trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com

Dương Anh Sơn

 Giáo Sư Triết học
 Trung học Ninh Ḥa
 Niên khóa 1973-1976
 Chỉ đạo lớp 12C, 74-75

 Sở thích viết và
chuyển dịch Thơ.

Đă xuất bản:

"Ảnh hưởng đạo Phật trong Đoạn Trường Tân Thanh" (2006) và

"Ức Trai Thi Tập của Nguyễn Trải" (dịch và chú giải 2009)


 
Hiện cư ngụ tại Việt Nam

 

 

 

 

  

 

 


M
T ĐỜI NGƯỜI
Dương Anh Sơn
 

Để tưởng nhớ bạn
Nguyễn Văn Xô

(tác giả tập thơ
NHƯ ÁNG MÂY TRÔI

với bút danh NGỖ XUYÊN, cựu giáo sư Trung Học
Đơn Dương Đà Lạt )

 

 Xô là một chàng trai hơi gầy và đủ cao so với tầm vóc bạn bè.

Hắn học cùng ban Triết với tôi ở Văn khoa Viện Đại Học Đà Lạt. Tôi chỉ biết hắn khi học cùng năm thứ hai và cũng không thân lắm. Từ năm thứ nhất với khoảng sáu mươi người ghi danh, giờ chỉ c̣n khoảng hai mươi lăm người được lên năm thứ hai. Nhờ sĩ số ít hơn nên tôi và các đồng môn mới dễ dàng làm quen với nhau. Tôi thường nói chuyện và trao đổi chuyện học với Bảo, Hoàng, Quang, Phương, Hường, soeur Hạnh Hương và rất ít khi với Xô. Trong lớp, Xô cũng không có ǵ nổi bật lắm khi thảo luận bài vở. Nhưng kết quả kỳ thi cuối năm hắn thường nằm ở vị thứ hàng đầu trong lớp. Hồi đó, đạt điểm B́nh Thứ cuối năm học là thuộc loại "ngon" rồi. ( Hạng Ưu, B́nh trên B́nh Thứ và Thứ là cách xếp kết quả trong các kỳ thi Tú tài và ở Đại học. ). Qua năm thứ ba, sĩ số đạt điểm học tiếp năm cuối chỉ c̣n hai mươi người.

 

