trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com

Dương Anh Sơn

 Gio Sư Triết học
 Trung học Ninh Ha
 Nin kha 1973-1976
 Chỉ đạo lớp 12C, 74-75

 Sở thch viết v
chuyển dịch Thơ.

Đ xuất bản:

"Ảnh hưởng đạo Phật trong Đoạn Trường Tn Thanh" (2006) v

"Ức Trai Thi Tập của Nguyễn Trải" (dịch v ch giải 2009)


 
Hiện cư ngụ tại Việt Nam

 

 

 

 


 Cổng chnh đi vo Đền cc vua Hng (h. 1)

MỘT LẦN ĐẾN THĂM ĐỀN VUA HNG V VNG CỰC BẮC CỦA ĐẤT NƯỚC

 

 
 

 I. THĂM ĐỀN CC VUA HNG Ở PH THỌ

 
Chuyến bay rời Si Gn lc 6 giờ sng đến phi trường Nội Bi, H Nội lc 8 giờ. Từ đy xe của Cng ty Lữ hnh tư nhn Thế Hệ Trẻ đn đon gồm 11 người đi ln vng ty bắc đến tỉnh Ph Thọ cch Nội Bi 50 km. Nếu đi từ H Nội ln Ph Thọ phải mất khoảng 100 km. Tỉnh Ph Thọ l nơi c đền thờ vua Hng với pha ty gip Sơn La, pha nam gip Ho Bnh, đng gip H Nội v Vĩnh Phc, bắc gip Yn Bi, Tuyn Quang với thnh phố Việt Tr l trung tm hnh chnh.


 Khoảng 10 giờ, xe đưa chng ti đến Việt Tr rồi rẽ hướng ln vng đồi ni Phong Chu thuở xa xưa, nơi c đền thờ cc vua Hng. Ở đy, người địa phương cũng như nhiều bo đi của nh nước thường gọi tắt l Đền Hng ! C lẽ chng ta nn gọi cho đầy đủ v mang lng thnh knh với hng quốc tổ của dn tộc l Đền cc vua Hng trang trọng hơn. Đền cc vua Hng được xy dựng từ thời vua Đinh Tin Hong (968-979) dựng trn ni Nghĩa Lĩnh hay cn gọi l Ni Cả, Hy Cương... thuộc vng kinh đ Phong Chu xưa kia của cc vua Hng để tưởng nhớ v ghi ơn cng đức của những vị vua được dn chng từ xưa đến nay tn thờ như những bậc tin tổ khai sinh ra đất nước v dn tộc chng ta khai sinh nước Văn Lang đầu tin của dng giống Lạc Việt....... Khi xe bắt đầu đi vo vng ni c quần thể cc đền thờ vua Hng, chng ti đều c cảm gic lng lng v niềm thnh knh vng ni non từng ghi dấu những hnh bng của cc đấng tiền nhn đ mở đầu cho việc hnh thnh tổ quốc Việt Nam. Ni non chập chng được giữ gn kh tốt với những mu xanh thay đổi tạo nn một cảnh quang rất đẹp v một phong kh thing ling của vng đất tổ.


 Chng ti bắt đầu leo cc 30 bậc cấp đầu tin tiến ln cổng qut vi mu hồng đậm cao hơn 12 mt c ghi hng chữ Cao Sơn Cảnh Hnh
高山景行 Nếu hiểu với chữ Cảnh Hnh, cu ny c thể hiểu l ln ni cao để ngắm phong cảnh..... Nhưng nếu hiểu theo đng cch đọc l Cao Sơn Cảnh Hạnh, cu đề trn cổng c nghĩa rộng hơn l : knh mộ người c đức độ lớn lao (cảnh hạnh : đức hạnh cao lớn- Từ điển Thiều Chửu, Đo Duy Anh) v như ngọn ni cao. Đy l một cu được lấy từ Kinh Thi (Tiểu Nh, Xa Hạt) : Cao sơn ngưỡng chỉ, Cảnh hnh hnh chỉ 高山仰止, 景行行止.... Chu Hy giải thch l : Ni cao để người ta ngưỡng trng, bậc c đức hạnh lớn được coi như khun php m noi theo [1] Nhưng hnh ảnh ph điu ngay cổng lại l hai ng lnh hay hai ng quan v gc cổng giống y như hai ng quan v phương Bắc đang trấn giữ cửa ng vo đền cc vua Hng lm mất đi vẻ trang nghim chốn thờ đức tổ của dn tộc ! Theo ti liệu Cục Di Sản Văn Ho của H Nội, cổng được xy dựng vo năm thứ hai đời vua Khải Định triều Nguyễn (1917). C lẽ, thời đ cc nghệ nhn v quan lại lm đền chưa thức su sắc về bản sắc dn tộc nn mới lấy mẫu m kiểu Trung Hoa chăng ?! Tuy nhin, những lần tu bổ về sau trong điều kiện đất nước ho bnh, những người c trch nhiệm rất sai st trong việc lựa chọn những ph điu ph hợp c gi trị khơi dậy v giữ gn bản sắc dn tộc cũng như tnh nghệ thuật cao. Vng đất tổ l nơi những con dn nước Việt rất ao ước c cơ hội để đến chim bi. Nơi đy chnh l biểu tượng của niềm tự ho của con chu Hồng Lạc, n gip họ hun đc tnh yu dn tộc v non sng gấm vc do tiền nhn gầy dựng. Cho nn, những cng trnh kiến trc nn được xem xt thận trọng mỗi khi tu sửa. Sự thing ling của vng đất tổ l yếu tố then chốt nhưng sự kiến tạo của người c trch nhiệm rất lớn v n tnh gio dục rất cao về thức cội nguồn dn tộc v lng yu nước thiết tha cho những ai mang dng mu Lạc Hồng đến viếng tin tổ !

  

Từ cổng chnh mu hồng đậm, chng ti bắt đầu leo 225 bậc cấp bằng đ đi qua một cổng nữa đi vo Đền Hạ vẫn với hai ng lnh Tu sơn phết mu m tiếp tục gc hai bn Đền Hạ thờ cc vua Hng (h. 2)! Đền Hạ được sửa chữa v xy dựng lại trn nền cũ c từ trước vo năm 1917 với nh bia hnh lục gic v một to nh ba gian đơn sơ nhưng trang nghim với một khoảng sn rộng pha trước chung quanh cy cối rậm dy v thấp thong xa xa l ni non trng điệp. Kề bn Đền Hạ c một ngi cha lm theo kiến trc xưa với năm gian v dy nh dọc nối liền. Cha c tn xưa l Sơn Cảnh Thừa Long Tự, Viễn Sơn Cổ Tự... nay đổi tn l Thin Quang Thiền Tự được xy dựng vo thời nh Trần, về sau nh Nguyễn trng tu.

 

Cổng vo Đền Hạ (h. 2)

  Rời Đền Hạ, chng ti lại đi theo 168 bậc cấp bằng đ chắc chắn đi tiếp ln Đền Trung. Nhờ c thời gian nghỉ ở Đền Hạ nn đon chng ti khoẻ khoắn leo tiếp dễ dng ln trn. Gần Đền Hạ c Đền Giếng tương truyền l nơi cng cha Ngọc Hoa v Tin Dung thường ngồi bn giếng trang điểm, chải tc. C một điều l pha trn lng giếng, người ta phải lm một khung lưới dng để ngăn những người m tn, thiếu văn ho thường nm tiền lẻ cầu khẩn vo giếng như rất nhiều người m tn thiếu hiểu biết thường dn tiền hay bỏ tiền cầu khẩn vo tay tượng Phật ở cc cha chiền pha bắc ny.

 
Pha trước Đền Hạ (h. 3)

 Kiến trc Đền Trung gồm một dy nh ba gian xy theo kiểu hnh chữ nhất, mi ngi cổ mu đỏ gạch nổi bật giữa vng đồi ni xanh v cc hng tre bao bọc chung quanh. Đền Trung cn c tn l Hng Vương Tổ Miếu tương tuyền l nơi cc vua Hng tiếp cc Lạc hầu, Lạc tướng để bn việc nước nơi đy (h. 4). Theo dn gian, Đền Trung cũng l nơi Hng Vương thứ 6 nhường ngi cho Lang Liu v biết chọn dng ln tin tổ v nh vua bnh dy, bnh chưng giu nghĩa.... Đền Trung được xy dựng vo thời nh L, nh Trần rồi bị giặc Minh tn ph khi chng xm lược nước ta (1407-1427). Sau được xy dựng v tu bổ lại dưới thời vua Khải Định (1917).

 

 Ngồi trn những vin đ quy trn ở trước sn, chng ti như cảm nhận sự c mặt của tổ tin từ ngn xưa đang nhn con chu quanh đy. Khung cảnh thin nhin quanh ngi đền ẩn chứa hồn thing của tin tổ, ghi dấu những sinh hoạt của cc bậc khai sinh ra nước Văn Lang của tộc Lạc Việt với vng đồng bằng v ni non c thể nui dưỡng v lm thnh luỹ ngăn giặc phương Bắc lun dm ng....  

