Thơ & Truyện Nguyễn Văn Nghệ            |                 www.ninh-hoa.com

NGUYỄN VĂN NGHỆ

Người làng Phong Ấp, xă Ninh Binh, Ninh Ḥa.

Tốt nghiệp K.19 Khoa Lịch sử Trường Đại học Khoa Học Huế

 

 

Hiện cư ngụ tại UK


 

 

 

 

 

 

 

 

THẦN TÍCH PHẤN NHĨ QUỶ VƯƠNG THẦN NỮ VÀ MIẾU CÂY ME
Nguyễn Văn Nighệ
 

 

 

         Ở  chương 6 : “ Những nơi thờ phụng” trong tác phẩm “ Xứ Trầm hương” có viết về  Miếu Cây Me như sau: “Miếu thuộc địa phận thôn Phú Ân Nam, cách miếu Cây Dầu Đôi vài trăm thước, bên cạnh đường Quốc lộ số 1.

         Thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ, nhưng v́ nằm dưới gốc cây me cổ thọ nên gọi là Miếu Cây Me”; “Miếu Cây Me  linh có tiếng. Đi ngang qua, kẻ ngồi xe ngựa, phải xuống xe ngựa, kẻ đi bộ phải lấy nón cúi đầu”(1).

       “ Miếu Cây Me linh có tiếng”, nhưng khi hỏi đến sự tích vị thần được thờ trong miếu là Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ th́ chẳng ai biết cả , ngay cả Quách Tấn và chỉ được trả lời một cách chung chung là : Bà là một vị thần hung dữ (có lẽ người ta thấy có chữ “ Quỷ” nên kết luận như vậy!). Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ được người dân Khánh Ḥa gọi tắt là “ Bà Phấn”.

Mặt tiền của miếu Cây Me bị quán giải khát che khuất

       Miếu Cây Me nằm cạnh Quốc lộ 1 về phía tay phải tính từ bắc vào nam (vị trí miếu nằm khoảng giữa đoạn đường  Cây Dầu Đôi và cầu Sông Cạn –nay  gọi là cầu Trần Quí Cáp). Trước đây miếu thuộc xă Diên An , nay thuộc Thị trấn Diên Khánh.

      Trong tác phẩm “Đ́nh Nam Bộ Xưa & Nay” của tác giả Huỳnh Ngọc Trảng ghi : “ Một số miếu thờ Ngũ Hành nương nương bên cạnh các ngôi đ́nh vùng B́nh Chánh (TPHCM) ṭng tự Hồ Ly tinh và Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ” và ở cuối trang ,tác giả chú thích: “Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ: Có lẽ là một loại ác thần gốc Bà la môn giáo của người Chăm đă bị Việt hóa, thờ ở vùng Phú Yên – Khánh Ḥa” (2)

 

-  Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ là ai  vậy?

     Với cách giải thích về sự tích Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ của nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng làm tôi không hài ḷng. Tôi quyết tâm t́m cho cho đến nơi đến chốn. Nhân đọc được đạo sắc phong cho Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ ở đ́nh Hội  Xương thuộc xă Suối Hiệp , huyện Diên Khánh ,tỉnh Khánh Ḥa được ban cấp vào ngày 25/05/năm Khải Định thứ 9 (1924) th́ tôi mới được tiếp cận chữ “Phấn” viết bằng chữ Hán. Theo Hán Việt tự điển của Thiều Chửu có tất cả hai chữ cùng đọc âm “phấn” nhưng viết nét chữ khác nhau.Chữ “Phấn” trong Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ thuộc bộ “Đại” (bên trên là chữ “Đại”, dưới chữ “ Đại”  là chữ “Chuy”, dưới chữ “Chuy” là chữ “Điền”) và Thiều Chửu đă giải thích chữ “Phấn”: Chim dang cánh bay. Chim to sắp bay, tất dang cánh quay quanh mấy cái rồi mới bay lên gọi là phấn.

