá Đen

     Phan Trung sinh năm 1814 quê ở xă Tấn Lộc huyện An Phước, tỉnh B́nh Thuận. Năm 1841 ông dự thi Hương tại trường thi Gia Định với danh tánh là Phan Cư Chánh. Ông đỗ cử nhân với vị thứ 8/15(17).

 

     Trước khi theo đoàn quân của Trần Bá Lộc tiến ra B́nh Thuận và Khánh Ḥa vào năm 1885 để dẹp phong trào Cần vương, ông Étienne Aymonier đă nghiên cứu nhiều về nhân vật Phan Trung nên có ghi chép về Phan Trung: “ Né à Tấn Lộc dans le phủ de Ninh Thuận, près du Chợ Dinh sur la rivière du Man Rang, cet home fut d’abord huyện de Tuy Phong au B́nh Thuận. Il quitta cette place pour aller se joinder au quản Định qu’il seconda avec ardeur à G̣ Công”(18) (Sinh ở làng Tấn Lộc trong phủ Ninh Thuận, gần chợ Dinh trên bờ sông Man Rang[ Phan Rang], người ấy ban đầu là ông huyện Tuy Phong ở B́nh Thuận. Ông ta rời nhiệm sở này để đến theo phe Quản Định, hăng hái giúp đỡ ông này ở G̣ Công).

 

   Phan Trung có hiệu là Bút Phong, tự là Tử Đơn. Sau khi đỗ cử nhân ông được bổ làm Tri huyện, huyện Tân Thạnh, phủ Tân An, tỉnh Gia Định nhưng do việc tranh tụng nên bị cách chức(19). Tháng 4 năm Tân Dậu (1861) hai tỉnh Gia Định, Định Tường bị thực dân Pháp xâm chiếm, Vua Tự Đức “cho chiêu mộ lại dịch sĩ thứ từ Thừa Thiên đến Biên Ḥa, ai là người dũng cảm có thể sung làm quân chiến tâm được th́ dồn thành đội ngũ đến thẳng Biên Ḥa đóng đồn” và “viên bị cách là Phan Trung (trước tên Chánh) cũng cho đi ngựa trạm đến nơi quân thứ theo làm việc”(20). Trong 2 tác phẩm Notes sur l’Annam I Le B́nh Thuận (146 trang) và Notes sur l’Annam II Le Khánh Ḥa(68 trang), tác giả Étienne Aymonier gọi Phan Trung là Huyện Chánh, Trương Định là Quản Định.

 

    Tháng 8 năm Tân Dậu (1861) viên Tùy phái là Phan Trung chiêu mộ những thủ dơng thành lập được 2 cơ (khoảng 1000 người) cùng với Lănh binh Gia Định là Trương Định theo quân đi đánh dẹp giặc Pháp, được khai phục quan tịch và đă thăng Thị giảng học sĩ(21).

 

     Trong thời gian Phan Trung theo Trương Định chống Pháp, cụ Phạm Phú Thứ có bài thơ “Kư Phan tử Đơn” (Gởi Phan Tử Đơn): “ Tang bồng sơ chí khởi mưu thân/ Tu mấn kinh sương vấn nhạn thần/ Hương chử thu lai hàn sự trọng/ Lục lâm hồi thủ chuyển liên nhân” ( Chí tang bồng há vị mưu thân/ Râu tóc pha sương hỏi nhạn thần/ Thu tới sông Hương trời lạnh buốt/ Rừng xanh ngoảnh lại luống thương nhân). Cuối bài thơ có câu chú: “ Phan tằng hiệu Lục Lâm anh hùng B́nh Tây phó tướng quân” (Phan từng có hiệu là Anh hùng rừng xanh B́nh Tây phó tướng quân)(22). Phan Trung cùng với B́nh Tây Đại Nguyên soái là Trương Định chọn “Đám lá tối trời”(23) ở G̣ công làm đại bản doanh.

Tấm bia kư do B́nh Tây Phó Nguyên soái Phan Trung soạn.