 

Pha trước Đền Trung (h. 4)

 Rời khu vực Đền Trung, đon chng ti tiếp tục leo thm 102 bậc cấp ln đỉnh Nghĩa Lĩnh để viếng Đền Thượng. Tương truyền Nghĩa Lĩnh l nơi Hng Vương thứ su lập đn tế trời đất cầu xin ban cho người ti giỏi gip nước đnh giặc n của phương Bắc, cũng l nơi cc vua cng tế trời đất, cc thần linh để đất nước yn bnh, mưa thuận gi ho cho ma mng tươi tốt. Trong điện thờ cc vua Hng c bi vị đề chữ Knh Thin Lĩnh Điện   嶺奠  nghĩa l cung dng Trời ở trn dinh ni. Bn ngoi điện c bức honh đề bốn chữ : '' Nam Việt Triệu Tổ 南越  '' tạm dịch l : tổ tin khai sinh ra người Việt ở phương Nam Quốc hiệu Nam Việt do Triệu Đ l người Trung Hoa đặt ra sau khi đnh bại Thục Phn An Dương Vương của nước u Lạc với hai tộc u Việt v Lạc Việt nn khng nằm trong nghĩa ny. Vua Đinh Bộ Lĩnh cho lập đền thờ cc vua Hng với quốc hiệu thời đ l Đại Cồ Việt. Nh L đổi thnh Đại Việt, Hồ Qu Ly đổi lại l Đại Ngu. Nh Hậu L, nh Mạc, cha Trịnh, cha Nguyễn, nh Ty Sơn đều gọi l Đại Việt. Nguyễn Gia Long khi xin nh Thanh định quốc hiệu l Nam Việt nhưng vua Thanh định lại l Việt Nam. Qua thời vua Minh Mạng cải lại l Đại Nam...... ). Như thế, khng r chữ trn bức honh bn ngoi Đền Thượng c từ khi no nhưng thiển nghĩ nn hiểu cu trn l ng tổ khai sinh người Việt phương Nam c lẽ hợp l hơn !

 

 Đứng trước điện thờ ở Đền Thượng, chng ti như cảm nhận sự thing ling v cng ơn to lớn của cc vua Hng trong việc xy dựng nước Văn Lang đầu tin trong thực tế của dng giống Việt ở phương Nam. Từ vng Nghĩa Lĩnh nhn quanh chng ti thấy cc đỉnh ni xa xa sương khi tựa như kh thing sng ni đang dng ln ho trong cc mu xanh thay đổi như một bức tranh thuỷ mặc.

 

 C một điều cứ đeo đuổi ti từ khi bước vo cổng mu đỏ sậm dưới chn ni ln đến Đền Thượng l ngay cổng bước vo điện thờ ở đy cũng c hnh ph điu hai ng lnh Tu canh gc hai bn rất kh chịu ! Biết sao by giờ ?(h. 5 & h. 6)

 

 Cổng Đền Thượng hiện nay đ được tu sửa với cu honh Nam Việt Triệu Tổ như cũ nhưng vẫn duy tr hai ng lnh kiểu Tu được sơn phết mu m... (h. 5)

 Cổng Đền Thượng trng tu năm 1997 với hai anh lnh trang phục Trung Hoa mặc o gip kiểu thời xưa..... (Ảnh tư liệu bo Cng L)(h. 6)

 

 Rời Đền Thượng, đon chng ti theo bậc cấp hướng đng đi xuống thăm lăng vua Hng thứ 6. Trước đy l ngi mộ đắp đất, năm 1870, đời vua Tự Đức thứ 27 cho xy mộ v dựng lăng. Năm 1922, vua Khải Định cho trng tu lại khang trang. Pha trn cao ba mặt lăng nhn ra trước đều đề chữ : '' Hng Vương Lăng 雄王 . ''(h. 7) Thời đại cc vua Hng vẫn cn nhiều điều chưa sng tỏ nhưng việc xy dựng cc đền thờ v lăng mộ của bao đời nay của cc triều đại xưa nay c gi trị biểu tượng, hun đc v đề cao lng yu nước thương ni của những người mang dng giống Việt để bảo vệ giang sơn của tin tổ bao đời ra cng giữ gn cho con chu cho đến ngy nay. Sự tồn vong của đất nước v dn tộc l vấn đề then chốt của mọi con dn nước Việt trước sức mạnh th bạo hiện nay của bọn giặc phương Bắc vẫn lun c đồ thn tnh nước ta bằng cch ny hay cch khc.

 

Tương truyền đy l Lăng Hng vương thứ 6 (h. 7)

 Gần 12 giờ trưa, đon chng ti đi xuống chn ni, dng cơm trưa tại Ph Thọ để bắt đầu chuyến thăm th vng H Giang pha ty bắc rồ sẽ rẽ ln cực bắc đến tỉnh Lạng Sơn. Ti c cảm nhận rằng mọi người trong đon từ khch phương xa ở Mỹ về v những người trong nước cng thăm viếng đền cc vua Hng đều thấy trong lng cng yu mến non sng kỳ vĩ của cha ng để lại. Chuyến viếng thăm ny gip chng ti hiểu hơn, gần gũi hơn với phần pha bắc của đất nước.

 

[1] Kinh Thi, Khổng Tử san định, Tạ Quang Pht dịch, PQVKĐTVH XB, Saigon, 1970. Nxb Đ Nẳng in lại 2003, tr. 498 & 499.

 

 II. THĂM VNG LŨNG C Ở H GIANG

 

 Tiếp tục chuyến hnh trnh, sau khi dng cơm trưa tại Ph Thọ, đon chng ti lại tiếp tục đi ln pha ty bắc để gh Lũng C v Đồng Văn của H Giang. Đy l một tỉnh cực bắc của nước ta với vị tr pha bắc gip cc chu tự trị của cc dn tộc Miu, Choang của Trung Hoa. Tỉnh H Giang pha đng gip Cao Bằng, nam gip Tuyn Quang v ty gip Yn Bi, Lo Cai. Huyện Đồng Văn l huyện c vng Lũng C tiếp gip bin cương với Trung Hoa.

 

 Ngy thứ hai của chuyến hnh trnh, đon chng ti theo những con đường đo "ngoạn mục " để đến vng Lũng C v Đồng Văn. Dn Dalat chng ti rất quen thuộc với con đường đo đi từ Phan Rang ln quận Đơn Dương với đường dốc quanh co v khung cảnh tuyệt đẹp từ trn đường đo nhn xuống vng Ninh Sơn v Thp Chm của Phan Rang m người Php đặt tn l Bellevue (ngoạn mục). Nhưng giờ đy đi con đường đo số 2 ny mới thấy nhiều khc cua rất ngặt đng ngại nhưng b lại, được nhn ni non hng vĩ trng điệp v cao vt tỏa sương khi như những bức tranh thủy mặc (h. ) ! Đồng thời phải cm ơn anh ti xế trẻ rất vững vng tay li nhất l những khc quanh nguy hiểm v đường đi kh hẹp ! 

 Sương khi giăng khắp cc ni đồi... (h. 1)

 Sau khi dừng chn tại đo Quản Bạ uống ly c ph sng, xe chng ti đổ đo dừng lại thăm "dinh" của vua Mo Vương Ch Sn ở x S Phn (h. 2). Gọi l "dinh vua" nhưng kiến trc bằng gỗ tốt nhn đơn giản ngoại trừ cổng vo hơi bề thế. Bước vo bn trong căn nh bề ngang khoảng 15m v su nhỉnh hơn một cht l gian thờ tổ tin, tiếp theo l 4 dy nh hnh vung c lầu gỗ thấp nhn nhau l nơi sinh hoạt của gia đnh ng vua một thời ny ! So với nh của dn chng chung quanh, nh vua Mo chỉ rộng hơn cho con chu ở chứ chưa thấy ph by ci giu c cch biệt xa với người dn ! Lối chạm trỗ cũng bnh thường chưa phải l xuất sắc cho lắm như cc nh xưa ở cc vng quanh H Nội hay Huế. Leo ln hai gc xy bằng đ pha sau l hai nơi canh gc cho "dinh vua" v c chỗ để đo thot khi bị tấn cng ! Dng tộc họ Vương chỉ mới được trả lại căn nh của cha ng mnh chưa được bao lu.

 

Cổng dnh với tường nh của "dinh vua Mo" họ Vương

Gian nh gỗ hnh vung đơn sơ của vua Mo

Cửa vm bằng đ ở hai gc canh pha sau

nhn ra đồi ni của vua Mo

  Tiếp tục cuộc hnh trnh, xe đưa chng ti đến cột cờ Lũng C l một địa danh nổi tiếng năm 1979 khi bin giới nước ta bị bọn xm lược phương Bắc trn qua. Nơi đy được xem l "địa đầu giới tuyến " hay ni theo cch by giờ l "trọng điểm" của cuộc tấn cng do Đặng Tiểu Bnh của Trung Quốc khởi động để "dạy cho Việt Nam một bi học ". Bọn họ vẫn ni như thế từ bao triều đại Trung Hoa từ xưa nay ! Những năm 1979 cho đến những năm sau 1984, 85, 86 nơi Lũng C, Đồng Văn phải hứng chịu bao trận bom đạn của kẻ th hung hăng. C lẽ nhờ địa lợi với ni cao, vực su khắp nơi nn một phần no gp phần ngăn cản bước tiến của qun th.

