trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com

Dương Anh Sơn

 Giáo Sư Triết học
 Trung học Ninh Ḥa
 Niên khóa 1973-1976
 Chỉ đạo lớp 12C, 74-75

 Sở thích viết và
chuyển dịch Thơ.

Đă xuất bản:

"Ảnh hưởng đạo Phật trong Đoạn Trường Tân Thanh" (2006) và

"Ức Trai Thi Tập của Nguyễn Trải" (dịch và chú giải 2009)

 


 
Hiện cư ngụ tại Việt Nam

 

 

 

 

 

 


THANH-HIÊN THI-TẬP

Dương Anh Sơn

Chuyển Lục Bát
 

   

  

 

PHẦN 3 (tiếp PHẦN 2)

 

 

VÀI NÉT VỀ THANH HIÊN THI TẬP

 

 

3. Năm 1802, Nguyễn Du ra làm quan cho nhà Nguyễn cùng với nhiều cựu thần nhà Lê khác. Bước đầu ông được bổ làm Tri huyện Phù Dung ở Khoái Châu, rồi ba tháng sau được bổ làm Tri Phủ Thường Tín. Cuối năm 1803, ông được cử lên Trấn Nam Quan đón sứ nhà Thanh sang nhân dịp Gia Long lên ngôi xin cầu phong. Đức độ và tài năng của ông  đă được triều đ́nh Huế nể trọng nên đường hoạn lộ của ông cũng hanh thông. Chỉ trong ṿng hai năm ông đă là sứ giả thay mặt triều đ́nh đón sứ nhà Thanh. Sự trọng dụng của triều đ́nh đă cho ta thấy được một phần nào về tài năng của ông trong công việc. 

 

Nh́n lại những bài thơ của ông ở giai đoạn này, chúng ta cũng thấy việc ra làm quan cũng là chuyện chẳng đặng đừng. Nguyễn Du vẫn tiếc nhớ nhà Lê và khi Tây Sơn tung hoành ngang dọc từ nam ra bắc, ông đă từng có ư nguyện ra giúp Nguyễn Ánh nhưng âm mưu bị lộ và bị Tây Sơn giam giữ 10

 

tuần (xem bài thơ Mi Trung Mạn Hứng ở phần trên). Tuy nhiên, tự thân tâm ông vẫn thường nghĩ là mong ước sâu xa của đời người là được tự do, tự tại “ngoài ṿng cương tỏa chân cao thấp” (Nguyễn Công Trứ), được làm bạn với thiên nhiên, thong dong làm kẻ ẩn dật:

 

“…Hữu sinh bất đai công hầu cốt,

Vô tử chung tầm thỉ lộc minh.

Tiễn sát bắc song cao ngọa giả,

B́nh cư vô sự đáo hư linh.”

(Kư hữu-2)

 

Tạm chuyển lục bát:

 

“Sinh ra chẳng cốt công hầu,

Nếu mà chưa chết bạn bầu hươu nai.

Mong ngồi cửa bắc như ai,

Sống yên chẳng bận miệt mài sâu xa.”

(Gửi bạn-bài 2)

 

Con đường hoạn lộ, con đường làm quan cũng lắm chông gai. Đó là một băi chiến trường tranh dành danh lợi rất khốc liệt. Ḷng dạ con người bị lợi danh chi phối sẽ trở nên tàn tệ, thâm độc. Áo mũ cân đai đẹp đẽ; chức tước, bổng lộc, miếng đỉnh chung v.v…của chốn quan trường đă biến nhiều người thành những kẻ xấu xa từ bên trong, được che dấu bằng bộ mă đẹp đẽ bên ngoài:

 

“Khổng tước phủ hoài độc,

Ngộ phục bất khả y.

Ngoại lộ văn chương thể,

Trung tàng sát phạt ky…”

(Khổng tước vũ)

 

Tạm chuyển lục bát:

 

“Chim công ḷng dạ độc sao!

Nuốt nhầm vào chẳng thể nào chữa cho.

