Trang Thơ và Truyện của Lê Ánh                |                 www.ninh-hoa.com

Bs LÊ ÁNH
Bút hiệu:
LÊ P Thọ


 
 
Quê làng Phú Thọ, Ḥn Khói, Ninh Ḥa,
Khánh Ḥa, Việt Nam
Cựu học sinh các trường Tiểu học Pháp Việt,Ninh Ḥa, Trung học Vơ Tánh
Nha Trang, Việt Nam
Tốt nghiệp Y Khoa Bác Sĩ tại Đại Học Y Khoa Sài G̣n

Làm việc tại Quân Y viện Pleiku, Bệnh viện
Nguyễn Tri Phương, Sài G̣n,

Làm việc tại Covenant Medical Center, Lubbock, Texas, Hoa Kỳ.

 

 

Hiện làm vườn tại Phoenix, Arizona, Hoa Kỳ.

 Tập ṭ viết lách dưới bút hiệu Lê Phú Thọ,
Anh Tư Ḥn Khói.

 

 

 

 

 


 

 VĂN HÓA Á CHÂU

VÀ NHỮNG THÀNH KIẾN VỀ BỆNH TÂM THẦN


Bs Lê Ánh
 

 

 

 

PHẦN 1

 

 

 

I-                  VĂN HOÁ VÀ BỆNH TÂM THẦN

Thuở xưa người ta tin rằng con người có thể làm chủ hoàn toàn hành động và suy nghĩ của ḿnh bằng ư chí (will). Người “quân tử” là người tốt có thể khuất phục được những t́nh cảm “nhỏ mọn” như ganh tị, giận dữ, hay tham lam. Kẻ “tiểu nhân” là người theo những đ̣i hỏi hèn hạ của bản năng không làm chủ được chính ḿnh. Nhà triết gia Pháp Descarte (1596-1650) đă từng nói: Je pense donc je suis (tôi suy nghĩ tức là tôi hiện diện). Triết lư của ông ta là suy luận có thể dẫn đến chân lư. Cái quan niệm khoa học thời đó là con người hoàn toàn làm chủ được suy nghĩ và hành động của ḿnh qua khả năng suy luận và qua ư chí.

 

Quan niệm này tồn tại một thời gian đến khi nhà phân tâm học Freud (1856- 1939) phát hiện ra con người có tiềm thức (id, unconscious). Con người không phải lúc nào cũng làm chủ được những dục vọng của ḿnh. Đôi khi họ c̣n t́m cách tự lừa dối ḿnh để thỏa măn những dục vọng của ḿnh. Thí dụ như đổ thừa cho người khác dụ dỗ ḿnh hay lừa gạt ḿnh (projection). Họ c̣n dùng lư trí để biện hộ cho dục vọng của ḿnh (rationalization). Đa số không ư thức được những phản ứng tâm lư đó mà phải qua nhiều kỳ (session) phân tích tâm lư mới nhận ra. Nói tóm lại t́nh cảm núp bóng dưới lư trí điều khiển cuộc đời con người mà ít người nhận ra được. Cũng v́ thế mà tánh t́nh rất khó thay đổi bằng lư trí. Ta hiểu được mà không thực hành được. Nếu điều ngược lại là sự thật (lư trí lèo lái t́nh cảm) th́ trên thế giới này sẽ ít có chiến tranh. Hiện nay điều duy nhứt ngăn cản thế chiến không phải là lư trí mà chính là sự lo sợ chết chóc hàng loạt do vũ khí nguyên tử gây ra.