 

      II. 1 LŨNG C

 

 Khi chng ti gh thăm vng Lũng C, những dấu tch của những trận chiến của thời 1979, nơi chng ti gh đến, khng cn thấy r nt nữa. C lẽ vẫn cn đu đ trong những vng đất kề st bin giới. Hai mươi năm đi qua, những dấu tch chiến tranh cũng dần d bị xa đi trong cng cuộc xy dựng cuộc sống. Vả lại những người dn tộc ở đy với những mi nh đơn giản của tầng lớp ngho nn chiến tranh c lm tan nh nt cửa nhưng được ti thiết nhanh chng. Ở miền Nam sau 1975 cc vng qu ngho cũng thế.

 

Ni Lũng C với cột cờ cao xa xa

 Sau khi dng cơm ở Yn Minh, xế trưa, xe đưa đon chng ti đi đến một địa danh đ đi vo lịch sử từ năm 1979 khi qun Trung Quốc trn sang xm lấn. Dn vng ni Lũng C gồm cc tộc người Ty, L L, H'Mng, Mo.. v.. v.. Họ chuyn sống nghề lm ruộng nước bậc thang v lm nương rẫy. Người dn đy gọi Lũng C l nơi ở của rồng hay cn gọi l Long Cư hay Long Sơn trn đỉnh c cột mốc số 428 cch bin giới phương Bắc 3km. Từ xa, chng ti đ thấy một thp cờ cao kiểu hong thnh H Nội dựng trn đỉnh ni c nhiều ruộng la xanh ngt bao quanh. Đon chng ti bắt đầu di chuyển đến trạm chn ni Rồng để đi một đoạn dốc kh bằng đến bậc cấp bằng đ granit xanh đầu tin leo ln đỉnh. Cc vị U-80 v phụ nữ theo xe m đi ln con đường trải đ pha sau ni. Bước qua gần hết 425 bậc để đến chỗ nghỉ chn, ai nấy đều thở dốc kể cả đm trai trẻ ty ba l cũng vậy ! Nghỉ ngơi khoảng năm pht, chng ti lại leo tiếp thm 279 bậc nữa đi ln chn cột cờ Lũng C. Cc bậc cấp rộng v lối đi cũng thế nn người ln kẻ xuống rất thoải mi. Thm một lần thở dốc nữa, chng ti đến trn mặt bằng chn đế của cột cờ. Từ độ cao 1470 m so với mặt biển ny, nhn ra xa xa đồi ni chập chng sương khi với nhiều mu xanh thay đổi trng rất hấp dẫn v dậy ln nhiều cảm xc nhất l gc nhn về bin giới hai nước ! Từ đy nhn xuống bn dưới, chng ti thấy những đường đo ngoằn ngho hay hai chiếc ao kh lớn hai bn chn ni c cc ruộng bậc thang pha trn với những mu xanh đa dạng.

 

 Chn đế cột cờ hnh bt gic được xy dựng mới trn 54 mt vung. Ở đy họ cho biết việc dựng cột cờ lm mốc bin cương đ c từ thời nh L. Cc đời sau lại tu sửa tiếp theo. Năm 1887, Php lm đồn pha dưới chn ni v cho lm cột cờ bằng gỗ tốt c chiều cao như một thn cy. Năm 1978 rồi năm 2002 cột cờ được trng tu. Đến năm 2010, nhờ sự ti trợ, cột cờ Lũng C được lm mới hon ton với tm bn c cc biểu tượng trống đồng Ngọc Lũ cao 33, 15 m v cn cờ dựng trn đỉnh thp cao 12, 9 m lm bằng inox kh dy. Cc ng gi tương đối cn khỏe trong đon leo thm 140 bậc thang sắt hnh xoy trn ốc trong lng thp đi ln chỗ dựng ngọn cờ. Từ bao lơn cao nhất của thp nhn phong cảnh chung quanh lại cng th vị thm với gi lộng v ln khng kh mt dịu.

 

 Trở lại bn dưới, chng ti bắt đầu đi xuống. Mấy ng gi gn lại mạnh chn đi xuống cc bậc cấp. Cc c v cc anh gn yếu lại theo xe m đi xuống. Ring ti chọn con đường xe m chạy đi xuống để tiện thăm th v thong thả nhn ni đồi. Đường trải nhựa tuy hẹp nhưng đi rất thoải mi. Gần đến chn ni, ti thấy một nh tưởng niệm ghi tn tuổi của cc binh lnh hy sinh thời 1979 chống Trung Quốc cn mới. Sự hy sinh của họ rất đng trn trọng. V cng đi thăm những miền đất vốn xa lạ với dn miền Nam, chng ti như cảm thấy

sự gần gũi hơn, thn thiết hơn với qu hương mnh m tiền nhn đ bỏ biết bao cng sức gn giữ. Rời nơi ny lc khoảng giữa chiều, chng ti lại đi thm 45 km đường đo đến thị trấn Đồng Văn của H Giang lc xế chiều.

 

 II. 2 ĐỒNG VĂN

 

 Con đường quốc lộ số 2 với nhiều đường đo quanh co nhưng tương đối tốt đưa đon chng ti đi trong cơn mưa chiều gh v sẩm tối đến huyện Đồng Văn của H Giang. Đồng Văn l một vng ni đ rộng lớn bao gồm nhiều huyện như Đồng Văn, Yn Minh, Mo Vạc, Quản Bạ với cc dn tộc Ty, L L, Mng, Dao, Nng, Việt..... Những ngọn ni đ nhấp nh với loại đ mu nu sẩm bn sắc cng với những ln sương khi sau cơn mưa tạo nn một vẻ đẹp kỳ ảo v quyến rủ. Tuy nhin, bn dưới vẻ đẹp ấy, những người Ty, Mo, HMng..... phải vất vả đem đất thịt từ dưới leo ln cc triền ni dốc cao bỏ đất vo từng hốc đ để dăm cc hạt giống bắp. Hầu như cc triền ni đ đen nu bn sắc ấy đều được họ tận dụng để trồng bắp theo cch ny Thu hoạch xong, những cơn mưa lớn lại lm tri đất v khng c rễ bắp bm vo. Chắc chắn rằng mỗi ma thu hoạch bắp họ phải leo bao nhiu triền ni đem xuống khng phải l việc dễ dng. Cứ thế, đời ny sang đời khc cuộc sống của họ vần nằm trong cch sống vất vả như thế.

 

 Bữa cơm của cc qun ăn vng người dn tộc đều c menu giống nhau : dĩa rau rừng hay rau trồng, dĩa c sng suối chin, dĩa đậu hủ kho, canh rau v nhất l lun c mn g luộc hoặc xo gừng hay nướng than. Ăn ngon hay dở tuỳ người nấu nhưng cc mn ăn đều giống nhau. Nhưng chiều nay theo yu cầu, b chủ qun cũng với những mn ăn như thế nhưng nấu nướng tươm tất hơn v đặc biệt c vịt chin gin thay cho g luộc ! Rau ăn rất ngon v bao giờ cũng c dĩa muối c nhiều ớt để chấm. Người vng ni c lẽ t dng nước mắm v quen ăn mặn với muối giống như người K'hor hay Ra đ ở cao nguyn Lm Vin trong Nam...

 

Ni non Đồng Văn

với những triền ni trồng bắp trong hốc đ

 

Mẹ ln nương, em b người Ty giữ em.....

 Thị trấn Đồng Văn gồm mấy chục dy nh nằm trong một thung lũng nhỏ. Nơi đy c một khu Phố Cổ lm cch đy khoảng một trăm năm từ thời Php thuộc. Kiểu dng nhiều nh của khu phố ny tựa như phố cổ Hội An. Một quảng trường nhỏ nay l phố bn c ph cho khch du lịch v cc đường nhỏ chung quanh. Hương vị c ph nơi đy y như ở Si Gn v lấy trong Nam ra. Nhưng kh th vị khi ngồi uống trong buổi sớm mai sương khi cn giăng khắp cc dy ni đ vi v đ tựa như đ của ni lửa tạo nn.

 

Một trong vi dy Phố Cổ của thị trấn Đồng Văn'

 Sau khi nghe anh hướng dẫn vin du lịch của cng ty Thế Hệ Trẻ ni qua về Phố Cổ rồi hướng dẫn chng ti thăm một con đường trong thị trấn c nhiều nh xưa lm cả trăm năm nay của người Ty hay L L. Gần lng c cc cy to với am thờ thần đất hay thần nước nhn ra cc ruộng la nước. Trở lại con đường gần Phố Cổ, su người gh chợ thăm th, cn năm người cn lại trong bọn chng ti được anh hướng dẫn vin dẫn đi theo con đường lt xi măng cng ln cng dốc đến l cốt xưa từ thời Php.