     Tôi t́m đọc cuốn “ T́m về cội nguồn chữ Hán” của Lí Lạc Nghị để xem giải thích chữ “Phấn”  theo giáp cốt văn trong chữ Hán như thế nào và bên dưới những h́nh ảnh giáp cốt văn , tác giả giải thích: Có người bắt một con chim cho vào bên trong áo giữ, chim này đang vỗ cánh muốn bay về đồng ruộng. Nghĩa gốc là “loại chim vỗ cánh bay cao trên trời”(3)     các giải thích trên ta có thể tạm kết luận là Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ có liên quan đến loài chim. Trong một chuyến đi Đà Nẵng tôi có dịp đến thăm miếu Bà Hàm Trung. Miếu xưa thuộc ấp Hàm Trung ,làng Xuân Thiều, huyện Ḥa Vang (nay thuộc tổ 18, phường Ḥa Hiệp Nam, quận Liên Chiểu, Đà Nẵng), miếu được dựng bằng vật liệu kiên cố vào năm Tự Đức thứ 15 (1862) và thờ hai vị thần nữ. Theo như thần vị ghi bằng chữ Hán ở trong miếu ,đó là:

Hồ Ly Cửu Vĩ tiên nương thần vị tiền.

Phấn Nhĩ Quỷ Vương tiên nương thần vị tiền

    Theo lời kể của người dân trong vùng : Hồ Ly Cửu Vĩ tiên nương (Cáo 9 đuôi tu luyện thành tiên nữ) và Phấn Nhĩ Quỷ Vương tiên nương( Chim xù lông, tu luyện thành vương ,trấn giữ cơi quỷ) là hai chị em và là đấng bảo trợ cho dân làng. Xưa làng Xuân Thiều là một vùng đất hoang vu đầy chướng khí, rừng cây rậm rạp , có nhiều thú dữ. Những người đầu tiên đến khai khẩn vùng đất này gặp lắm hiểm nguy, hằng ngày phải chống chọi với thú dữ, bệnh tật hoành hành khiến nhiều người ốm đau ,chết chóc. Dân làng khấn nguyện thần linh phù hộ để họ vượt qua những khó khăn đang bao quanh họ. Vào một đêm nọ dân làng thấy một con cáo 9 đuôi từ trong hang chui ra và một con chim lông xù từ trên núi bay về và biến thành hai người phụ nữ xinh đẹp. Hai bà trừ khử thú dữ và chữa bệnh cho dân trong làng. Sau đó không ai thấy hai bà nữa, kể từ đó trong làng được b́nh yên. Dân làng tin là tiên nương trên trời xuống giúp nên lập miếu thờ.

Các bàn thờ bên trong miếu Cây Me.

     Tín ngưỡng thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ ở Khánh Ḥa là do những cư dân từ miền ngoài mang vào khi đến định cư ở vùng đất Khánh Ḥa.

 

- Những nơi thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương ở Khánh Ḥa

 

   Ngoài Miếu Cây Me như Quách Tấn  đă viết ,  trong tỉnh Khánh Ḥa c̣n có các nơi  thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ:

Miếu Thanh Tự Trung (c̣n gọi là Miếu Vuông), thuộc xă Diên An ,huyện Diên Khánh.

Miếu Bà Cư Thạnh , thuộc thôn Cư Thạnh ,xă Suối Hiệp, huyện Diên Khánh.

Miếu Bà Hội Xương ,thuộc làng Hội Xương , xă Suối Hiệp, huyện Diên Khánh.

Miếu Rù Ŕ, nay thuộc làng Văn Tứ ,xă Cam Ḥa , huyện Cam Lâm .Sau khi theo Trần Bá Lộc ra Khánh Ḥa đàn áp phong trào Cần vương ở tỉnh Khánh Ḥa năm 1886, Aymonier đă cho xuất bản tác phẩm Notes sur l’Annam (Ghi chép về xứ An Nam) ,trong phần viết về đoạn đường giữa trạm Ḥa Do và trạm Ḥa Tân như sau: “Enfin on atteint un petite village très ombragé que les Annamites du Khánh Ḥa appellent Trong Bong où est une petite pagode appelée Rù Ŕ” ( Sau cùng người ta đến một ngôi làng nhỏ, nhiều bóng mát mà những người An Nam ở Khánh Ḥa gọi tên Trong Bong (4), nơi đó có một ngôi miếu nhỏ có tên Rù Ŕ) (5). Sau năm 1954 không ai bảo quản nên miếu Rù Ŕ trở thành phế tích ,chỉ c̣n các bức vách chung quanh và đôi câu đối viết trên cột

         - Hộ quốc  tí dân vi đức kỳ thịnh hỹ

         - Hăn tai ngự hoạn hữu công tất tự chi

  Cách nay khoảng vài năm phế tích ấy đă được san ủi để xây dựng Trường Tiểu Học Cam Ḥa 1- Điểm Văn Tứ.

 

- Những lệch lạc trong việc thờ tự Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ.