Ảnh: Internet

 

    Tháng giêng năm Ất Sửu (1865) Hàn lâm viện Thị giảng học sĩ là Phan Trung (nguyên Tri huyện bị cách, lại được khởi phục), năm trước chiêu mộ quân nghĩa dung được 1000 người, dồn thành 2 cơ, cùng với bọn Trương Định theo quân đi đánh dẹp. Từ khi ḥa nghị thành, c̣n ra vào các địa phận rừng rú ở Gia Định, Định Tường và Biên Ḥa, đánh úp giết người Phú và lính Ma tà, nên người Phú ghét, cho là bọn giặc. Tháng ấy, đem quân đi tàu thủy vào cửa biển Phan Rang, tỉnh B́nh Thuận (ở ngoài cửa biển Phan Rang, là quê quán của Phan Trung) ḍ xét, người trinh thám của Phú lại yêu cầu tỉnh B́nh Thuận bắt giao cho

 

   Vua nghe tin báo, xuống Dụ sai Nguyễn Hữu Cơ tùy liệu châm chước đáp lại, để dứt cái nghi ngờ của người Phú. Lại sức cho Phan Trung phải rủ nhau lánh xa đi, để lưu dùng sau này” (24).

 

    Aymonier ghi về Phan Trung sau khi Trương Định chết: “ Après la mort de son chef, reconnaissant l’inutilité de ses efforts pour recouvrer Saigon, il voulut au moins oppose une barrière aux envahissements ultérieurs des diables d’occident; et il se fit délivrer par la cour des pouvoirs à peu près illimités pour créer des confins militaires, occupier les terrains non cultivés ou non portés sur les registres, enrôler la population non inscrite des villages, fonder de postes sur les montagnes et accueillir les nombreux patriots de la Cochinchine francaise, qui, selon ses prévisions, fuiraient le joug abhorré des Francais pour se réfugier au B́nh Thuận”(25) (Sau khi chủ tướng của ông ta chết, biết rằng cố gắng lấy lại Sài G̣n là vô ích, ông ta muốn ít ra cũng chống lại bờ vực xâm chiếm về sau của bọn quỷ phương Tây; và ông ta xin triều đ́nh cấp cho những quyền lực gần như vô giới hạn để mở những mặt trận quân sự, chiếm giữ những khu đất chưa trồng trọt, không có ghi trên sổ sách, quy tụ dân chúng chưa ghi sổ thành những làng xóm, lập ra những trạm gác trên những núi và thu thập những người yêu nước ở vùng Nam Kỳ thuộc Pháp, những người này theo ước lượng ông ta sẽ trốn chạy cái ách gớm ghiếc của người Pháp để trốn đến tỉnh B́nh Thuận)

 

   Sau khi vua Tự Đức sức cho Phan Trung “phải rủ nhau lánh xa đi, để lưu dùng sau này” và ông đă lui ra B́nh Thuận và tung tin là Huyện Chánh đă chết và đă chôn: “ Comme de juste, il se fit passer à Saigon pour mort, après sa retraite definitive au B́nh Thuận. Il se fit donner par la cour le titre de Điển Nông “ défricheur de champs”, et aussi le titre personnel de Thị Độc. Défense de parler du huyện Chánh mort et enterré”(26)(Kịp lúc đó, ông ấy làm cho người ta tưởng là ḿnh đi Sài G̣n và chết ở đó, sau khi ông rút ra B́nh Thuận, ông được triều đ́nh ban cho chức Điển Nông “tức là khai khẩn đồng ruộng” và hàm là Thị Độc. Cấm không được nhắc đến tên Huyện Chánh, đă chết và đă được an táng).

 

    Phan Trung đă tung tin là ông đă chết và đă được an táng để lui về hậu cứ hoạt động. Trong tác phẩm “ Gương sáng ngàn đời” của Nhà xuất bản Tổng hợp Tiền Giang, 1990, trang 68-69, nhà nghiên cứu Huỳnh Lứa do chưa bao giờ biết lệnh của vua Tự Đức buộc Phan Trung “phải rủ nhau lánh xa đi, để lưu dùng sau này” nên đă mạt sát Phan Trung là một kẻ “hám danh, hám lợi” rồi vu khống rằng “đă ra hàng giặc”(27).