 

    C lẽ với sức trẻ, chuyện đi ln theo đường dốc ni dẫu mệt nhưng cũng dễ dng. Nhưng dầu phải dừng nghỉ vi chỗ, năm người c tuổi chng ti vẫn đi đến đỉnh ni c ci l cốt từ thời Php thuộc, trừ một anh bạn U-60 hơi mệt phải ngồi đợi dọc đường ! Ước chừng chiều cao của ngọn ni ny cũng xấp xỉ thp cờ Lũng C. Thp nằm giữa cc ngọn ni cao pha sau lưng, cn mặt trước nhn xuống thị trấn Đồng Văn (h. 1). Những ngọn ni đ vi v đ kiểu của ni lửa cao nhọn l thnh lũy kin cố ngăn cản hiệu quả sự tấn cng của bộ binh hay xe tăng vo năm 1979. Nhưng hai chục năm sau, kẻ th phương Bắc giu c ln đ dư d sắm nhiều hỏa tiễn, lm nhiều my bay v một đống tu chiến... đe dọa v c thể xm chiếm nước ta dễ dng !. Lc sng sớm trước khi uống c ph v leo ln ni ny, ti dậy sớm lang thang cng người em một anh trong đon, ti c hỏi một anh thanh nin người Ty:

 - Cho em, cuộc sống ở đy em thch g nhất ?

 - Dạ em thch bng đ, thch cổ vũ khi đội tuyển đ banh nước mnh đoạt thắng lợi.

 - Thế em sống st bn Trung Quốc khng sợ bọn n hay sao v n cũng từng đnh chiếm Đồng Văn?

 Em cười v trả lời rất dứt khot :

 - Nếu n lại xm lấn, tụi em sẵn sng cầm sng chống trả bọn chng !

 Khng biết rằng em sẽ chống trả qun th lớn mạnh bằng phương cch g tốt hơn nhưng ti nghe em thanh nin ny ni hăng say m thỏa lng !

 

Từ một đỉnh ni cao nhn xuống thị trấn Đồng Văn (h. 1)

 Một gc nhn thị trấn Đồng Văn

từ con đường ln thp canh nhn xuống (h1a)

 C thể ni ni non sng suối ở cc vng cực Bắc của đất nước v người dn bản địa đ gp phần đng kể ngăn chặn kẻ th phương Bắc từ hai ngn năm nay (h. 2). Khi tiến qua đnh nước ta, chng phải chọn con đường biển pha Quảng Ninh hay cửa ải hẹp Chi Lăng pha đng bắc nhưng khng phải lc no cũng m xui ! Nếu chng tiến đnh những vng cao nguyn đ như Đồng Văn ny sẽ kh tiến qun về vng xui với rất nhiều đường đo hiểm trở tựa vo ni cao mai phục bọn chng !

Ni non hiểm trở quanh vng Đồng Văn (h. 2)

  Chuyến theo con dốc di đi ln phải tot mồ hi nhưng chuyến trở xuống gi thổi nhẹ nhng do bước chn đi được nghỉ ngơi nn cũng khỏe khoắn nhiều. Chng ti trở về khch sạn trả phng v chuyển hnh l ln xe khởi hnh theo đường đo M P Lng đi đến huyện Bắc M nghỉ đm để sng mai đi thuyền trn sng Gm.

 

 III. ĐO M P LNG v CC DNG SNG

 

 Từ gi Đồng Văn, xe đưa đon theo quốc lộ 4C đi qua một con đo trước đy kh hiểm trở c tn l M P Lng thuộc huyện M P Lng v Mo Vạc, H Giang. Tuy đường đi c nhiều khc cổ tay, ngoằn ngho nhưng với cc phương tiện cơ giới by giờ, đường cũng dễ đi đủ hai xe trnh nhau. Được xy dựng trn cc triền ni đ vi lởm chởm nhưng kh vững chải của cng vin địa chất Đồng Văn nn d trời mưa to cũng khng sợ lỡ đất đ như đo Bảo Lộc của Lm Đồng.

 

 Vng M P Lng viết đng theo cch pht m của người bản địa l Mả P Lng. Trước kia thời 1959, đường được cả ngn lượt thanh nin gian nan để mở đường do chưa c my mc phải dng đồ th sơ để đục đẽo đ cứng ở độ cao 1200 m. Hai mươi cy số đi qua đỉnh ni của đo lm xong. Phải mất 6 năm nữa con đường 160 km qua Cao Bằng mới hon tất. C lẽ giai đoạn ny, miền Bắc thiếu thốn đủ thứ chứ nếu c những xe lm đường chuyn nghiệp chưa phải loại đời mới by giờ như trong Nam thời 1960 khng phải dng sức người qu khổ như thế ! Xe dừng trn một khc rộng trn đo để mọi người xuống xe chim ngưỡng con sng Nho Quế xanh mướt dưới vực su nhn từ đo xuống. (h. 3). Đ l con sng xuất pht từ Vn Nam, Trung Hoa di 192 km ; ở nước Việt n chỉ c 45 km đi qua Đồng Văn, Mo Vạc đổ vo sng Gm hay ni dng hơn l sng Gầm ở Cao Bằng.

 

Dng Nho Quế xanh mướt nhn từ đo M P Lng

 Con đường về huyện Bắc M đi qua rất nhiều trạm thủy điện như Nho Quế, Chim Sơn, Na Hang, Bắc M, Bảo Lm, Nậm Mạ, Yn Sơn... Đường đi quanh co theo cc dng sng như Nho Quế, sng Năng, sng Nậm Mạ, sng Neo... qua cc tỉnh H Giang, Cao Bằng, Bắc Cạn đưa đon chng ti đến huyện Bắc M lc sẩm tối. Bữa tối ăn bữa cơm nơi đy với cc mn ăn cũng tương tự như những chỗ ăn lần trước !

  

Bữa ăn một qun" lớn" vng cực bắc đều giống nhau :

rau luộc, canh rau, c sng, dĩa muối ớt thm dĩa g luộc

v đậu hủ kho nhưng ngon v sạch.....

 C lẽ cuộc sống mộc mạc, đơn sơ của cc dn tộc bản địa nơi đy đ tạo nn cc sinh hoạt cũng đơn giản như chnh cuộc sống của họ. Lối suy nghĩ, cch ni năng khi tiếp xc khng rắc rối nhưng chơn chất. Những ngy nắng tốt leo ni dăm hạt bắp, ngy ma leo ni thu hoạch. Ngy ny qua thng nọ cứ đơn điệu, lập đi lập lại một cung bậc như bữa ăn rau muối thường ngy của họ. Khi lễ lạc, ngy ma hay c khch sẽ thm vi mn c sng hay g luộc.. v.. v.... Ti nhớ những hnh ảnh trng thấy khi ở Đồng Văn dậy sớm đi tm qun c ph uống cho ấm bụng giấc sng. Ti v em trai của một anh chị trong đon rất ngạc nhin lc gh khu Phố Cổ tm chỗ nhm nhi c ph. C khoảng năm su qun c ph nơi quảng trường cũ nhưng c lẽ bn khuya nn họ dẹp sơ về ngủ. Qun no cũng khng c cửa ng, c thể tự do đi lại thng nhau với quầy kệ để nhiều vật dụng cho việc pha chế c ph giăng khắp bn nhưng khng c chủ v chắc l khng sợ kẻ gian như dưới miền xui! Chỉ e rằng cơn lốc thnh thị ha v nhiều thứ "văn ha" đi km sẽ lm suy thoi bản tnh chất phc, trung thực vốn c của họ.

 

 IV. ĐI THUYỀN TRN SNG GM

 

 Ngủ lại Bắc M, ngy thứ tư của chuyến ra bắc, sau khi ăn sng xong, xe đưa chng ti tới bến thuyền cch trung tm thị trấn chnh của huyện khng xa để xuống thuyền sắt xui dng sng Gm..

 

 Sng Gm trước kia vẫn gọi l sng Gầm l một nhnh của sng L pht xuất từ Vn Nam, Trung Hoa c tn l Bạch Nam H di 297 km, chảy vo Việt Nam c tn sng Gm (Gầm) di 217 km đi qua cc tỉnh H Giang, Cao Bằng, Tuyn Quang rồi đổ vo sng L ở huyện Yn Sơn. Cc con đường đo cũng uốn lượn theo cc con sng đổ vo sng Gm dưới vực đo qua cc vng đ phiến thạch anh Bắc Kạn.........

 

Ngồi thuyền xui dng sng Gầm đến Na Hang,

Tuyn Quang

  Đon chng ti xuống bến thuyền ở Bắc M ln chiếc thuyền sắt kh vững chải chở thoải mi khoảng hai mươi người đợi sẵn với hai anh em cầm li trẻ tuổi. Thuyền bắt đầu rời bến đi đến chặng đầu tin l Na Hang l một thị trấn nhỏ ven sng. V sợ khng kịp thơi gian nn thuyền chỉ lướt qua khng gh lại. Do mấy bữa nay c mưa nguồn nn nước của con sng c mu vng đục. Nhn ni non hng vĩ ven sng với sương giăng khi tỏa, chng ti như cảm thấy hồn thing sng ni đang c mặt nơi đy ! Đ Lạt nơi ti sinh sống thuở no ni non rất đẹp nhưng dng vẻ Ty phương. Cn đy, ci đẹp của cảnh quan như ha quyện với nhau vừa hng vĩ, vừa kỳ b, vừa su lắng lại c sức hấp dẫn lạ lng. Đ l ci đẹp c hồn của sng ni ! Từ thuyền nhn ln những ngọn ni cao, những vch đ ven sng dựng đứng, mu sắc khi xanh thẳm, khi xanh lơ thay nhau tạo nn những cảnh sắc tuyệt vời. Thuyền đi qua những khe hẹp giữa hai vch ni trắng đen ha cng mu xanh của cy cối trng mn nhn !