 

II-              BỆNH TÂM THẦN TRONG VĂN HOÁ Á ĐÔNG

Bệnh tâm thần là những căn bệnh mà bệnh nhân có những suy nghĩ hay hành động bất b́nh thường. Gia đ́nh Á Châu thường rất hổ thẹn với những hành động này. Gia đ́nh thường la rầy bệnh nhân v́ hiểu lầm là bệnh nhân không chịu dùng ư chí để thay đổi những hành động bất b́nh thường. Mặt khác phụ huynh rất hổ thẹn (shame) v́ nghĩ rằng họ không dạy dỗ con cái đúng mức mới ra nông nỗi này. Một số khác lại cho rằng bệnh tâm thần là một tai họa do gia đ́nh ăn ở không phước đức, người con mới bị như vậy. Gia đ́nh thường giấu người bệnh tâm thần trong nhà v́ sợ “làng xóm chê cười”. Thông thường họ chỉ đem bệnh nhân đi khám bác sĩ khi bệnh nhân có những hành động đập phá nhà cửa.

 

Bệnh tâm thần trở thành một điều kỵ (stigma) trong xă hội. Xă hội có thành kiến với những người bị bệnh tâm thần v́ nhóm người này không có những hành động và suy nghĩ b́nh thường mà xă hội mong đợi. Thông thường những ǵ khác lạ thường bị xă hội không chấp nhận v́ nó hay mang tính chất nguy hiểm. Bệnh nhân c̣n làm rối loạn cái trật tự mà văn hóa đặt ra. Những triệu chứng bệnh tâm thần rất khó được kềm chế khi bệnh không được trị liệu. Thí dụ như người bệnh tâm thần hỗn xược với gia đ́nh, không chịu tắm rửa, không ǵn giữ ư tứ khi đi ra ngoài đường. Điều này gây rất nhiều khó khăn v́ văn hóa Đông Phương đề cao việc cá nhân phải là một thành viên tốt của gia đ́nh và xă hội. Khi thành viên không làm được phận sự của ḿnh th́ những người có bổn phận đầu tiên giáo dục thành viên đó (tức là gia đ́nh) bị khiển trách.

 

III-           NHỮNG HIỂU BIẾT MỚI VỀ BỆNH TÂM THẦN

Khoảng thập niên 1980 trở lại gần đây, với sự phát triển của ngành quang tuyến neuroimaging, dùng những kỹ thuật hiện đại như fMRI, PET scan để quan sát những hoạt động của năo bộ, các khoa học gia mới hiểu nhiều hơn về cơ chế hoạt động của tâm lư và triệu chứng của những bệnh tâm thần. Nói chung, hầu hết những bệnh tâm thần có cơ sở sinh lư liên quan đến sự mất cân bằng của những hóa chất trong năo bộ (neurotransmitter).

 

Ngày nay khoa học hiểu rằng Serotonin bị mất quân b́nh gây ra bệnh trầm cảm (depression), Dopamine hoạt động quá độ ở bệnh tâm thần phân liệt (schizophrenia), Acetylcholine không hoạt động đúng mức ở bệnh lú lẫn Alzheimer. Khi ta dùng thuốc điều ḥa những hóa chất trên th́ triệu chứng bệnh tâm thần thuyên giảm. Điều trị rồi chụp h́nh trở lại th́ ta thấy có sự biến đổi ở h́nh chụp. Rất tiếc là những kỹ thuật chụp h́nh kể trên c̣n rất mới và cần được điều chỉnh thêm nên chưa được áp dụng một cách rộng răi trong việc chẩn đoán và trị bệnh.

 

Điều quan trọng nữa là chúng ta thường có những quan niệm sai lầm về “tánh t́nh” của người bệnh tâm thần. Thí dụ như ở bệnh trầm cảm, người bệnh được cho là có “tánh t́nh lười biếng, không năng động”. Ít người hiểu rằng bệnh nhân hết sức cố gắng nhưng không thể nào vượt qua được cảm giác chán chường nặng nề do bệnh gây ra. Nhưng khi uống thuốc và bệnh thuyên giảm rồi, mặc dù vẫn c̣n uể oải trong người nhưng họ có khả năng vượt qua khỏi sự thụ động và bắt đầu tham gia vào sinh hoạt gia đ́nh và xă hội. Như thế cũng oan cho bệnh nhân nếu ta gán cho họ những “tánh xấu” mà thật sự đó là những triệu chứng của bệnh. Những triệu chứng này sẽ biến đổi một cách tốt đẹp khi trị liệu đúng mức.