 

   Phan Trung đă ẩn tránh ở B́nh Thuận và thành lập hộ Điển Nông mà đa số là dân Nam Kỳ tỵ địa và ông giữ chức Điển nông sứ: “ Tous les fuyards de l’occupation francaise appelés ngăi sĩ ou Nam trung”(28) (Tất cả những người trốn chạy sự xâm chiếm của nước Pháp được gọi là ngăi sĩ[ nghĩa sĩ] hay là Nam Trung). Chính quyền Pháp coi Phan Trung là kẻ thù nguy hiểm: “Une corporation d’annamites qui n’a rien de commun avec les chrétiens, celle des Hộ Mộ ou Hộ Điển Nông “les défricheurs de champs” mérite une etude special. Nous retrouverons dans les provinces du Khánh Ḥa et du Phú Yên, cette plaie qui fut la creation de l’un des plus ardents ennemis de la France, le Huyện Chánh, premier lieutenant de notre adversaire acharné de 1860-1862, du Quản Định”(29)( Một công ty của người An Nam không có chung cùng ǵ với người Công giáo, đó là công ty của những người Hộ Mộ hay Hộ Điển Nông “tức là khai phá đất” đáng cho ta nghiên cứu đặc biệt. Chúng ta sẽ thấy lại ở trong những tỉnh Khánh Ḥa và Phú Yên, cái vết lở lói này chính là sự sáng tạo của một trong những kẻ thù hăng say của nước Pháp, tức Huyện Chánh, phụ tá thứ nhất của đối thủ quyết liệt với chúng ta năm 1860-1862 của Quản Định). Ngoài ra chính quyền Pháp c̣n cho biết: “ Dans notre étude sur le B́nh Thuận, nous avons vu que le Hộ Điển Nông fut fondé, après l’écrasement des insurgés de la Cochinchine, par le Huyện Chánh, connu ici sous le nom de Thị Độc”(30) ( Trong bản nghiên cứu về B́nh Thuận của chúng tôi, ta đă thấy Hộ Điển Nông được thành lập sau khi những nổi loạn ở Nam Kỳ bị giẫm nát, do nơi Huyện Chánh ở đây được biết dưới tên Thị Độc)

 

   Tháng 9 năm Ất Sửu (1865) Thị độc học sĩ Phan Trung theo lời dụ tới Kinh (Tháng 6 năm ấy, cho vời Phan Trung vào Kinh)(31)

 

   Tháng 8 năm Bính Dần (1866): Tướng nước Phú Lăng Sa đưa thư đến nói: Quan tỉnh B́nh Thuận dung cho lũ côn đồ ở nơi biên giới, nói thác là làm đồn điền, xin triều đ́nh nghĩ tính chước lượng, khỏi sinh lo về sau. Quan viện Cơ mật tâu nói: Đồn điền ở B́nh Thuận bắt đầu tụ tập có hơn 500 người, đều là mộ nghĩa ở Nam Kỳ và những dân trốn tránh c̣n sót của 3 tỉnh, người Pháp thấy h́nh dáng sinh ngờ, cũng là lư thế phải đến thế, nhưng đại ư chỉ không muốn cho ở gần nơi chúng cai quản mà thôi, vả lại Phan Trung và các người mộ nghĩa, nguyên là thầy tṛ khi trước đă bị người Pháp biết rơ, để ở đấy cũng có sự bất tiện, xin sai Phan Trung đem ngay những người đầu mục có tên trong đám mộ nghĩa, dời đến chỗ đất bỏ hoang ở các tỉnh Khánh Ḥa, B́nh Định, Phú Yên, khai khẩn cày cấy là tiện. Vua y lời tâu ấy, bèn sai cấp ấn “Khâm phái quan pḥng” cho Phan Trung đem đi để mộ dân khai khẩn. Vua dụ rằng: Lũ ngươi hết ḷng làm việc cho ổn thỏa, chớ để có điều tiếng sinh ra ngờ gièm, là trung hiếu vẹn cả hai, tấm thân hữu dụng, nên khéo giữ ǵn để đợi, triều đ́nh đâu nỡ bỏ đi”(32).