 

Ni non ven dng sng đi đền lng hồ Na Hang

  Thỉnh thoảng, chng ti lại gặp những thc nước lớn nhỏ từ triền đ cao chảy xuống trng rất ngoạn mục.

Những thc nước từ triền ni cao đổ xuống điểm thm cho ci đẹp vốn sẵn c của dng sng.

 Thấp thong xa xa trn triền dốc ni c rải rc bản lng của người dn tộc m c lẽ cuộc sống văn minh thnh thị rất xa lạ với họ. Qua Na Hang, dng sng by giờ trở nn xanh như ngọc biếc, thuyền chng ti đi vo một vng nước xanh thẳm vời nhiều cột đ lớn nhỏ nh ln m người dn tộc gọi l Vi Phạ nghĩa l cọc đ để cột tru của trời ! 

 

 

Một cột đ như một ta nh

cao gần 100m ở giữa con sng.

 Cả đon đều trầm trồ trước cảnh quan của khu vực ny. Ai nấy đều ra pha trước thuyền ghi lại những gc đẹp của những cột đ ha quyện cng sng nước xanh biếc v ni non giăng mắc my khi quanh quanh ! Chắc chắn đất nước no cũng c những cảnh đẹp ring của họ. V khng phải cảnh đẹp no cũng giống nhau. Ni non, cảnh tr nơi đy v chng ti c một sự thn thiết của tnh tự qu hương. Ci đẹp của cảnh sắc trước mắt thực sự chất chứa hồn thing sng ni như một nhắc nhở cho con chu quyết tm giữ gn giang sơn gấm vc của cha ng để lại !

 

Sng nước v ni non ha quyện

 Nghe ni c sng Gm rất ngon, người thầy từng dạy Triết lớp 12 của ti đi cng đon đ dặn anh hướng dẫn vin cng ty Thế Hệ Trẻ bo cho nh thuyền mua c lăng l mn chnh buổi ăn trưa trn thuyền. Sng Gm, theo như anh hướng dẫn du lịch cho biết c năm loại c nổi tiếng l c anh vũ, dầm xanh, c lăng, c bống, c chin cng nhiều loại tm c khc. C anh vũ xưa để tiến cung dng cho vua v hầu như mất bng. Bữa cơm do đứa em ti cng khoảng trn hai mươi tuổi chuẩn bị từ khi thuyền rời bến trng tươm tất v quả thật nấu kh ngon miệng nhất l c lăng hấp ướp hương vị rau th l pha nghệ ăn với bnh trng.

 

 

Bữa ăn rất vui v ngon trn thuyền dọc sng Gm.

  VI. THĂM THC BẢN GIỐC

 

 Rời hồ Ba Bể, đon chng ti ln đường đi Cao Bằng để gh thăm thc Bản Giốc, một thc nước được nhiều người Việt rất quan tm v hai l do chnh yếu. Trước hết, đ l một trong những thc nước đẹp nhất nước Việt Nam. V thứ hai đ l một thc nước phải chia ranh v đng cọc mốc bin giới ngay giữa thc xc định phần pha tri của thc chnh cng nguyn thc phụ gần đ l của Việt Nam ; nửa bn thc chnh pha đng l của nước Trung Hoa m by giờ đều gọi quen l Trung Quốc ! Trước năm 1999, khi chưa c sự phn định bin giới vng thc Bản Giốc, hầu như người dn Việt theo sch vở cũ v những tư liệu lịch sử từ thời Php thuộc vẫn nghĩ rằng thc Bản Giốc đương nhin l của nước ta !

 

 Từ những năm 2000 trở đi, rất nhiều người vẫn nghĩ l c một sự sắp xếp no đ km theo những mưu toan xảo tr của Trung Quốc trong việc đảo ngược những giấy tờ gọi l ha ước chnh quyền Php xm chiếm nước ta đ k với nh Thanh Trung Hoa từ 1887 v 1895 phn chia thc Bản Giốc như đ nu trn. Năm 1999, hai bn ti xc nhận v định r lại đường bin giới đi qua giữa thc chnh..... Hầu như khng thấy Trung Quốc cng khai trưng bản gốc của Ha ước 1887 v 1895. Chỉ nghe họ ni như thế v trong những g hai bn đm phn đưa ra về Bản Giốc..... Một kẻ th cả hai ngn năm nay chưa bao giờ đứng về ci thiện, ci đng sẽ dng đủ mưu tnh khi đm phn bin giới ! Hnh ảnh của Trung Quốc xưa nay lun đồng nghĩa l mưu m, gian xảo, tr tr, tiểu xảo, hung tợn.... ! Kh m tin vo được những g họ ni v ni một đằng lm một nẻo như chuyện biển Đng trước mắt.

 

 Thnh ra, trong chuyến đi ny, ti rất thỏa lng được gh đến một địa danh lịch sử cn nhiều nghi vấn..... Chỉ sợ lng tham khng đy về đất đai, biển đảo của bọn xm lược phương Bắc ny chẳng bao giờ dừng lại. Bọn chng về lu di đang mưu tnh nuốt dần khng phải chỉ l thc Bản Giốc m thi.....

 

 Chng ti gh lại Bản Giốc trong một buổi chiều mưa tầm tả. Thc nước từ độ cao chảy o o xuống khiến bọt tung te bay khắp khu vực trước thc ha cng cơn mưa nặng hạt. Ti nhn những người trong đon thấy họ d mưa gi vẫn thch đứng chụp cảnh thc nước lịch sử ! Tm trạng của mỗi người khng ai giống ai, nhưng chắc chắn cng c mẫu số chung l tnh yu qu hương đất nước trn trề m thc Bản Giốc l một hnh ảnh rất tiu biểu để qua đ nghĩ về số phận v tương lai qu cha đất tổ nhiều hơn !

 Mưa v bụi nước từ thc tung te

trong khi đang đứng trước thc Bản Giốc.

  Con sng Qui Sơn   người địa phương đy đọc l Quy Sơn, pht xuất bn Trung Hoa chảy vo Việt Nam ở x Ngọc Kh, huyện Trng Khnh, Cao Bằng. Sng chảy đến x Đm Thủy chia nhiều nhnh chảy thnh thc đổ xuống một vng rộng như một hồ nước nhỏ. Mức nước dưới chn thc so với con sng pha trn l khoảng 35 m. Sng chảy thnh thc rồi thnh dng quay trở (qui) lại Trung Hoa.

 

 Quả thật nhn thc nước trong cơn mưa chiều, chng ta thấy sự hng vĩ v ci đẹp của n. Cảm nhận về ci đẹp mỗi người mỗi vẻ nhưng giống nhau v thc nước vng bin giới ny từng gắn liền với bao triều đại gắn liền với việc thnh hnh nước Việt ở phương Nam. Sự chia đi bin giới của thc nước cũng c nghĩa trong tm thức l chia đi ci đẹp hay l ci đẹp nửa vời !Ci đẹp của thc chưa thực sự hon hảo v của ring đất nước Việt !

 

Thc Bản Giốc vng bin giới trong cơn mưa chiều......

 D mưa chưa ngớt, chng ti vẫn muốn đứng nhn thc nước v như nng con gi tuyệt đẹp đang một thn chịu sự giằng co của hai chng trai mạnh yếu cch biệt..... Nhưng rồi anh hướng dẫn vin đ thc giục trở lại xe để cn di chuyển thm 180km theo QL4a về Lạng Sơn gh thăm nhiều di tch lịch sử khc nữa.....

 

 Ln xe rời thc Bản Giốc khi cơn mưa chiều đ bớt. Xe đưa chng ti về lại một khch sạn ở Cao Bằng nghỉ đm để sng hm sau đi thị trấn Đồng Đăng cch khoảng 125 km. Đồng Đăng vốn được biết đến qua cu ca dao quen thuộc :

 

 Đồng Đăng c phố Kỳ Lừa,

 C nng T Thị, c cha Tam Thanh.

 Ai ln xứ Lạng cng anh,

 Bỏ cng bc mẹ sinh thnh ra em......

 

 Ngy nay, ngoi những địa điểm du lịch nổi tiếng từ trước, thị trấn Đồng Đăng v thnh phố Lạng Sơn từng được đề cập nhiều v đi vo lịch sử với những trận đnh c liệt cch đy 40 năm ngăn chặn bọn xm lược phương Bắc trn vo vng cực bắc v đng bắc nước ta. Thng 2/1979, mấy chục qun đon của bọn xm lược Trung Quốc tiến cng nước ta về mạn bắc trong đ c Đồng Đăng v Lạng Sơn phải gnh chịu những tổn thất rất lớn. Nơi đy từng chứng kiến những thiệt hại về qun số, xe tăng của bọn chng cũng như những hy sinh mất mt của người dn vng ny.... Bốn mươi năm tri qua (1979-2019), những vết tch của cuộc chiến đấu khốc liệt thuở ấy vẫn cn ở một số địa điểm lịch sử nhưng bộ mặt phố x đ thay da đổi thịt của một thời ha bnh......