Bề ngoài đẹp đẽ bầy phô,

Giết người giấu bẫy mưu mô trong này…”

(Chim công múa)

 

Sống giữa ṿng danh lợi chốn quan trường, ông đă tỏ vẻ chán ngán, mệt mỏi: “Danh lợi doanh trường lụy tiếu tần; nhân tự tiêu điều, xuân tự hảo…” (Xuân tiêu lữ thứ) nghĩa là: “Chốn danh lợi nhiều phiền lụy làm cho mặt mày nhăn nhó; người th́ xơ xác c̣n xuân vẫn tốt tươi…” Bước đường đầu tiên làm quan thái độ ông đă như thế nên sau này khi ở Huế giữ chức Đông Các học sĩ rồi Cần Chánh điện học sĩ, khi có việc ở triều đ́nh  vua hỏi ông chỉ vâng dạ chứ ít khi có ư kiến.

 

Cho nên Nguyễn Du đă tỏ vẻ nguội lạnh về việc làm quan: “Anh hùng tâm sự hoang tŕ sính.” (Xuân tiêu lữ thứ) và luôn luôn mơ ước về một chốn yên ổn, nhàn nhă, ung dung tự tại:

 

“…Tiện nhĩ dă âu tùy thủy khứ,

Phù sinh lao lục kỷ thời hưu.”

(Đồng Lung Giang) 

 

hoặc:

“Ảnh lư tu my khan lăo hỷ,               
Mộng trung tùng cúc ức qui dư…”

(Lạng Sơn đạo trung) 

 

Tạm dịch:

“…Thèm như âu lượn theo ḍng,

Đời bao lâu hết bềnh bồng nhọc thân?”

(Sông Đồng Lung)

 

“Thấy già, soi bóng râu mày,

Cúc tùng trong mộng nhớ quay trở về…”

(Giữa đường đi Lạng Sơn)

 

Bài “Quỷ Môn đạo trung” làm thời kỳ này cũng là một bài thơ giàu ư nghĩa. Việc đi đón sứ nhà Thanh đi ngang qua đây gợi ra cho ông niềm tự hào về những chiến công của tiền nhân đă từng khiến kẻ thù phương bắc phải run sợ khi tiến đánh nước ta ở phương nam:

 

“Chinh khách nam qui dục đoạn hồn.”

 

Về phương nam khách đi xa hồn vía muốn ĺa ra…Khách đi xa có thể là giặc khách, giặc phương bắc  và cũng có thể là sứ giả nhà Thanh đại diện cho một triều đ́nh từng đem quân đánh phương nam và bị đại bại bởi Quang Trung. Khách đi xa về quê phương nam cũng có thể là bọn giặc phương bắc ngày trước như giặc Nam Hán, giặc Nguyên Mông, giặc nhà Minh v.v… Đó là những “chinh khách nam qui” phải khiếp sợ khi vào đất Việt qua ải Quỷ Môn này.

 

Nhưng có lẽ chuyển biến về mặt tư tưởng đạo Phật trong quá tŕnh học hỏi của ông cũng cần được lưu ư. Khi đến Lạng Sơn, ông đă có dịp ghé Nhị Thanh Động là một trong ba động rất đẹp nằm ở dăy núi phía bắc. Từ việc thưởng thức vẻ đẹp khéo léo của thiên nhiên, ông đă thấu đạt được chân lư đức Phật vẫn thường nhắc nhở đệ tử trong “Kinh Kim Cương Bát Nhă”: “Sắc tức thị không, không tức thị sắc” hoặc “Chiếu kiến ngũ uẩn giai không”. Tánh của pháp giới, của thế giới hiện tượng đều mang tánh không. Đó là một vấn đề then chốt trong quá tŕnh chứng ngộ của Thiền Tông:

 

“Măn cảnh giai không hà hữu tướng,

Thử tâm thiền định bất ly thiền…”

(Đề Nhị Thanh động)

 

          Mọi cảnh khắp cơi đều là không nào đâu là h́nh tướng? Ḷng này thường vẫn an định và không rời con đường thiền. Đó là hai câu thơ cho thấy rơ Tố Như đă thực sự bước vào con đường t́m cầu lẽ đạo bằng sự tu học để giữ cho TÂM được ĐỊNH theo những pháp tu của thiền tông.