 

  Do sức ép từ phía thực dân Pháp, nên vua Tự Đức chuyển ông ra Khánh Ḥa và giữ chức Điển nông sứ Khánh Ḥa. Ông đă lập ra xứ Đồng Châu gồm những người dân tỵ địa khỏi Nam Kỳ và những người ấy gọi là “ ngăi sĩ” hay là “ Nam Trung”: “ On peut citer entre autres, les champs du village de Đồng Châu, au Sud Est de Nha Trang, dans le voisinage de Đồng Ḅ, défrichés par les condamnés, avec les fonds du gouvernement annamite, sous la direction du Thị Độc et de ses lieutenants”(33) (Ngoài ra có thể kể thêm cánh đồng làng Đồng Châu, phía Đông Nam Nha Trang, gần Đồng Ḅ do các tù nhân khai phá ra với tiền của chính quyền An Nam ưới sự điều khiển của ông Thị Độc và các phụ tá).

   Cánh đồng Đồng Châu thuộc làng Phước Hải. Trên đường từ Nha Trang lên Thành về bên tay trái có ngôi nhà số 221 đường 23 Tháng 10 có 4 chữ quốc ngữ đắp bằng xi măng trước nhà :“Nam Trung từ đường”. Đó chính là ngôi từ đường của những người Nam Kỳ tỵ địa ra Khánh Ḥa lập nên xứ Đồng Châu

 

   Tháng 6 năm Kỷ Măo (1879): Khi ấy Thị giảng Học sĩ sung Điển nông sứ Khánh Ḥa là Phan Trung, việc chúc hỗ xong, chuẩn cho hàm Tả thị lang bộ Hộ vẫn sung chức cũ.

 

   Dụ rằng: Phan Trung có tiếng là người khảng khái, công khó nhọc cũ đáng ghi, trung nghĩa gốc ở tính trời, há v́ xa xôi mà quên báo ân. Nay về chiêm bái, trông thấy mặt vẫn khen tấm ḷng, công không thành nhưng tiết đáng chuộng, tuổi tuy già nhưng chí chưa suy, khen người trước khuyên người sau, càng nên thăng thưởng, người tầm thường chớ cho là già mà coi thường…”(34)

 

   Qua những lời nhận xét của vua Tự Đức cho ta thấy Phan Trung là một con người hết ḷng tận tụy v́ dân v́ nước.

   Năm đầu Kiến Phúc (1884) v́ tuổi già xin về nghỉ rồi mất, thọ 71 tuổi(35). Một thông tin sai lạc vẫn c̣n lưu truyền trong nhân dân là bên vệ đường Quốc lộ I giữa hai cầu Suối Giữa (Lư tŕnh: Km 1513+374) và cầu Suối Hinh (Lư tŕnh: Km 1513+ 713) có một ngôi mộ cổ, đó chính là mộ của Điển nông sứ Phan Trung. Nhiều bài viết cho rằng: Phan Trung có một người cháu ruột tên là Phan Liền tự là Lành đă hưởng ứng chiếu Cần vương, lănh đạo nhóm nghĩa quân kháng chiến tại phủ Ninh Thuận, đặt căn cứ tại Ḥn Bà và vùng rừng Mông Đức (Ninh Phước) đă nhiều lần đem quân đánh quân Pháp. Do việc này, quan lại địa phương đă sớ tấu về Huế hặc tội ông, nên đă triệu ông về Kinh để thọ h́nh. Trên đường về Kinh ông đă từ trần tại Ba Ng̣i và an táng tại Ba Ng̣i(36)

 