 

 VII. THĂM THỊ TRẤN ĐỒNG ĐĂNG

 

 - Thăm cửa khẩu Tn Thanh

 Ngy thứ su của chuyến thăm vng cực bắc đất nước, đon chng ti đ đến thăm cửa bin giới Tn Thanh. Anh hướng dẫn vin của đon "mau miệng" giới thiệu với trạm bin phng l "đon cn bộ hưu tr" nn chng ti được mau chng dẫn vo bn trong cổng đến cột mốc kề bn số 1090, phn định bin giới hai nước. Cch 15 mt bn hng ro l lnh TQ trong giờ nghỉ đứng lố nhố nhn sang. Năm 1979, chng ta đ ngăn chặn bọn xm lược TQ ngay những vng bin giới cực bắc ny. Nhưng rồi 40 năm sau, bằng những hiệp ước g đ, họ đ trn sang đất Việt bằng hng ha, bằng những đon du lịch, bằng những đon đầu tư hay mua đất đai nh cửa m khng cần đến sng đạn. Những vng biển đảo họ lại c cch xưa nay l cưỡng chiếm nhn danh " Biển Đng từ thời xa tt l của Trung Hoa !" (theo cch ni của Đăng Tiểu Bnh, kẻ ra lệnh tấn cng nước ta năm 1979). Khng xm lược bằng cch ny th xm nhập đủ kiểu bằng con đường khc của hng ha, kinh tế, chnh trị, ngoại giao, p chế, cưỡng chiếm, mưu mẹo, thủ đoạn.... v.. v...

 

 "Cửa khẩu" hay cửa bin giới Tn Thanh nằm cch phố x vi chục mt với những hng xe tải ra vo nườm nượp nhập cc sản phẩm của TQ như my mc, đồ điện tử rẻ tiền, o quần, giầy dp.. v.. v... Những loại hng ha như thế by bn những khu chợ ngay trước con phố c cửa ng đi qua bin giới. Bn nước Việt khi mấy anh TQ chơi xỏ l ngưng nhập hng l biết bao đống nng sản như dưa hấu, thanh long, măng cụt, bưởi xoi đổ lăn lc ngay pha cổng bin giới.....

Cổng bin giới Tn Thanh ở Đồng Đăng

 Chng ti để thấy trừ một hai tiệm trước cổng bin giới c đề tiếng Hoa để trưng bảng hiệu, cn khắp nơi trn con đường xe chạy qua thị trấn hầu như khng thấy bảng hiệu chữ Hoa. Đ l dấu hiệu đng mừng v người dn nơi đy đ nghim ngặt giữ gn bản sắc dn tộc khng như Quảng Ninh, Đ Nẳng hay Nha Trang.... trưng bảng chữ Hoa khắp nơi y như l những thnh phố anh em với Tu !

 

Cột mốc 1090 bn trong cửa bin giới

với ta nh cao lớn của TQ

 Sau buổi trưa, đon chng ti lai đi tiếp gh thăm một thắng cảnh c tiếng ở vng đng bắc l vng Mẫu Sơn. Chng ti sẽ quay trở lại nơi ny để gh thăm ngọn đồi nng T Thị, di tch thnh nh Mạc.. v.. v.. v ginh nhiều thời giờ cho chuyến đi Mẫu Sơn.

 

 II. THĂM MẪU SƠN

 

 Trong một buổi chiều trời my quang đng, đon chng ti đ đi đến vng Mẫu Sơn, huyện Cao Lộc, cch Lạng Sơn 30km về hướng đng. Con đường đi ln một cao điểm của vng ni Mẫu tuy hẹp nhưng kh tốt uốn lượn đưa chuyến xe ln trn một đỉnh cao của vng ni Mẫu. Khng kh trn cao điểm ny thật trong trẻo. Ma ny, ban ngy chỉ khoảng 24-25 độ nn kh dễ chịu.

 

 Trong những năm 1925, người Php đ tm kiếm nơi nghỉ ngơi ở pha đng bắc Việt Nam v đ nhận thấy vng ni ny rất thch hợp. Họ đ cho lm con đường 16km nối quốc lộ 4a đi ln đỉnh ni ny. Mặt trước của ci l cốt cn st lại trn đỉnh m chng ti leo ln ghi l 1180, chắc l cao độ so với mặt biển. Như thế, đy chỉ l một cao điểm của vng Mẫu Sơn. Theo tư liệu v cch gọi của người dn tộc Ty, Nng, Dao sống ở đy, dy Mẫu Sơn c hai ngọn ni cao l Phia P hay cn gọi Cng Sơn hay l ni Cha cao khoảng 1541m. Cn ni thứ hai l Phia M hay l ni Mẹ cao khoảng 1520 m. Như thế, chỗ chng ti đang đi lng vng "tham quan" chỉ l một điểm cao của vng Mẫu Sơn m thi. Tiếc rằng chng ti chưa kịp hỏi người dn nơi đy chỉ cho thấy ngọn no quanh đy l ni Cha v ni Mẹ ! 

 Người Php đ chọn nơi đy v c ngọn ni tương đối tiện cho việc ln xuống, xy dựng chỗ nhỉ ngơi. Họ đ cho xy những dy nh nghỉ hay căn lầu lớn để đến nghỉ. Bao nhiu năm qua, những căn nh ny đ bị hư hao trng cũ mm nhưng vẫn giữ kiểu cch xy dựng thuở no. Du lịch c thể pht triển mạnh nhiều nơi tương tự như Sa Pa ở Lo Cai ni B N ở Đ Nẳng, B Đen ở Ty Ninh.. v.. v.. nhưng ở đy, Mẫu Sơn vẫn đứng nhn thời gian tri nhanh giữa một vng ni non rất đẹp v hấp dẫn. Nhưng trong lng ti vẫn nghĩ rằng dầu sao, ci dng vẻ hiện thời nơi đy c ci đẹp thật quyến rũ v cn chất hoang sơ. Mặt tri của pht triển du lịch, nếu khai thc qu đ, sẽ lm tan nt ci đẹp vốn c của những nơi như thế ny !

Những dy căn nh cn lại từ thời Php tại Mẫu Sơn

 Từ trn điểm cao nhất của ngọn ni đang gh thăm, quan cảnh ni non, trời my bao la v mu xanh ngt ngn cho lại những cảm xc nhẹ nhng, trong lắng !. Đất nước chng ta quả l c nhiều địa điểm du lịch qu tuyệt vời !

Khung cảnh với vi nc nh giữa ni non bao la....

 

Những căn nh nhỏ đang tn tạ,

đứng chơ vơ theo năm thng

  Chng ti đi bộ một khoảng xuống ni. Vừa đi, chng ti vừa tận hưởng những cảm xc m dịu trước ci đẹp để kịp trở về nghỉ ngơi ở thnh phố Lạng Sơn. Ngy mai l ngy cuối cng của chuyến đi ra vng bin giới pha bắc, chng ti sẽ gh lại thị trấn Đồng Đăng thăm nng T Thị, thnh nh Mạc... để trưa mai gh thăm Ải Chi Lăng cch thnh phố Lạng Sơn 42 km v trở về Saigon.

 
 Mang theo những ấn tượng về quan cảnh tươi đẹp v bầu khng kh trong lnh từ vng Mẫu Sơn, chng ti về nghỉ đm ở Lạng Sơn chuẩn bị cho chuyến thăm khu vực Phường Tam Thanh với dy ni Vọng Phu c tượng đ nng T Thị v dấu tch thnh nh Mạc vo sng hm sau.

 

 III. THĂM DY NI VỌNG PHU V THNH NH MẠC 

 

 Khi xe chạy vo thnh phố Lạng Sơn chng ti hnh dung những ngythng 2/1979, TQ mở cuộc tấn cng quy m sang cc tỉnh vng bin giới pha bắc như Lo Cai, Cao Bằng, Lạng Sơn. Thị x Lạng Sơn đ bị qun địch chiếm đng ngay khi chng tiến cng ban đm. Bn Việt Nam đ tổ chức nhiều đội dn qun chống trả cng với cc lực lượng chnh quy được điều tới. Trận chiến đ lm cho Đồng Đăng, thị x Lạng Sơn v nhiều tỉnh thnh pha bắc hầu như bị tn ph hon ton. Khi bọn giặc rt lui, chng đ cho giật ph tất cả những cng trnh những nơi chng tấn cng chiếm giữ. Sau năm 1979 mi đến 1988, bọn chng vẫn tiếp tục cho n đạn pho thường xuyn vo cc vng bin giới gy nhiều thiệt hại v thương vong cho dn chng v binh lnh..... Nhưng ngy nay, trừ những nơi cn được giữ lại để lm di tch, Lạng Sơn v những tỉnh thnh st bin giới Trung Quốc đ được xy mới trn đống gạch đổ nt. Cũng như thị trấn Đồng Đăng, chng ti thấy thnh phố Lạng Sơn với đường phố v nh cửa khang trang c lẽ chỉ mới xy dựng mấy chục năm nay thi !

 

 Ca dao xưa của vng Lạng Sơn c cu : Đồng Đăng c Phố Kỳ Lừa, C nng T Thị, c cha Tam Thanh...... Ngy nay, tỉnh Lạng Sơn bao gồm thnh phố Lạng Sơn ( đi ln từ thị x Lạng Sơn -2002), thị trấn Đồng Đăng cng một số huyện nữa. Thị trấn Đồng Đăng lại cch thnh phố Lạng Sơn 14km về pha đng nam. Cn dy ni T Thị hay cn gọi l dy ni Vọng Phu lại ở thnh phố ny. Do đ, nn chỉnh lại cu ca dao ny cho ph hợp với địa l v bao qut hơn với thực tế :

 

 Lạng Sơn c phố Kỳ Lừa,

 Cng nng T Thị với cha Tam Thanh...