Hắn cũng chỉ là cái bóng mờ cho đến kỳ thi cuối năm ba lại đứng đầu lớp ! Trong năm thứ ba này, tôi thân hơn với các bạn cùng lớp. Tôi thân với Hoàng v́ cách sống "du đảng " của hắn, với soeur Hương v́ sự chăm chỉ, chịu khó t́m ṭi học tập, với Phương, Hường, Bảo, Quang, thầy Hiền... v́ có thể nói chuyện bông phèn đủ thứ. Và có nhiều bạn ghi danh học nhưng v́ đang làm việc như giáo chức, quân đội, tu sĩ nên không thể đi học thường xuyên chỉ lấy cours, mượn bạn chép lại và kỳ thi có mặt làm bài tốt là đậu. Người thầy tôn trọng người học và người học kính phục tư cách cùng sự uyên bác của người dạy. Chúng tôi hân hạnh được thụ giáo với các giáo sư đáng kính có tiếng về triết tây, triết đông, hán văn, văn học Việt Nam....ở miền Nam như thầy Trần Thái Đỉnh, thầy Lê Thành Trị, thầy Giản Chi, thầy Lương Kim Định, thầy Cao Hữu Hoành, thầy Trần Trọng San, thầy Nguyễn Khắc Dương, thầy Phạm Văn Diêu, thầy Thiện Cẩm, thầy Bửu Lịch, thầy Nguyễn Văn Ḥa..v..v... Bên Sư Phạm, các thầy có tiếng như sư huynh Nghiêm, thầy Nguyễn Quư Bổng, sư huynh Mai Tâm. v. v.. cũng là những người thầy đă dạy và trang bị cho chúng tôi những kiến thức giáo dục và sư phạm mới mẻ của Âu Mỹ mà các thầy đă học hỏi. Được học tập trong một môi trường thuận lợi như thế nên chúng tôi khá vững vàng với những ǵ mà nhà trường gieo trồng. Tinh thần tự học và tự chủ thời đại học đă là con đường sáng lạn sẽ giúp cho người học có đủ năng lực để góp phần xây dựng đất nước. Bước sang năm cuối cùng chúng tôi nổ lực rất nhiều để hoàn thành chương tŕnh cử nhân. Và Xô lại dẫn đầu ban triết năm cuối cùng hạng B́nh Thứ với văn bằng Cử nhân giáo khoa Triết, thủ khoa ban Triết. C̣n tôi học song song thêm được văn bằng Cử nhân Sư phạm theo chương tŕnh mới của Mỹ... Bên Văn Khoa ban Triết chỉ c̣n mười lăm người ra trường với Xô dẫn đầu. Chúng tôi đều nể phục sức học của hắn. Đúng ra, khi hoàn tất đại học, với kết quả đạt được ở năm cuối, hắn đă được thầy Dương giới thiệu với Linh mục Viện Trưởng cho hắn vào chân giáo sư phụ khảo tức là trợ lư giáo sư chính phụ giảng các năm đầu. V́ một lư do nào đó hắn không được chọn và cùng tôi chung một danh sách dài được Bộ Giáo Dục miền Nam bổ nhiệm làm giáo sư khế ước đệ nhị cấp với nhiệm sở là Trung học Đơn Dương. Tôi và người bạn thủ khoa Việt Văn là Bảo Dũng về Trung học Ninh Ḥa. Các trường Đại học Sư phạm công lập ở Huế, Sài G̣n hay Cần Thơ được chọn nhiệm sở theo thứ hạng cao thấp một cách công bằng và cân đối. Xô và các bạn đồng môn chọn nghề dạy học được rải khắp từ cao nguyên và duyên hải trung phần theo nhu cầu của Bộ Giáo dục. Và chúng tôi chỉ được thực thi những kiến thức từ đại học cho ước vọng đào tạo thế hệ trẻ chưa đầy hai niên khóa !!

 