 

Khác với sự lo lắng của nhiều người, thuốc tâm thần không có khả năng biến đổi tánh t́nh bệnh nhân trở thành một người khác lạ. Những loại thuốc này chỉ có khả năng làm giảm triệu chứng bệnh giúp bệnh nhân thoát khỏi cơn bệnh. Khi hết bệnh, họ sẽ được tự do chọn lựa hướng đi cho cuộc sống ḿnh. Tâm lư trị liệu kèm với trị liệu bằng thuốc men giúp bệnh nhân hồi phục nhanh hơn. Tâm lư trị liệu đóng vai tṛ rất quan trọng trong việc giúp đỡ bệnh nhân bỏ những thói quen xấu do cơn bệnh gây ra và giúp họ chọn những quyết định đúng đắn cho cuộc sống ḿnh. Tôn giáo cũng đóng một vai tṛ quan trọng giúp bệnh nhân phát triển đời sống tâm linh để t́m hạnh phúc trong cuộc sống.

o0o

 

 Tóm lại, lúc mà khoa học chưa phát triển hoặc những phương tiện truyền thông chưa có, văn hóa đóng vai tṛ rất quan trọng trong việc truyền đạt kiến thức và cách cư xử đúng đắn (phong tục). Vai tṛ của văn hóa là giữ trật tự trong gia đ́nh và xă hội. Những kiến thức văn hóa giúp phụ huynh ở các thế hệ trước dạy dỗ con cái. Vào cuối thế kỷ 20 và thế kỷ 21, hệ thống truyền thông qua internet và qua vệ tinh phát triển vượt bực. Kiến thức thay đổi rất nhanh, kèm theo đó những sản phẩm khoa học của xă hội thay đổi một cách chóng mặt. Sự đổi mới này như một cuồng phong làm những phong tục và những ǵ thế hệ trước tin tưởng biến đổi một cách nhanh chóng. Những quan niệm về tính t́nh và tâm lư cũng theo đó mà thay đổi.

 

Sự hiểu biết chín chắn về bệnh tâm thần là một điều cần thiết trong xă hôi tân thời. Bệnh tâm thần không khác ǵ bệnh thể xác, có nền tảng sinh lư là sự mất quân b́nh của các hóa chất tiết ra ở năo bộ. Sự khác biệt là bệnh tâm thần ảnh hưởng cách suy nghĩ và hành động của bệnh nhân nên đă tạo nhiều hiểu lầm. Khi bệnh này xảy ra cho những người ở trong một xă hội đề cao trật tự và phận sự th́ bệnh nhân sẽ mắc phải nhiều thành kiến của gia đ́nh và xă hội. Những thành kiến này ngăn cản căn bệnh được trị liệu đúng mức. Hơn bao giờ hết sự giáo dục quần chúng về sức khỏe tâm thần rất quan trọng v́ đa số bệnh tâm thần đều có thể trị được bằng thuốc men và tâm lư trị liệu. Khi bệnh tâm thần không được điều trị, nó chẳng những gây căng thẳng cho bệnh nhân mà c̣n cả cho những người sống chung quanh bệnh nhân nữa.

 

                                       &

 

Hiện nay có 2 hệ thống phân loại cho sự phân chia bệnh rối loạn tâm thần:

 

1-                Chapter V of the International Classification of Diseases (ICD-10) do Tổ chức Y tế

Thế giới (World Health Organization -WHO) đề xướng;

2-                The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) do Hội Tâm thần Hoa Kỳ (American Psychiatric Association-APA) phổ biến.

 

Những bệnh tâm thần thường gặp trong các bệnh rối loạn tâm thần tŕnh bày sau đây thuộc trong nhóm DSM-5.

 

 Đón Đọc BỆNH TÂM THẦN - PHẦN 2

 

 

 

 

 

 


Bác sĩ LÊ ÁNH
8/2019

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Trang Thơ và Truyện của Lê Ánh              |                 www.ninh-hoa.com