 

Giai đoạn bước vào chốn quan trường tranh nhau danh lợi, ông cảm thấy chán nản không ham thích v́ con ngựa đem đóng móng sẽ mất ngay tính trời, tính tự nhiên theo quan niệm Lăo gia (“Khắc lạc thiên chân thất mă đề” – Ngẫu hứng – Bài 1). Nhưng nhờ thấm đượm tinh thần thiền nên cách nh́n đời của Tố Như vững chăi hơn, rộng hơn. Sống giữa trường đua tranh danh lợi mà ḷng ông không hề xao động như thói thường. 

 

Riêng về bài thơ “Độc Tiểu Thanh Kư” được tạm xếp ở giai đoạn này là v́ nội dung bài thơ cho thấy Nguyễn Du đă từng đến viếng nàng Tiểu Thanh ở vùng Tây Hồ bên Trung Hoa (“Độc điếu song tiền nhất chỉ thư” – câu 2) chứ không phải nhờ đọc những tài liệu hoặc những bài thơ nói về nàng Tiểu Thanh. Đây chỉ là một ư kiến nêu ra căn cứ vào nội dung bài thơ để góp phần cho việc  sắp xếp sao cho hợp lư hơn mà thôi.

*    *

*

Ba chặng đường của Nguyễn Du với 78 bài thơ trong Thanh Hiên Tiền Hậu Tập này đă đánh dấu ba hoàn cảnh sống, cùng với những biến chuyển tư tưởng của ông. Ngoài những tư tưởng nho học, hai tư tưởng thiền và Lăo Trang đan quyện vào nhau để có thể giúp ông vượt qua những trăn trở về cuộc sống phải “xử kư tiếp vật” đối diện với chính ḿnh và các mối giao tiếp với con người và vạn vật. Tố Như hẳn là một người đă từng đọc các sách vở đạo Phật, đặc biệt là “Kinh Kim Cang Bát Nhă” nên mới thấm ngộ được lẽ đạo như đă đề cập trong hai bài thơ là “Đạo Ư” và “Đề Nhị Thanh Động”. Sau này, trong “Bắc Hành Tạp Lục” làm khi đi sứ Trung Hoa, Tố Như đă viết rằng: “Ngă độc Kim Cương thiên biến linh…” th́ rơ ràng ông đă đi sâu vào tư tưởng của thiền tông. Và đó là ánh sáng dẫn dắt tinh thần ông để trở thành một nhà thơ tầm vóc lớn lao của một bậc thi hào. Việc t́m hiểu đoạn đường đời của Nguyễn Du ở thời kỳ Thanh Hiên Thi Tập này chỉ là những nét phác thảo c̣n sơ sài về một nhà thơ lớn của dân tộc. Không phải bỗng dưng ông chọn tên hiệu là Tố Như. Đó là một dấu ấn của tư tưởng khi ông t́m đến với đạo Phật.

 

Chúng ta sẽ tiếp tục t́m hiểu thêm về cuộc đời của ông qua thơ văn trong những phần kế tiếp khi đọc những bài thơ trong Nam Trung Tạp Ngâm và Bắc Hành Tạp Lục sau này để có cái nh́n xuyên suốt về chân dung của một bậc thi hào. Song song với các tác phẩm Hán văn th́ các tác phẩm chữ Nôm như Đoạn Trường Tân Thanh và Văn Tế Thập Loại Chúng Sinh (hay c̣n gọi là Chiêu Hồn Ca) cũng sẽ góp phần soi sáng về ảnh hưởng đạo Phật trong việc h́nh thành tư tưởng Nguyễn Du. Cho nên để nh́n về một tác giả, việc t́m hiểu toàn bộ tác phẩm là điều cần thiết hầu đưa ra những nhận định xác thực. Và để thực sự hiểu biết về Nguyễn Du thông qua cuộc đời và thơ văn của ông không phải là một công việc dễ dàng. Phải chăng đó là điều băn khoăn của Nguyễn Du khi ông viết:

 

“Bất tri tam bách dư niên hậu,

Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như.”

(Độc Tiểu Thanh Kư)

 

 


 

 

 

 

 

Đón xem BÀI SỐ 1 Kỳ tới

 

 

 

 



D
ương Anh Sơn
 Giáo Sư Triết học

Trung học Ninh Ḥa

 

 

 

trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com