 Biến cố 75 đă làm đảo lộn nhiều thứ cho người miền Nam. Môn Triết trước được xem là nền tảng giúp các học sinh chuẩn bị vào đại học hay bước vào đời biết lư luận cho đúng, suy nghĩ sao cho có tính nhân bản, tinh thần tự chủ..v..v..giờ được xem là môn học "phản động" trong khi những ǵ họ làm mới chính danh như thế ! Những người dạy Triết như Xô hầu như được cho nghỉ dạy hoặc "may mắn" xuống dạy cấp hai các môn như sử địa, anh văn....Trước sự đổi thay và Xô cũng phải đổi đời v́ hắn chẳng hề tha thiết và bon chen vào nền giáo dục phương bắc cà trật cà đụi dài dài..... Hắn lặng lẽ lui về t́m mảnh đất nhỏ trồng rau cải, làm thợ may ở Đơn Dương cho qua ngày. V́ việc kiếm cơm quá khó khăn, ba đứa con của hắn chỉ ráng học đến lớp mười. Vả lại, hắn cũng chẳng thấy cái hay ho nào từ nền giáo dục ba phải, lộn lạo, vá víu của người lạ. Gần mười năm, hắn phải vất vả với đủ cách kiếm cơm linh tinh nhưng chẳng nên cơm cháo ǵ. Xô thu xếp gửi con lại cho cha già và xuống Sài G̣n t́m cách sinh sống khác. Người vợ của hắn cũng là một cựu sinh viên Chính trị Kinh doanh Đà Lạt người nhỏ nhắn dễ thương từng là con nhà khá giả cũng phải bươn chải làm đủ chuyện để kiếm sống. Chặng đường 75 là chặng đường "đổi đời" của biết bao gia đ́nh người miền Nam. Họ phải sống trong bầu khí lạ lẫm, dọa dẫm, kiêng dè với những ǵ người lạ mang đến. Đó là di sản của sự ngu dốt, lạc hậu, thối nát đă làm đất nước chậm chân gần nửa thế kỷ, chạy ḷng ṿng không theo kịp nhiều nước chung quanh. Biết làm sao bây giờ ?!. Người vợ của hắn vất vả cho cuộc sống rồi cũng ra đi v́ bạo bệnh. Con cái ba đứa phải sớm tự lập. Chuyện học hành đành bỏ qua bên. Bế tắc quá, Xô được bạn bè giúp sắm ít đồ nghề khâu vá giày dép và một chỗ ngồi nhỏ ở chợ Trần Hữu Trang quận Phú nhuận bày cái bàn cũ kỹ nhận sửa giày dép kiếm cơm ! Những ngày nắng chang chang hắn mặt mũi đầm đ́a mồ hôi phạch áo, trần lưng khâu chiếc giày này, dán keo chiếc dẹp nọ. Những buổi chợ mưa dầm dề, hắn co ro dưới tán dù cũ ráng khâu cho kịp giầy dép đă hẹn khách. Chiều chiều, hắn cùng vài người bạn sầu đời nhâm nhi vài chai rượu cho vơi buồn. Càng uống, càng buồn. Buồn cho thế sự, buồn cho ḿnh hắn ngâm nga trong những ngày mới ra chợ khâu giầy dép 1991 :

 

 Thôi cũng đành đem thân tàn bỏ chợ

 Hào quang xưa phai nhạt cơi ta bà

 Vay của đời biết bao nhiêu là nợ

 Tim óc giờ rao bán giữa phồn hoa

 (Thương thân-Như áng mây trôi, tr. 5)

 

 Xô và biết bao người phải đi trên những con đường chẳng định hướng. Hắn bị buộc phải trôi theo ḍng đời :

 

 Làm chi? Ta biết làm chi nhỉ ?

 Tám hướng mười phương băo loạn cuồng

 Về đâu ? Ta biết về đâu nhỉ ?

 Nhạt phèo nhân thế- chút men suông !

(Bất định, tr. 11)

 

 Chiều chiều, khi rảnh việc, hắn cùng bạn bè ngồi quanh sạp nhỏ làm giầy uống vài chai rượu đế tiêu sầu ! Cuộc đời đang nghiêng và hắn cũng nghiêng ngửa theo vận đời, vận nước :

 

 Nghiêng

 Nghiêng hàng ngh́n chai rượu

 Chưa đủ một chén sầu

 

 Nghiêng cả trăm bài thơ

 Chưa vừa một nỗi nhớ
 

 Nghiêng cạn trái tim buồn

 Thấy ṛng ṛng lệ nhỏ

 

 Nghiêng sạch đời đau khổ

 C̣n nấm mồ quạnh hiu

 (N. A. M. T, tr. 10)

 

 Những cuộc nhậu li b́ lúc chiều hôm, những ngày nắng ngày mưa giữa chợ theo hắn buông xuôi cho ngày tàn tháng lụn ! Người vợ một độ nào yêu thương cũng ra đi sang thế giới khác ! Giữa chợ đời, hắn được an ủi bởi có người chịu mê thơ hắn và chịu làm t́nh nhân hủ hỉ, tâm sự cuộc nhân sinh cùng hắn !:

 

..... Em là ma là quỷ hay là tiên

 Sao độc ác mà dịu hiền đến thế !

 D́m đời anh trong bể mộng Vô Thường

 Giết ḷng anh rồi nhỏ lệ tiếc thương

 Dựng bia mộ cho mối t́nh oan nghiệt !....

