Trang Thơ & Truyện: Lê Kim Thượng              |                 www.ninh-hoa.com

Lê Kim Thượng

 

Sinh năm : 1953

Nghề nghiệp : Giáo viên

Cư trú:phường Ninh Hiệp,

thị xă Ninh Ḥa,

tỉnh Khánh Ḥa

Hiện đang sinh sống tại:
Ninh Ḥa, Khánh Ḥa

VIỆT NAM

 

 

 

 

 

T̀NH YÊU  TRONG
CA DAO KHÁNH H̉A

Lê Kim Thượng

 

 

 

      Người ta không thể giới hạn ca dao trong khuôn khổ không gian hay thời gian nào. Ca dao đi từ Bắc vô Nam, theo đoàn lưu dân đi mở nước.Ca dao ở trong ḷng người dân,dù nông thôn hay thành thị. Ca dao truyền tiếp từ đời này sang đời khác. Trong câu hát mục đồng, lời mẹ ru con,câu ḥ gặt lúa,…

      Ca dao Khánh Ḥa cũng nằm trong khuôn khổ chung của cả nước. Tuy vậy, nó cũng mang sắc thái đặc trưng riêng của một vùng miền. Từ bản chất hiền ḥa của người dân, vừa mang triết lư b́nh dân, vừa mang triết lư Khổng Mạnh.

      Đặc biệt, ca dao phong phú trong mảng đề tài t́nh yêu trai gái. Và v́ là  “văn chương truyền khẩu”, nên có nhiều lúc bị  “tam sao thất bản”, nhưng không ngoài những ư chính.Ví dụ như :

                     “Trèo lên Đèo Cả

                   Trông xuống Tu Bông

         Biết rằng phụ mẫu có đành không….”

Với :           “Bước chân lên Đèo Cả

                Trông vào Vạn Giả, ngó lại Tu Bông

               Biết rằng cha mẹ đành không…”

       V́ vậy, những câu ca dao trích dẫn dưới đây, không tránh khỏi có những “dị bản” khác.

 

***

 

  Từ sau rặng tre xanh bao bọc thôn làng, có nhiều mối t́nh  “đơm bông, kết trái”. Những cuộc t́nh thật hiền ḥa,b́nh dị được diễn tả qua ca dao. Ta h́nh dung ra, cuộc đời của một người con gái, diễn biến theo kịch bản như sau:

          Bắt đầu vào một ngày nào đó, người con gái thấy “trở trời” :

                “Con gái mười bảy,mười ba

          Đêm nằm với mẹ, khóc la đ̣i chồng”

   Phận gái “mười hai bến nước” không biết duyên số về đâu,nàng suy nghĩ vẫn vơ :

              “Buồn trông con nhện giăng tơ

            Nhện ơi, nhện hỡi, nhện chờ mối ai”

Thế rồi một hôm, nàng gặp chàng. Trong ḷng xao xuyến. Nhưng v́ tính con gái e thẹn. Thế nên :

             “Chiều chiều vịt lội bờ bàn

      Thương người áo trắng vá quàng nửa vai”

 Lần lựa, ngày qua ngày. Trong công việc đồng áng, trong dịp cúng đ́nh, lễ Tết, dăm ba lần gặp mặt, thấy quyến luyến nhau :

             “Đôi ta như quế với trầm

     Trời xui,đất khiến sắc cầm gặp nhau”

  Và :           “Đôi ta như lửa mới nhen

           Như trăng mới mọc, như đèn mới khiêu”

  Sau đó là ḥ hẹn. Nhưng sợ xóm làng đàm tiếu. Nàng mới :

“Giả đ̣ buôn kén,bán tơ

Đi qua ngang ngơ,rơi thơ cho chàng”

     Trong thời gian yêu nhau, cũng có lúc vui, lúc buồn :

“Trách ai đem lửa đốt nguồn

Cho tro bay xống,cho buồn dạ em”

Hoặc là trách móc người yêu :

                “Chiều chiều én liệng c̣ bay

         Khoan khoan hỡi bạn,bạn rày nhớ ai”

     Sau một thời gian,t́nh cảm đậm đà. Thấy chàng c̣n dùng dằng. chưa tính chuyện trăm năm. Nàng nhắc nhở :

           “Cầm cần câu cá liệc xuôi

       Nấu canh rau bợ mà nuôi mẹ già

              Mẹ già như bắp khô bao

      Sao anh không kiếm nơi nào đỡ tay”

      Nhiều khi, nàng nói rơ hơn :

“Hỡi người chưa vợ,chưa con

Vào đây chung gánh nước non với ḿnh”

 Tuy rằng nàng đă nói rơ. Nhưng chàng vẫn c̣n:

            “Ngồi buồn khuấy nước giỡn trăng

   Nước xao, trăng lặng, buồn chăng hỡi buồn”

V́ sao? V́ nhà chàng nghèo,không được “môn đăng hộ đối”, chưa dám “bước tới”. Nàng bày tỏ quan điểm :

“Ngó lên nhà ngói sờ sờ

Ngói thời mặc ngói, cũng chờ nhà tranh

Nước trên nguồn chảy xuống ruộng xanh

Khổ thời chịu khổ, ĺa anh không ĺa”

Tuy vậy, chàng vẫn c̣n phân vân :

               “Biết rằng cha mẹ có đành không

       Để anh chờ, em đợi uổng công hai đàng”

Nhưng nàng vẫn hạ quyết tâm :

           “Dù cho cha đánh ngơ đ́nh

       Mẹ ngăn ngơ chợ, đôi đứa ḿnh đừng xa”