  Năm 1885 trên đường đi đánh dẹp phong trào Cần vương cùng Trần Bá Lộc, ông Aymonier do nghe người dân kể nên ông cũng khẳng định ngôi mộ cổ ở Ba Ng̣i là của Phan Trung: “ Le troisième pont passé, on attaint le trạm de Ḥa Quân, le premier de la province, à Ba Ng̣i, village d’un millier d’âmes, le plus important de la region de Cam Linh. On y Remarque le tombeau du fondateur des Điển Nông, l’ông Thị Độc”(37)( Qua khỏi cầu thứ 3, người ta đến trạm Ḥa Quân, trạm đầu tiên của tỉnh, làng Ba Ng̣i độ 1000 dân, lớn thứ nhất vùng Cam Linh. Thấy ở đó có mộ ông Điển Nông cũng là ông Thị Độc)

 

   Ngôi mộ cổ tại Ba Ng̣i có ḍng chữ Hán: Sắc cố Minh nghĩa công thần Đặc tiến Phụ quốc Thượng tướng quân Cẩm y vệ Chưởng vệ sự Chưởng cơ Tống quư hầu chi mộ.

    Phan Trung chưa hề giữ những chức vụ như ghi trên bia ngôi mộ cổ. Ngôi mộ cổ này là của Tống Văn Khôi, tướng của Chúa Nguyễn, đánh nhau với quân Tây Sơn tại Tam Độc (Ba Ng̣i) và tử trận tại đây vào năm Ất Mùi (1775)(38).

 

    Theo Đại Nam liệt truyện th́ Phan Trung mất lúc 71 tuổi. Aymonier cho biết chính xác ngày mất của Phan Trung: “ Enfin, l’ex Huyện Chánh mourut vers le 20 décembre 1884, à sa residence habituelle au Khánh Ḥa, sur la baie de Ninh Ḥa ou B́nh Cang. Il s’est fait enterer à Ba Ng̣i, dans la baie de Cam Ranh”(39) (Sau cùng  cố Huyện Chánh chết vào ngày 20 tháng chạp năm 1884, ở tại trú sở ở Khánh Ḥa, ở trên vịnh Ninh Ḥa hay là B́nh Cang(40). Ông ta dặn chôn ông ta ở Ba Ng̣i trong vịnh Cam Ranh).Đây cũng là một thông tin sai lạc, bởi Phan Trung đă nghỉ hưu rồi. Như vậy ông mất vào cuối năm Giáp Tuất (1884) và khi ấy chưa hạ chiếu Cần vương th́ làm ǵ có chuyện ông Phan Trung bị triều vua Đồng Khánh hặc tội ông về cháu ông là Phan Liền chống Pháp?

 

   Hăy trả lại sự thật lịch sử cho Phan Trung về những ǵ hậu thế hiểu sai lạc về ông.

 

     Chút nhận xét về mưa gió ngày xưa và ngày nay

 

     Ông bà ta xưa sống theo phương châm “Thuận thiên giả tồn, nghịch thiên giả vong” cho nên “bồi ở, lở đi”. Hậu quả thiệt hại về nhân mạng và tài sản mà người dân Nha Trang lănh nhận vào sáng Chúa nhật 18/11/2018 là do thiên tai hay là nhân tai?

 

     Với cách cố t́nh “ chặt chân” các quả núi, trái đồi th́ núi đồi cũng phải quỵ xuống sau những trận mưa tầm tă. Rơ ràng v́ cái tiện lợi trước mắt, chúng ta đă tự gây hiểm họa cho chính ḿnh. Con người là một thực thể của thiên nhiên cho nên chúng ta cần sống hài ḥa và biết tôn trọng thiên nhiên.

 

                               

 


 
Nguyễn Văn Nghệ

 

Diên Khánh, Khánh Ḥa

 

12/2018

 

 

 

CHÚ THÍCH:

 

  1-  https://news.zing.vn/nguoi-dan-Khanh-Hoa-guong-day-khac-phuc-tran-lu-lut-lo-dat-lich-su-post893385.html

 

   2- https://tuoitre.vn/mua-lon-gay-hau-qua-nang-ne-o-nha-trang-nguyen-nhan-do-dau-20181121081641409.htm

 