 (Mùa luyện ngục, tr. 24)

 

 Hắn đắm ch́m giữa những giọt mồ hôi tươm đầy người khi cặm cụi khâu giầy. Hắn lại đắm ch́m giữa những cuộc rượu kéo dài khuya khoắt. Hắn đắm ch́m trong mối t́nh "văn nghệ" da diết và bỏ quên h́nh bóng người vợ đă rời xa cơi tạm. Đối với hắn cuộc đời chỉ là "giấc mơ lộn ngược " và "đi dây làm xiếc" :

 

 Làm xiếc. (tr. 175)

 Đêm xéo nát những giấc mơ lộn ngược

 Đóng nỗi buồn lên thập giá bi ai

 Hay ǵ đâu tṛ đi dây làm xiếc

 Giữ thăng bằng giữa Quá khứ -Tương lai
 

 Xă hội sang trang. Cuộc đời điên đảo. Cách nh́n đời của hắn xoáy sâu vào bản mệnh của sự sống và cái chết, của cuộc t́nh :

 

 Chết (tr. 94)

 

 Có cái chết dềnh dàng quá thể

 Cứ rơ dần, theo thời khắc, rơ dần thêm

 Tự lúc nào hoa bắt đầu héo úa

 T́nh yêu phai và anh chết trong em ?

 

 Có cái chết nhanh hơn đột quị

 Đang chói ḷa, vụt tắt ánh sao băng

 Vẫn đinh ninh suốt một đời chung thủy

 Phút không ngờ, em phản bội t́nh anh.

 

 Có cái chết không hẳn là đă hết

 Cuộc hóa sinh chỉ đổi dạng thay h́nh

 Ngôn ngữ chết cho ư nghĩa khai sinh

 Tia nắng chết để bóng râm thành tựu

 Nốt nhạc chết và làm nên giai điệu

 Hờ hững chết đi, yêu mến viên thành

 Ái ân c̣n, sao em lại mất anh ?

 

 Và y như lời thơ của hắn, hắn đă chết đột quị trên tay t́nh nhân. Và " ái ân c̣n, sao em lại mất anh ?". Thầy Lê Quang Phách từng là phụ tá giám học của Trung Học Ninh Ḥa và cũng là người yêu thơ rất thích bài thơ này. Thầy đă chóng thuộc bài thơ khi đi trên tàu lửa từ Sài G̣n về Nha Trang !

 

 Bạn bè rất cám cảnh cho cuộc sống của Xô. Biết làm sao bây giờ !. Hắn cũng như biết bao người có chọn lựa cuộc đời như thế đâu ! Thời cuộc biến dời, trật tự xă hội cũ bị phá tanh banh, cái họ đem dí vào cho thiên hạ chẳng có ǵ hay ho ! Hắn chán chường chẳng muốn ngó ngàng chuyện đổi thay. Lịch sử chỉ c̣n là tro than có cơi lên, mồi thêm củi cũng vẫn lụi tàn. Thôi cứ mặc kệ hắn ! :

 

 Một cách lên đường. (tr. 157)

 

 Người ta dùng các vương triều để đo lịch sử

 Mong học khôn từ quá khứ tro tàn

 Trước cái đă qua tôi nghiêng ḿnh lịch sự

 Đầu tôi chật rồi, những xác của tro than

 Làm ơn để tôi yên ổn nhẹ nhàng

 Bước thanh thản mênh mang phía trước

 Khỏi mất công ngoái nh́n cảnh giác phía sau lưng

 Đừng ngại ngùng, nếu muốn gửi hành trang

 Tôi sẽ nhận, hân hoan không tính cước

 Xin máng giùm trước ngực, chỗ trái tim!