 

     Miếu Bà Cư Thạnh (xă Suối Hiệp) là miếu thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ, miếu có sắc phong và trong miếu có thần vị ghi danh hiệu của thần nữ nhưng không biết v́  lí do ǵ mà cách nay khoảng vài năm trước miếu đắp ḍng chữ “ Miếu Thiên Y” bằng vật liệu xi măng, phía trước thần vị Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ lại đặt một tượng Bà Thiên Y. Miếu Thanh Tự Trung cũng vậy, tuy không đắp chữ Miếu Thiên Y , nhưng bên trong cũng thiết đặt tượng Bà Thiên Y. Người xưa rất trọng thuyết “ Chính Danh” bởi v́ “danh chính ngôn thuận”. Miếu Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ th́ thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ chứ không thể thờ Thiên Y được hoặc ngược lại.

 

- Miếu Cây Me xưa và nay 

 

   Miếu Cây Me được kiến tạo vào năm 1885 và đă qua 3 lần tái thiết: Tái thiết lần 1 không rơ năm ; lần2  vào năm 1960; lần 3 vào năm 2002.

   Miếu Cây Me trước đây có sắc phong nhưng bị thất lạc trong thời chiến tranh. Do không hiểu thần tích của Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ nên các bô lăo trong khu vực chung quanh miếu Cây Me cho rằng Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ chính là nữ tướng Bùi Thị Xuân thời nhà Tây Sơn.  Tướng của nhà Tây Sơn làm sao được thờ tự  công khai trong suốt dưới triều nhà Nguyễn?

Khu vực trường học , nơi trước đây là miếu Rù Ŕ thờ Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ.

      Ở ngay góc sân bên phải của Miếu Cây Me trước đây có một cây me cổ thụ  đến mùa ra hoa , hoa rơi đầy sân và cộng với sự linh thiêng của ngôi miếu nên khi tái thiết đợt 2 , một nhà Nho ở đất Diên Khánh cho đôi câu đối bằng chữ Hán rất hay  viết trên hai cột trước miếu(đôi câu đối ấy tồn tại cho đến năm 2002) :

        -Miếu mạo kỷ niên lai, cổ thụ đ́nh tiền hoa như cẩm

        - Oai linh thiên cổ tại, hành nhân lộ thượng khẩu thắng bi

    Tạm dịch : Miếu mạo bao năm nay, cổ thụ (cây me) trước sân hoa như gấm/ Oai linh ngàn năm vẫn c̣n, người đi trên đường miệng khen c̣n  hơn bia đá.

     Năm 2002 Miếu Cây Me được tái thiết đợt 3 và do mở rộng Quốc lộ nên cây me cổ thụ không c̣n nữa , Ban tái thiết miếu không dùng lại đôi câu đối ấy nữa và anh Vơ Nhân, một người am tường chữ Nho đă cho đôi câu đối để thay thế :

Nhai đồ quảng tịch, hành nhân chiêm ngưỡng tán anh linh

Miếu hiệu do tồn, cổ thụ h́nh dung lưu kí ức

    Tạm dịch ( Đường sá mở rộng , người đi đường chiêm ngưỡng miếu , khen ngợi là anh linh/ Tên miếu vẫn c̣n( Cây Me đă chặt mất),  nhưng h́nh dáng cây me cổ thụ  vẫn c̣n lưu trong kí ức ) .

    Tiếc thay đôi câu đối chỉnh niêm luật, nội dung thâm thúy không được Ban tái thiết dùng mà lại sử dụng đôi câu đối không đúng luật đắp trên hai cột giữa trước miếu:

Đ́nh tiền lộ quảng cây me lưu miếu tích

Ấp nội nhân đồng tái thiết đáp thần ân

     Về cách thờ tự trước thời điểm tái thiết miếu lần 3 vào năm 2002 so với hiện nay cũng có khác nhau. Trước khi tái thiết lần 3 , trong miếu có tất cả 5 bàn thờ và tất cả đều ghi bằng chữ Hán. Bàn thờ chính giữa thờ Phấn Nhĩ Quỷ vương thần nữ với chữ “Thần” ; bên tả của bàn thờ chính giữa là bàn thờ Tam Giáo Tổ Sư; bàn thờ bên hữu của bàn thờ chính giữa là bàn thờ Ngũ Phương Thổ Công; bàn thờ vách phía đông là bàn thờ Tiền Hậu Bối; bàn thờ vách phía tây là bàn thờ Âm Cô Hồn.