  3-  Vụ dân: được trích từ Luận ngữ , thiên Ung dă câu 20: Phàn Tŕ vấn trí. Tử viết: “Vụ dân chi nghĩa: kính quỷ thần, nhi viễn chi; khả vị trí hỹ” (Ông Phàn Tŕ hỏi Khổng tử về đức trí. Khổng tử đáp: “Chuyên làm việc nghĩa giúp người, kính trọng quỷ thần nhưng không hay gần[tức là không ưa cầu thỉnh van vái quỷ thần], như vậy có thể gọi là trí)

 

   4- Bính Th́n: Tự Đức năm thứ 9, dương lịch năm 1856( Trong bản dịch văn bia gởi trung tâm Quản lư Di tích và Danh thắng tỉnh Khánh Ḥa ngày 22/10/2012, ông Trần Đ́nh Hằng, Phó Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam tại Huế chú thích “ Bính Th́n, tức năm Tự Đức thứ 10, 1856”). Chắc là bia khắc nhầm. Năm này Phan Trung chưa vào Nam Kỳ chống Pháp th́ làm ǵ mà “phụng chuẩn Khánh hạt tụ khẩn”. Có lẽ là năm Mậu Th́n (1868) th́ đúng hơn.Theo Đại Nam thực lục th́ tháng 8 năm Bính Dần (1866) Phan Trung mới điều ra Khánh Ḥa khai khẩn.

 

   5- Tân Phú: thôn Tân Phú thuộc tổng Ích Hạ, huyện Tân Định, tỉnh Khánh Ḥa

 

  6-  Thiên Y A Na Thánh Phi Chúa Ngọc: Người dân Khánh Ḥa thuộc thế hệ lớn tuổi đều kiêng chữ “ Ngọc” và gọi là Chúa Nguộc

 

  7-  Hạn Bạt: là thần nắng hạn. trong Kinh Thi thiên Đại Nhă, bài  264 chương V ghi: “Hạn Bạt vi ngược/ Như đàm như phần/ Ngă tâm đạn thự/ Ưu tâm như huân” ( Hạn thần làm việc bạo tàn/ Như thiêu, như đốt nguy nàn khắp nơi/ Ḷng ta sợ lắm rồi nắng hạn/ Bức rứt như lửa rán tấc ḷng) (Khổng tử, Kinh Thi II (Dịch giả Tạ Quang Phát), Nxb Văn học, tr. 709)

 

     8- Bàng đà: Mưa tầm tă, mưa ràn rụa

 

     9-  Tọa Khôn hướng Cấn:  Tây Nam – Đông Bắc

 

    10– Thánh Phi từ: Đền thờ Thánh Phi được Phan Trung xây dựng tại thôn Tân Phú. Dân địa phương gọi là Miếu Đá Đen. Do chiến tranh loạn lạc người dân thôn Tân Phú đi đến ngụ cư trong các làng kế cận, nên nay đền thờ chỉ c̣n phế tích với bức vách đổ được xây bằng gạch ghè (ống). Một số người dân Tân Phú lên ngụ ở làng Phú Hữu (nay thuộc xă Ninh Ích) đă xây một ngôi miếu thờ Thiên Y A Na ở giữa cánh đồng về hướng Tây Bắc của làng Phú Hữu.

 

    11- Quốc tế: ở đây không có nghĩa là “giữa các nước”, mà là do nhà nước đứng ra lo việc tế tự.

 

    12- Phan Lương Khê: Lương Khê là tên hiệu của Phan Thanh Giản.

 

    13- Quảng Nam Hải pḥng: Triều đ́nh Huế đặt ra ở các cửa biển quan trọng cơ quan Hải pḥng sứ(lúc đầu “Hải pḥng” không phải là một địa danh), c̣n ven vùng núi nơi có người thiểu số thường xuống cướp phá là Sơn pḥng sứ. Ông Nguyễn Hữu Hoán phụ trách công việc ở cơ quan Hải pḥng thuộc tỉnh Quảng Nam.