 Hắn đă chọn sự yên ổn trong những cơn say, hắn đă được thanh thản trong cuộc t́nh với cô gái Châu Đốc yêu hắn tha thiết và đă chia ngọt xẻ bùi với hắn. Và thực sự hắn có được yên ổn không, có được sự thanh thản không, hay chỉ c̣n lại vết thương ḷng "ráo máu"?!:

 

 Tuổi em từ độ theo người

 Bỏ quên mắt khóc môi cười anh mang

 Giờ anh c̣n trái tim khan

 Vết thương ráo máu chưa tàn khát khao

 (Thất t́nh, tr. 180)

 

 Người vợ của hắn không phụ hắn !Cuộc đổi đời đă làm cho hắn phải phụ người. Giữa lúc thời thế thay đổi loạn xà ngầu, hắn rời sân chơi chọn làm người thợ khâu giày dép bên lề chợ. Đó cũng là cách chơi ngông cứ mặc cho ai quay cuồng, mặc cho ai đó leo đầu cưỡi cổ thiên hạ, xem thiên hạ như cỏ rác !Và cứ để cho ai có điều kiện t́m cái sống trong cái chết bỏ xứ tha hương đi t́m tự do ! T́nh yêu của hắn giữa chợ đời là thứ t́nh yêu du kích rồi dần dần đậm đà, da diết, gắn bó cho đến giây phút cuối hắn ra đi nhẹ nhàng. Con cái của hắn không xem đó là mối t́nh du kích mà nâng cấp lên hạng chính quy ! Th́ thôi ! Có chọn lựa nào là đúng là sai trong đêm trường điên đảo này đâu?!. Hắn đă định nghĩa t́nh yêu theo suy nghĩ của ḿnh :

 

 Nghĩa của t́nh yêu (tr. 65)

 

 Ai chẳng biết nghĩa trái yêu là hận

 Mà cứ yêu, cứ hận cứ điên cuồng

 Cứ dại khờ, say đắm nhớ mong luôn

 Chấp tất cả Thiên đường hay Địa ngục !

 Đời vốn giả nhưng yêu th́ rất thực

 Yêu là yêu ! Và chỉ để mà yêu !

 Ôi hồn nhiên giản dị biết bao nhiêu ! 

 Măi đến tuổi xế chiều anh mới hiểu !

 

 Hắn đă tự hỏi ḿnh và hỏi t́nh nhân về cái duyên và sự lựa chọn t́m đến với nhau giữa một khách đi sửa giày và anh chàng trung niên già ngồi khâu vá giày dép bên lề chợ : 

 

 Hỏi em (tr. 70)

 

 Em đă đến cuối đời anh, rất muộn

 Thấy tan hoang bừa bộn xác t́nh khô

 Em có hối ǵ không khi đă chọn

 Làm đài hoa nghiêng đón bướm giang hồ ?

 Anh đă cắm lưỡi dao t́nh sắc nhọn

 Giữa đời em đau đớn đến đê mê

 Cánh bướm anh đập nát cả trăng thề

 Phủ hương phấn che cả trời uất hận

 Sao lại hối ?! Đă yêu th́ chẳng muộn !
 

 Em đă đến cuối đời anh, rất muộn ! Lúc ấy hắn khoảng trên năm mươi và mất đi lúc tuổi năm mươi lăm như một lời tiên tri về bản mệnh ! Thông thường "bướm giang hồ" dùng để ám chỉ những thân phận nữ giới buộc phải vào lầu xanh! C̣n hắn lại tự nhận như thế để bay lượn giữa cuộc đổi thay một cách tự tại, tự do cứ để thiên hạ ai nắm quyền th́ cứ làm, ai làm dân đen th́ cứ làm. Trong hắn vẫn c̣n đó bầu trời tự do và cơi mộng !!