Đến lúc này, chàng yên tâm, cầm tay nàng ước hẹn :

“Một mai ai chớ bỏ ai

Chỉ thêu nên gấm, sắc mài nên kim”

Chàng dặn ḍ:

“Xin đừng ra dạ Bắc Nam

Nhất nhật bất kiến như tam thu hề”

Kể từ hôm đó, hai người ngày nhớ đêm mong :

“Chiều chiều mang giỏ hái dâu

Hái dâu không hái, nhớ câu ân t́nh”

Hoặc tha thiết hơn :

“Thiếp xa chàng, hái dâu quên giỏ

Chàng xa thiếp, cắt cỏ quên liềm

Xuống sông gánh nước, hủ ch́m gióng trôi

Nhọc ḷng khổ lắm anh ơi

Hủ ch́m kiếm được, gióng trôi phương nào”

 

***

 

Tiếp theo kịch bản này, có hai t́nh huống xảy ra. Hai người cưới nhau hoặc là chia tay

T́nh huống đẹp nhất :

“Anh Ba đi cưới chị Ba

Mâm trầu, hủ rượu hết ba mươi đồng”

Ngày lấy chồng,nàng :

“Lạy cha hai lạy một quỳ

Lạy mẹ một lạy con đi lấy chồng”

Bà mẹ nắm tay con gái dặn ḍ :

“Có chồng th́ phải theo chồng

Chồng đi hang rắn, hang rồng cũng theo”

Và:        “Làm dâu coi trước coi sau

       Coi nhà mấy cột, coi cau mấy buồng”

Tổ ấm đă h́nh thành,giàu nghèo th́ cũng vui :

             “Giàu thời thịt cá bỉ bàng

        Nghèo thời cơm mắm lại càng thấm lâu”

Càng ngày càng vui hơn :

“Chim quyên ăn trái nhản lồng

Thia lia quen chậu, vợ chồng quen hơi”

 

***

 

     Sang t́nh huống thứ hai.Hôn nhân trắc trở. Nàng an ủi chàng, cố gắng đợi chờ :

“Dó lâu năm,dó cũng thành kỳ

Ḥn đá kia lăn lóc, cũng có khi thành vàng”

Chờ “Dó” thành “Kỳ” th́ lâu năm lắm. Chàng thấy trước tương lai đen tối. Chàng tỏ bày :

“Chim lạc bầy, t́m cây nương cội

Người lạc người tội lắm người ơi

Chẳng thà không biết th́ thôi

Gặp rồi mỗi đứa mỗi nơi sao đành”

Nàng thổn thức :

“V́ ai nước mắt sụt sùi

Khăn lau không ráo, vạt áo chùi không khô”

Trách trời,trách đất, trách ḷng người :

“Ai làm cho đó xa đây

Cho chim chèo bẻo xa cây măng ṿi”

Chàng thất t́nh :

“Anh về chùa cũ anh tu

Liễn hư anh bồi liễn, ông Phật hư anh thiếp vàng”

Nàng an ủi chàng :

               “Tu đâu cho thiếp tu cùng

          Mai sau thành Phật, ngồi chung một bàn”

“Con gái nói có là không, nói không là có”. Nàng vẫn lên xe hoa đi lấy chồng. Chàng than thân trách phận :

       “Chim chuyền bụi ớt, rớt xuống bụi cà

                   Hồi nào gắn bó với ta

         Bây giờ bội nghĩa, đi ra lấy chồng”

Và:          “Xưa kia nói nói, thề thề

         Bây giờ bẻ khóa trao ch́a cho ai

                  Bây giờ nàng đă nghe ai

         Gặp nhau ghé nón,chạm vai không chào”

 

***

 

Bên cạnh t́nh yêu trai gái,ca dao Khánh Ḥa c̣n có những h́nh thái khác như :

              Một t́nh yêu vượt ṿng lễ giáo:

            “Chim kêu dưới lănh tàn ô

        Dượng mà lấy cháu, bỏ cô sao đành”

Chuyện màu áo hay ḷng người đổi thay :

              “Áo đen chẳng lẽ đen hoài

        Mưa lâu cũng dột, nắng hoài cũng phai”

Một lần ra đi:

“Ra đi là việc đi liều

Mưa mai chẳng quản, nắng chiều không kinh”

Một cảnh chiều quê :

                 “Chim bay về núi tối rồi

         Không nơi nó đậu không mồi nó ăn”

Một người con gái làm vợ lẻ:

                  “Ví dầu bậu tốt bậu xinh

         Bậu đi làm bé, bậu phải rinh đ̣n ngồi”

Dù sao th́ cũng có lời khuyên cho người đàn ông hai vợ :

          “Trồng trầu th́ phải khai mương

         Làm trai hai vợ, phải thương cho đồng”

Có một người con gái bỏ nhà theo nghề “xướng ca vô loại” :

          “Trồng trầu thả lộn dây tiêu

          Con theo hát bội, mẹ liều con hư”

Cô gái theo hát bội, rồi bỏ về ở với mẹ. Có người đến dọ hỏi. Nhưng c̣n mặc cả, chê khen. Bà mẹ ức ḷng :

                     “Đă liều lụa ế bán cho

              C̣n chê khổ hẹp,đ̣i đo thước dài”

 

 

Xin chào, hẹn gặp lại lần sau.

 

 

 

 

 

Lê Kim Thượng

 Ninh Ḥa  09. 2014

 

 

 

 

 

 

Trang Thơ & Truyện: Lê Kim Thượng               |                 www.ninh-hoa.com