 

 Lạng Sơn đy tức l "xứ Lạng" của cu ca dao cũ hay ni rộng ra l vng Lạng Sơn hay tỉnh Lạng Sơn trong đ c Đồng Đăng. C như thế sẽ dễ xc định vị tr địa điểm du lịch !

 

 Xe chở đon chng ti gh con đường T Thị nằm ngay dưới chn dy ni nhỏ c tượng đ nng T Thị. Leo ln mấy chục bậc cấp, chng ti đ đến dy tường đ trước đy l thnh nh Mạc. Nh Mạc đến thời Mạc Mậu Hợp bị giết (theo Đại Việt Sử K Ton Thư), con chu như Mạc Knh Chỉ, Mạc Knh Cung, Mạc Knh Khoan.. v.. v.. chạy ln Tuyn Quang, Thi Nguyn, Cao bằng, Lạng Sơn để trnh sự tấn cng của họ Trịnh ở Thăng Long. Ngy nay tại Ninh Bnh, Cao Bằng, Lạng Sơn... vẫn cn di tch thnh lũy thời thoi tro nh Mạc phải trnh ln vng đng bắc.

 

 Trn một vung đất hẹp trn dy ni Vọng Phu vẫn cn hai lũy đ c cổng của thnh nh Mạc vắt ngang hai triền đ vi.

 

 Từ vng đất giữa hai cổng thnh trước v sau leo ln triền dốc nhỏ c mấy vin đ lm bậc cấp leo ln để "ngắm" nng T Thị được lm lại vo năm 1991 sau khi "tượng" đ cũ bằng vi bị nước ăn mn chn lm đổ xuống. Tượng đ cũ m chng ta c thể dễ dng tm kiếm trong cc tư liệu cũng khng phải l"pho tượng" c gi trị nghệ thuật ! Hnh ảnh đ kết dnh với nhau như hnh người mẹ bồng con c nghĩa phần lớn nhờ vo cu chuyện cổ tch về người đn b bồng con đợi chồng đi chinh chiến lu ngy ha thnh đ. Bi ht Hn Vọng Phu của L Thương cũng gp phần t điểm cho cu chuyện nng T Thị. Ở miền trung trn đỉnh Đo Cả của Ph Yn cũng c đ mẹ cạnh hn đ nhỏ m dn nơi ny cũng gọi l Hn Vọng Phu. By giờ, người ta lm lại tượng đ T Thị mới trng th thiển chẳng ra sao cả. Phải đứng thật xa mới thấy vc dng của nng T Thị nhưng giống như b cụ gi !

Tượng mới trng như một b cụ gi hơn l

một thiếu phụ đợi chồng !

 

Từ chỗ dựng tượng nng T Thị

nhn xuống rộng la TP Lạng Sơn

 Xe đưa đon gh chợ thnh phố Lạng Sơn. Trước mặt chợ l sng Kỳ Cng ma ny nước đỏ lm. Sng chảy từ bn Trung Hoa sang vng Lạng Sơn lại quay về phương Bắc.

Dng sng Kỳ Cng chảy qua Lạng Sơn

ma ny nước đỏ hồng.

 C lẽ việc gh thăm tượng nng T Thị v nếu c thời giờ thăm hai động Nhị Thanh, Tam Thanh l để cho biết thi chứ khng hấp dẫn mấy ! Đch chnh của chuyến gh thăm tỉnh Lạng Sơn l Ải Chi Lăng sau buổi trưa nay sẽ kết thc bảy ngy của chuyến hnh trnh ra bắc để chiều tối bay v Saigon.

 

 VIII. THĂM ẢI CHI LĂNG

 

  Sau khi dng cơm trưa sớm, chuyến xe của Cng ty du lịch Thế Hệ Trẻ đi theo quốc lộ 1A đến x Chi Lăng, huyện Chi Lăng cch thnh phố Lạng Sơn khoảng 50km về pha đng bắc để viếng thăm một trong những di tch quan trọng nhất đ gp phần to lớn  vo những trang sử ho hng chống giặc xm lăng phương Bắc để bảo vệ nền tự chủ của dn tộc Việt Nam.

  Ải Chi Lăng ngy xưa rất hẹp, c nhiều thnh lũy để ngăn giặc, c ni non cao vy quanh v nhiều chỗ c đầm lầy hiểm trở. Từ phương Bắc tiến qua đất Việt, đy l con đường kh khăn nhất để tiếp gip với con đường ci quan thuận tiện hơn tiến về kinh đ Thăng Long cch đ 110 km. Ải Chi Lăng l một thung lũng hnh bầu dục di khoảng 20km, chỗ rộng nhất khoảng 3km. Cửa ni đi vo lũy Ải Chi Lăng xưa ở pha bắc l vng ni non hiểm trở gọi l Quỷ Mn Quan cch vng Khu n của bin giới Việt Trung l 60km. Cch đ 4km về pha nam l lũy ni Ng Thề. Ng Thề l thnh lũy xưa để cc binh lnh trấn nhậm vng cửa Ải Chi Lăng thể hiện quyết tm giữ vững thnh lũy trước qun th.  

Cửa Ải Chi Lăng do việc lm đường đi qua nay chỉ c hai vch đ xy hai bn ghi dấu.....

 Anh Trần Thế Dũng, người hướng dẫn đon lần ny, trong bi viết ngy 12/04/2015 đăng trn bo Tuổi Trẻ Online đ lưu cho chng ti về cch nhn Ải Chi Lăng trong một tổng thể với nhiều địa đểm quan trọng do việc mở đường lm thay đổi hnh dạng :"Tuy nhin, cng trnh vốn l lũy ải (chiến lũy hnh thang) được đắp trước thế kỷ XV nhằm n ngữ khu vực bi lầy, nay được cắt ra một đoạn để ngnh giao thng mở đường mới vo những năm 2000, được ngnh văn ha địa phương gắn biển Ải Chi Lăng l khng xc đng. " (Đừng gy hiểu lầm về Ải Chi Lăng). Theo anh Dũng trong bi viết của mnh phải hiểu Ải Chi Lăng l một khu vực c thung lũng hiểm trở với nhiều cng trnh xưa v bao qut như đ nu trn.

 Nh thơ Nguyễn Du khi phụng mệnh triều đnh Huế ln Lạng Sơn qua Ải Chi Lăng đn sứ nh Thanh đ nhận xt :

 

 QUỶ MN ĐẠO TRUNG

鬼門道中 

 

Quỉ mn thạch knh xuất vn cn (căn), 鬼門石徑出雲根
Chinh khch nam quy dục đoạn hồn.
征客南歸欲斷魂
Thụ thụ đng phong xuy tống m,
樹樹東風吹送馬
Sơn sơn lạc nguyệt dạ đề vin.
山山落月夜啼猿
Trung tuần lo thi phng nhn ln,
中旬老態逢人懶
Nhất lộ hn uy trượng tửu n.
一路寒威杖酒溫
Sơn ổ h gia đại tham thụy?
山塢何家大貪睡
Nhật cao do tự yểm si mn.
日高猶自掩柴門

(Thanh Hin Thi Tập) 

 

Tạm chuyển lục bt:

 

GIỮA ĐƯỜNG ĐI ẢI QUỶ MN 

 

Quỷ mn đường đ chn my,

Về nam khch muốn la bay va hồn!

Hng cy tiễn ngựa gi đng,

 Đm nghe vượn h dy non trăng t.

Vẻ gi lười gặp người ta,

Đường đi sợ lạnh nhờ qua rượu nồng.

Nh ai say ngủ hm non,

Mặt trời cao tỏ cổng cn ci then.

 ( DAS tạm dịch) 

 

 Hai cu đầu cho thấy "khch đi xa"(chinh khch) ở đy vừa chỉ đon sứ nh Thanh m Nguyễn Du đi đn nhưng cũng m chỉ những đon qun xm lăng phương Bắc từng đi qua ải Chi Lăng phải "đoạn hồn"...... Sau ny khi lm chnh sứ sang nh Thanh, Nguyễn Du c thm một bi thơ nữa :

 

QUỶ MN QUAN 

 鬼門關 

 

Lin phong cao thp nhập thanh vn, 連峰高插入青雲
Nam bắc quan đầu tựu thử phn.
南北關頭就此分
Như thử hữu danh sinh tử địa,
如此有名生死地
Khả lin v số khứ lai nhn.
可憐無數去來人
Tắc đồ tng mng tng x hổ,
塞途叢莽藏蛇虎
Bố d yn lam tụ quỉ thần.
布野煙嵐聚鬼神
 Chung cổ hn phong xuy bạch cốt,
終古寒風吹白

Kỳ cng h thủ Hn tướng qun. 奇功何取漢將軍 

(Bắc Hnh Tạp Lục)

 

Tạm chuyển lục bt :

 

CỬA ẢI QUỶ MN

 

Dy non cao ghp my xanh,

Ải chia nam bắc cuối ranh đy rồi!