 

 Dẫu từ giă nghề làm thầy rao giảng "Những phương trời viễn mộng" (Tên đầy đủ của tác phẩm 'Tô Đông Pha và những phương trời viễn mộng' của Thầy Tuệ Sĩ), nhưng khi về Đơn Dương thăm cha già đi ngang qua trường cũ, hắn không khỏi chạnh ḷng :

 

 Qua trường cũ nhớ các em. (tr. 152)
 

 Thầy ghé trường xưa nhớ các em

 Đất đỏ c̣n in mấy bậc thềm 

 Hàng cây trắc bá xanh hoang phế

 Loang lổ tường vôi rạn dấu chim

 Ngói cũ thầm đau ngủ dưới rêu

 Một hồi chim én thất thanh kêu

 (Ngạc nhiên thấy bóng ông thầy cũ

 Lạc bước buồn thiu giữa nắng chiều)

 Thầy thấy thầy đang giữa hành lang

 Các em áo trắng xếp hai hàng

 Hồn nhiên, tinh khiết, thơ ngây quá

 Một nỗi ǵ hơn cả dịu dàng....
 

 Thời gian ! Thầy rất ghét thời gian !

 Thầy chắc các em cũng ngỡ ngàng...

 Về đâu t́nh giấy thơm mùi mực ?

 Về đâu hồn sách vở mênh mang ?

 Bây giờ trời tím bóng hoàng hôn

 Thầy mang dĩ văng nặng bên hồn

 Các em khuất nẻo đời trăm ngả

 Thầy bỗng h́nh như có nỗi buồn

 (tháng 6. 1992)

 

 Bài thơ của hắn tràn đầy niềm xúc cảm của người từng đứng trên bục giảng. Và đó là h́nh ảnh rất thực, rất gần gũi với biết bao người đă từng đi qua những trường lớp một thời nào như thế.

H́nh ảnh "Lạc bước buồn thiu giữa nắng chiều " nghe xa vắng, nặng trĩu nỗi buồn. Có ai mà không nhớ những ǵ mà ḿnh đă gắn bó giờ đây đă "thầm đau ngủ dưới rêu ". Tôi cũng từng bồi hồi khi đọc bài thơ của một nữ sinh cũ Trung Học Ninh ḥa đăng trên<ninh-hoa.com. >trong đó có đoạn :

 

 "Hôm nay qua trường cũ

 Lặng nh́n lớp học xưa

 Vân vê cành phượng đỏ

 Buồn thương nói sao vừa

 

....Hôm nay qua trường cũ

 Không c̣n bóng thầy yêu

 Bạn nhỏ tôi đâu rồi ?

 Sao cơi ḷng rưng rưng.

 

 Hôm nay thăm trường cũ

 Nghe nuối tiếc ngập tràn

 Biết t́m đâu ngày thơ

 Ngày hồng sao chóng qua.  

 
 Hôm nay qua trường cũ

 Tôi t́m trong dư âm

 Vang vang bao kỷ niệm

 Ôi ! Thương nhớ vô ngần

 (Qua trường cũ, Trần thị Minh Nguyệt, 1976)

 

 Nỗi buồn của người từng làm thầy và nỗi buồn của cô nữ sinh cũ cùng chung một mẫu số là nỗi buồn trĩu nặng không thể nguôi ngoai khi t́m về kỷ niệm....Mỗi chúng ta chắc chắn sẽ đồng cảm với những nỗi buồn như thế. Biết bao nhiêu cái đẹp cũng phôi phai, bao nhiêu lá trắc bá và phượng vĩ cũng trút lá bao mùa nhưng vẫn c̣n đọng măi trong tâm khảm của chúng ta. Xô và Minh Nguyệt trong vai thầy và vai học tṛ đều chung nhau nỗi niềm thời thế và chung nhau nỗi nhớ về một thời đă mất. "Qua trường cũ... "để nhớ các em học sinh cũ và "Qua trường cũ" để "lặng nh́n lớp học ". Rơ ràng ngôi trường cũ có một giá trị thật đặc biệt và sâu sắc trước đổi thay trong mỗi chúng ta !