       Sau khi tái tiết năm 2002 ,trong miếu vẫn 5 bàn thờ nhưng có sự thay đổi : Bàn thờ chính giữa vẫn là bàn thờ Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ; bên tả bàn thờ giữa là bàn thờ Tam Giáo Đạo Sư (trước đây là chữ “Tổ” nay thay bằng chữ “Đạo”), bên hữu bàn thờ giữa là bàn thờ Tả Hữu Chi Thần; bàn thờ vách phía đông là bàn thờ Tiền Hậu Bối Linh; bàn thờ vách phía tây là bàn thờ Quản Cuộc (Cục) Thổ Công.

     Như vậy hiện nay trong miếu thêm bàn thờ Tả Hữu Chi Thần và bỏ bớt bàn thờ Âm Cô Hồn. Theo nhận xét của tôi th́ đây là lần đầu tiên tôi thấy  Tả Hữu Chi Thần cùng chung một bàn thờ. Người xưa đặt ra cách thờ tự rất có í nghĩa. Tả Hữu không thể cùng chung trên một bàn thờ . Nếu cùng chung trên một bàn thờ th́ Tả/ Hữu của ai? Vả lại người xưa quan niệm : “ Tả hữu bất đồng danh phận”. Trong tất cả đ́nh , miếu ở Khánh Ḥa khi thiết lập bàn thờ tả ban, hữu ban th́ bên tả bàn thờ chính giữa là bàn thờ Tả Ban Liệt Vị;  bên hữu bàn thờ chính giữa là bàn thờ Hữu Ban Liệt Vị.

 

- Nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt

 

       Câu chuyện Tả quân Lê Văn Duyệt bị  Phấn Nhĩ Quỷ Vương thần nữ quở phạt khi đi ngang qua miếu Cây Me mà không chịu xuống vơng được Quách Tấn ghi lại, nếu là người am tường lịch sử họ sẽ cho câu chuyện ấy hoàn toàn được bịa đặt. Bởi v́  Tả quân Lê văn Duyệt mất năm 1832 mà Miếu Cây Me măi đến năm 1885 mới được kiến tạo. Tuy vậy câu chuyện ấy vẫn lưu truyền theo ḍng thời gian mà không bị đào thải. Tác giả câu chuyện ấy không chú trọng mốc thời gian mà chỉ chú trọng nội dung câu chuyện để giáo dục hậu thể bài học tôn kính những nơi thờ phụng: Cho dù có làm quan to đến đâu đi nữa nhưng khi đi ngang trước những nơi thờ tự phải có thái độ tôn kính. Tỏ thái độ tôn kính khi đi ngang qua những nơi thờ tự tôn giáo, tín ngưỡng là nét đẹp văn hóa tâm linh của người Việt . Song nét đẹp văn hóa tâm linh ấy dường như biến mất trong thời đại chúng ta đang sống. Nhiều nơi thờ tự  bị xâm phạm không c̣n cảnh trang nghiêm ,linh thiêng như trước đây nữa . Người đi đường khi nh́n vào Miếu Cây Me sẽ thấy ngay trước miếu có một quán nước che chắn làm mất đi vẻ mỹ quan của miếu, khiến người đi đường không thể nào “ chiêm ngưỡng tán anh linh” được!

 

    Cùng chung tay giữ ǵn cảnh quan những nơi thờ tự luôn xanh- sạch- đẹp và trang nghiêm cũng là thể hiện nét đẹp trong đời sống văn hóa tâm linh của người dân Việt trong thời hiện đại.   

                                                                             Nguyễn Văn Nghệ

 

   Chú thích;

 

Quách Tấn, Xứ trầm hương, Nxb Văn học nghệ thuật Khánh Ḥa, trang 235-236.

 Huỳnh ngọc Trảng& Trương Ngọc Tường, Đ́nh Nam bộ xưa&nay, Nxb Đồng Nai, trang 142.

 Lí Lạc Nghị, T́m về cội nguồn chữ Hán, Nxb Thế Giới, Hà Nội 1997, trang 833.

 Địa danh Trong Bong. Dân địa phương ở xă Cam Ḥa nơi có phế tích miếu Rù Ŕ gọi là Đồng Bông.

Theo Hoàng Việt nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định soạn xong năm 1806 gọi địa danh ấy là Bồng Bông.

    5-  Étienne Aymonier, Notes sur l’Annam (deuxième partie Le Khanh Hoa) , Saigon Imprimerie Coloniale 1886, page 16.( Ghi chép về xứ An Nam-  Phần 2 Khánh Ḥa).

 

 

 

 

 


 
Nguyễn Văn Nghệ

8/2014

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Thơ & Truyện Nguyễn Văn Nghệ           |                 www.ninh-hoa.com