 

    14- Trước mặt đền thờ Thánh Phi ở Tân Phú nh́n ra đầm Nha Phu

 

    15-  Niên hiệu Tự Đức thứ 26 là năm Quư Dậu (1873)

 

    16- Sau lưng tháp chính ở khu vực Tháp Bà có hai bia chữ Hán. Bia đá lớn hơn là bia “ Thiên Y tiên nữ truyện kư” do cụ Phan Thanh Giản soạn vào ngày 12 tháng 5 năm Tự Đức thứ 9 (1856) ; c̣n bia đá nhỏ là bia của Phan Trung cùng 7 vị quan khác đồng cẩn soạn.

 

    17- Cao Xuân Dục, Quốc triều hương khoa lục, Nxb TPHCM, tr. 218. Dưới thời Tự Đức, huyện An Phước thuộc phủ Ninh Thuận, tỉnh B́nh Thuận.

 

    18- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam I Le B́nh Thuận, Saigon Imprimerie Coloniale, 1885, p. 68

 

    19- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện tập 3-4, Nxb Thuận Hóa, tr. 571

 

    20- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục tập 7, Nxb Giáo dục, tr. 711

 

   21- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện tập 3-4, Nxb Thuận Hóa, tr.571

 

   22- Phạm Phú Thứ, Phạm Phú Thứ toàn tập tập 1, Nxb Đà Nẵng, tr. 731. Bản chữ Hán số thứ tự 430, trang 1470

 

    23- Đám lá tối trời: Từ G̣ Công đi về hướng ao Trường Đua, theo đường ấp Long Hưng đến ngă ba ấp Giá Trên thuộc xă Kiểng Phước, từ đây có bảng hướng dẫn đi thêm 8,5 km nữa để đến đền thờ Trương Định (Gia Thuận), nơi này khi xưa là khu vực “Đám lá tối trời”.

 

   24- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục tập 7, Nxb Giáo dục, tr.898-899

 

    25- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam I Le B́nh Thuận, Saigon Imprimerie Coloniale, 1885, p. 68-69.

 

    26- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam I Le B́nh Thuận, Saigon Imprimerie Coloniale, 1885, p. 69

 

    27-  https://trucnhatphi.wordpress.com/2008/04/01/diển-nong-sứ-khanh-hoa-phan-trung-1814-1884/

 

   28- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam II Le Khánh Ḥa, Saigon Imprimerie Coloniale, 1886, p. 53

 

   29- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam I Le B́nh Thuận, Saigon Imprimerie Coloniale, 1885, p. 68

 

   30- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam II Le Khánh Ḥa, Saigon Imprimerie Coloniale, 1886, p. 54

 

   31- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục tập 7, Nxb Giáo dục, tr. 952

   32- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục tập 7, Nxb Giáo dục, tr.1014

 

   33- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam II Le Khánh Ḥa, Saigon Imprimerie Coloniale,1886, p. 56

 

   34- Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục tập 8, Nxb Giáo dục, tr. 353

 

   35-  Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam liệt truyện tập 3-4, Nxb Thuận Hóa, tr. 571

 

   36- www.ninhthuan.gov/chinhquyen/prtc/Pages/Nhan-vat-lich-su.aspx

 

   37-  Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam II Le Khánh Ḥa, Saigon Imprimerie Coloniale, 1886, p.15

 

  38- https://nghiencuulichsu.com/2016/10/03/di-tim-danh-tinh-cua-vi-tuong-duoc-chon-trong-ma-ong-tuong/

 

   39- Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam I Le B́nh Thuận, Saigon Imprimerie Coloniale, 1885, p.71

 

   40- Vịnh Ninh Ḥa hay B́nh Cang: Vịnh Ninh Ḥa tức đầm Nha Phu, c̣n có tên là vịnh B́nh Cang. Tại sao lại có tên là B́nh Cang? Ngày xưa dinh B́nh Khang đóng tại Ninh Ḥa, các bản đồ chữ Pháp ghi đầm Nha Phu là “ Baie Binh Kang” và do tiếng Pháp, chữ “h” câm nên đọc B́nh Khang thành B́nh Cang và từ đó nhiều bản đồ ghi vịnh Nha Trang là vịnh B́nh Cang

 

 

 

 

 

 

 

                                            

 

Thơ & Truyện Nguyễn Văn Nghệ           |             www.ninh-hoa.com