Tiếng tăm sống chết l nơi!

Kh thương bao kẻ lắm người lại qua.

Đường che khuất lấp hổ x,

Tụ đồng kh chướng quỷ ma trải đầy.

Gi xưa xương trắng lạnh by,

Cng chi tướng Hn lạ thay nhận vo.

 (DAS tạm dịch)

 

 Nhờ sự hiểm trở như thế nn Ải Chi Lăng cng với tinh thần yu nước của người dn nơi đy v quyết tm của cc triều đại hng trng đ ngăn chặn, đnh bại bao lần giặc phương Bắc trn sang. Những dy ni của vng Ải Chi Lăng gần chỗ Liễu Thăng bị chm chết c ni Mặt Quỷ với đi mắt nhn trừng trừng vo bọn giặc xm lược khiến bọn chng phải khiếp sợ. Ngoi ra cc dy ni như Kai Kinh, Hm Quỷ, Phượng Hong, M Yn, Kỳ Ln cng ni Mặt Quỷ lm cho Ải Chi Lăng v Quỷ Mn Quan thm hiểm hc cng với cc bi đầm lầy nằm giữa khiến qun giặc kh lường... Chng ta c thể điểm qua cc trận đnh lớn nhỏ tại vng Ải Chi Lăng xảy ra trong lịch sử chống qun xm lược phương Bắc :

 - Ma xun năm 981, thời vua L Đại Hnh, nh Tống sai Hầu Nhn Bảo v Tn Ton Hưng dẫn qun qua vng Lạng Sơn, cc cnh khc của họ đi ng Ty Kết v sng Bạch Đằng. Ring cnh qun của Hầu Nhn Bảo bị chận đnh ở cửa Ải Chi Lăng. Vua L sai qun bản địa giả hng khiến Bảo bị mắc vo vng vy v bị chết chm. (ĐVSKTT, L Văn Hưu& VNSL, Trần Trọng Kim)

 - Thng ging năm 1077, thời L Nhn Tng, qun Tống do Quch Quỳ dẫn sang qua cửa Ải Chi Lăng đ bị ph m Thn Cảnh Phc ngăn chặn lm tiu hao rất nhiều. Đến sng Như Nguyệt (tức sng Cầu, Bắc Ninh) lại bị qun L Thường Kiệt quyết liệt ngăn chặn khng cho vượt sng tiến về Thăng Long

(VNSL, TTKim &ĐVSKTT. LV Hưu).

 - Thời nh Trần, qun Nguyn do Thot Hoan sang đnh nước ta lần thứ nhất (1284) cũng bị cc ton qun nhỏ mai phục gy nhiều thiệt hại khi đi ng Lạng Sơn qua Ải Chi Lăng(VNSL, TTK)

 

 - Nhưng c lẽ trận thắng vang danh nhất đem lại vẻ vang cho dn tộc ta l trận Chi Lăng. Năm 1427, nh Minh cử An Viễn Hầu Liễu Thăng, tham tướng Bảo Định B Lương Minh, đ đốc Thi Tụ cng binh bộ thượng thư L Khnh, cng bộ thượng thư Hong Phc... sang tiếp viện cho Vương Thng đi từ Khu n vo nước ta. Liễu Thăng l vin tướng kiu ngạo nn L Lợi nắm r yếu điểm đ. Vua sai L St, Đinh Liệt, L Linh, Trần Lựu, Lưu Nhn Ch.. v.. v... dng thế giặc đi xa mệt mỏi phải đi qua vng ải hẹp nn cho qun lnh giả thua để Liễu Thăng hăng mu đuổi theo. Đường nhỏ lại hiểm trở lại bị qun mai phục lm tiu hao, Liễu Thăng bị phục binh ở chỗ đầm lầy, qun số đi theo t ỏi đ bị qun mai phục chm chết ở đảo ni M Pha, n Chu tức M Yn Sơn by giờ. L St, Trần Lựu tiếp tục quay lại đnh đuổi hậu qun chm chết Lương Minh. Bọn Hong Phc, Thi Tụ thoi lui bỏ chạy về Lạng Giang.... Nhờ chiến thắng quan trọng ny nn thế trận qun Minh tan vỡ, qun Minh phải xin rt qun giảng ha....

 

 Chng ti đ học những bi học lịch sử oai hng như thế từ những năm học tiểu học cho đến trung học. Nhưng đến nơi đy nhn thấy ni non, sng suối v con người mới hiểu hơn những bi học lịch sử trong sch vở đ. Chỉ tiếc l khi mở mang đường x giao thng những người c trch nhiệm khng bảo tồn được những địa điểm cho thấy dấu vết của thnh lũy của cửa ải Chi Lăng. Vật đổi sao dời biết lm sao được ! Giao thng c thuận tiện gip đi lại v giao thương pht trển, nhưng những di tch lịch sử lại c gi trị gio dục v hun đc tinh thần yu nước để cho hậu thế học những bi học giữ nước rất cần thiết. Nếu nước m mất đi th đường giao thng chỉ thuận tiện cho bọn cướp nước dễ vo ra cn c ch dụng g đu ! Hai tường đ dựng hai bn đường v một tấm bia ghi nhớ sẽ tn phai. Đồng thời, n khng xứng hợp với một di tch lịch sử quan trọng trong việc ngăn chặn giặc xm lược phương Bắc v qu sơ si. C thể lm những căn nh to lớn để giới thiệu về Ải Chi Lăng g đ nhưng dấu tch thực sự lại chẳng bảo tồn được ! Vch đ Chi Lăng cũng tương tự như những vch đ ngăn đất đ ở cc con đo m thi. Nhưng may mắn vẫn cn gương mặt quỷ của Quỷ Mn Quan trừng mắt nhn bọn giặc v tay sai, vẫn cn ni M Yn, Kai Kinh... để ghi nhớ một địa điểm lịch sử đ thấm su vo tm khảm của một dn tộc yu chuộng tự chủ v độc lập lun chống lại được tham vọng xm chiếm của kẻ th cướp nước.

 

 Thm vo đ, bi học lịch sử từ vng thnh lũy Chi Lăng cũng cho chng ti thấy rằng việc xy dựng thnh lũy vững chắc nhất vẫn l sức mạnh đon kết của dn tộc cng lng yu nước v quyết tm giữ gn non sng đất nước. Thnh lũy Chi Lăng thời nay cn cần thm sự lớn mạnh v tự chủ của kha cạnh chnh trị, kinh tế, ngoại giao, gio dục, khoa học kỹ thuật. Ngy xưa đnh nhau với qun Liễu Thăng l nhờ mưu kế lấy t đnh nhiều v dụ được Liễu Thăng vo M Yn để tiu diệt với gươm gio th sơ. Ngy nay, kẻ th xưa qu lớn mạnh đủ mọi bề nhất l qun sự v kinh tế. Thế giới cũng đổi thay. Lng yu nước d nhiệt tnh cũng cần đến một đất nước hng mạnh được dẫn dắt bởi những nh lnh đạo thng minh, khn kho v nhất l biết nn lm bạn thật lng với ai v xa lnh bọn chỉ dựa trn ci c, ci xấu gieo tai họa mất nước cho dn tộc.

 

  Đi mắt quỷ nhn bọn giặc.... "Quỷ" đối với người dn tộc Ty, Nng nơi đy cũng l "Thần" gip đỡ v che chở cho họ chống lại ci xấu, ci dữ. Dn lng Chi Lăng từ bao đời vẫn sống trong sự che chở như thế của quỷ thần được xem l thần linh của người miền xui.

 

 Đon chng ti cũng đi vo một thn trước mặt Ni Mặt Quỷ đến viếng đền thờ cc nghĩa sĩ v tướng lĩnh đ hy sinh khi chống giặc xm lược xưa kia. Chng ti như cảm nhận nơi vng cửa ải danh tiếng ny hồn thing của bao tử sĩ như ở quanh đy cng với quỷ thần vẫn ra sức gn giữ non sng. Chng ti vng trở lại qua chiếc cầu bắc ngang qua một con sng nhỏ m trước đy chảy qua cc đầm lầy tạo thnh thế hiểm địa ngăn cản qun th. Ti nghe trong khng kh thing ling nơi đy ho kh của biết bao anh hng đ xả thn v nước. Ti nghe từ những dy ni bao quanh vng thnh lũy Chi Lăng vẫn cn đ tiếng go khc của những linh hồn bọn lnh phương Bắc bỏ thn nơi xứ người. V ti cũng nghe thấy đất nước đang chuyển mnh sang giai đoạn mới đủ sức đối ph những mưu toan của kẻ th lu đời lun dm ng đất nước ta !  

 Như được tiếp sức bởi một luồng gi trong lnh thổi vo tm hồn, chuyến hnh trnh thăm những địa điểm lịch sử pha bắc đ gip chng ti biết r hơn về qu hương của mnh. Một qu hương đầy tiềm năng sẽ trở nn thịnh vượng v văn minh hơn khi được sự lo li của những người thật sự yu nước, thật sự khn ngoan, kho lo đưa nước nh sang một vị thế vững mạnh trn bầu trời Đng v thế giới.

 

 

 

 

 

DƯƠNG ANH SƠN
Si Gn 30/6/2019

 

 

 

 

 

 

 

trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com