 

 Nhưng rồi hắn lại phải về lại Sài G̣n lăn lưng tiếp tục cuộc sống. Hắn trăn trở giữa thực và mộng, giữa cơm áo và thơ ca :

 

 Thắc mắc (tr. 152)
 

 Có ǵ chung giữa thơ ca, cơm áo

 Đầy nửa trang thơ, vơi nửa bát cơm ?
 

 Có ǵ chung giữa T́nh Yêu, Giông Băo

 Nghiêng nhẹ trái tim, chao đảo nhân gian?

 

 Có ǵ chung giữa Khổ Đau, Sáng Tạo

 Chết điếng tâm hồn, cân năo hồi sinh ?

 (th. 6-1992)

 

 Giữa thơ ca và áo cơm, giữa sáng tạo và khổ đau đều là những cặp bài trùng tương tác với nhau. Từ áo cơm hay khổ đau mới nẩy sinh ra thơ ca và sự sáng tạo. Hắn lơ mơ giữa thực và mộng :

 

......Tấp vào đâu, lỡ dỡ mộng cơ đồ

 Có chút t́nh anh em cho làm vốn liếng

 Máu đỏ đen thua sạch ván bài to

 Xó chợ nhỏ xếp hàng t́m chỗ đứng

 Kiếm chén cơm vất vưởng nửa hồn thơ

....... Chỉ c̣n thơ! Riêng chỉ một ḿnh thơ

 Ru anh ngủ giữa đôi bờ Mộng -Ảo !

 (Ngủ giữa đôi bờ, tr. 158)

 

 Những dự tính của một đời người phải vất bỏ để làm người thợ khâu giày dép giữa chợ đời. Một người từng là người học hành giỏi giang, từng làm người đi dạy phải lăn lộn để kiếm sống vất vả. Cuộc đổi đời thấm đẫm bao đau đớn trong tâm trí bao nhiêu người và trong ḷng hắn. Nếu không có nàng thơ vực dậy và xoa dịu nỗi đau, đời của Xô sẽ toàn là một màu đen vây bủa:

......Lúc chán chường muốn làm thương lái

 bến Tầm Dương

 Mua kỹ nữ, bỏ tỳ bà, quên bóng trăng suông

 Không cần lệ chứa chan ḷng Tư Mă

 

 Muối hay đất cũng tan trong biển cả

 Anh hay em dẫu đă chẻ thành hai

 Sầu một mối-Cuộc đời, chung nỗi chết

 (Sầu một mối, tr. 171, 3/92)
 

 Có nàng thơ để an ủi nhưng "Khi tỉnh rượu lúc tàn canh, nghĩ ḿnh ḿnh lại thương ḿnh xót xa"(câu 1233, 1234 Truyện Kiều, Nguyễn Du). Hắn trầm ngâm về thời thế, về đời ḿnh. Thế sự đưa đẩy hắn làm anh thợ khâu giày dép giữa chợ nhưng hắn cứ ray rứt, tự trách ḿnh đă "lỡ tay" làm rơi mất tương lai, rớt mất ngày mai trong "đáy huyệt " :

 

..... Anh đâu muốn làm anh chàng tư lự

 Ngắm bóng ḿnh rồi tự nhủ buồn thay !

 Những khi sầu váng vất những cơn say

 Anh muốn gào to : tôi chỉ lỡ tay

 Làm rớt Ngày mai trong đáy huyệt !

 (Tự t́nh, tr. 85)

 

 Trách ai bây giờ. Có lẽ nên trách cuộc đời hay là trách hắn?! 
 

* *
*

 Một buổi sáng cuối năm Bính Tuất, tôi và các bạn thân nhận được tin hắn mới ra đi lúc bốn rưỡi sáng(17/12/2006). Người t́nh tên Trúc Oanh của hắn kể lại là cứ tưởng hắn ngủ say trên tay ḿnh. Ai dè đó là cơn đột quị như hắn đă dự đoán !. Thật là một sự ra đi nhẹ nhàng như mơ ước của hắn !Hắn đă để lại 169 bài thơ thu thập từ những tờ giấy vụn hay từ vỏ bạc bên trong gói thuốc lá. Bạn bè tạm đặt là NHƯ ÁNG MÂY TRÔI và in lưu hành nội bộ làm kỷ niệm. Những bài thơ của Xô là những lời tự t́nh, những cảm xúc về thân phận hay những rộn ràng của t́nh yêu. Hắn đă t́m thấy trong khe ngách của cuộc sống áo cơm ràng buộc để thấy ḿnh tồn tại và ham sống hơn. Nhưng nh́n lại cuộc đời, hắn thấy tởm lợm trước thực trạng xă hội. Một xă hội suy đồi, con người càng lúc càng nẩy sinh những thú tính, càng lúc càng ma quỉ chẳng c̣n nhân dạng. Hắn có khi cũng muốn chửi đổng khi cứ sáng ra là nghe, là thấy bao cảnh trái tai gai mắt, bao cảnh đi xuống của đạo đức làm người ! Hắn viết :"Nên trông chúng bất thành nhân dạng, Tệ hơn đồ chó đẻ, em ơi ! ":
 

 Bài thơ chó đẻ tr. 46

 Anh từng viết những bài thơ xé ḷng

 (Nhiều mảnh ḷng cần để xé chia nhau)

 Anh đâu biết cuộc đời c̣n những kẻ

 Chỉ đáng nghe những bài thơ chó đẻ

 Tim chúng toàn những mụt ghẻ thối tha

 Bụng lúc nhúc những mưu ma chước quỷ

 Miệng trét đầy những xảo ngữ lộng ngôn !

 Chúng hôi tanh, nhớp nhúa đến buồn nôn

 Chúng làm anh vấy bẩn cả tâm hồn

 Anh phải viết những bài thơ chó đẻ

 Lôi chúng khỏi vũng máu dơ nhầy nhụa

 Để may ra chúng có nửa dáng người

 C̣n nửa kia ! Ôi lạy Chúa tôi!

 Của đáng tội :nửa đười ươi, nửa ngợm

 Nên trông chúng bất thành nhân dạng

 Tệ hơn đồ chó đẻ, em ơi !
 

 Cuộc sống càng lúc càng tệ mạt nên từ chán chường, buồn nôn (Cái buồn nôn thật sự chứ không ngồi trong "tháp ngà" để buồn nôn theo kiểu J. P. Sartre, nhà triết học hiện sinh Pháp), hắn từ trong tâm tưởng đă chán sống. Hắn đă tiên tri về cái chết của ḿnh trong bài thơ CHẾT đă đề cập. Hắn giă từ cuộc đời chẳng ra chi !Cả trăm bài thơ có sức tác động vào tâm trí người đọc và giúp ta h́nh dung được về một xă hội chẳng có tương lai tươi đẹp mà chỉ là một thứ bát nháo với đủ loại chó nhảy bàn độc. Hắn đă trực nhận về sự sống và cái chết:

..... Nhát búa đam mê đập vỡ tan hoang quá khứ

 Tung nỗi buồn đến tận vũng trăng sao

 Tim mệt lă tím bầm gịng máu ứ

 Rửa niềm đau trong huyết quản luân lưu

 Sầu tử biệt đă đành cao chất ngất

 Chẳng đau bằng chua chát nỗi sinh ly

 Ngày tháng c̣n mà ḷng yêu đă mất

 Nghiến hồn ta rệu ră cơi âm ty.

 (Đoản khúc sầu, tr. 181, 7/1992)

 * *
 *

 Nhà thơ Trần Dzạ Lữ khi Xô c̣n sinh thời đă vẽ cho chúng ta h́nh ảnh chân thực về hắn :
 

 THƠ TẶNG NGƯỜI THỢ GIÀY

 (Tặng Nguyễn Văn Xô)

 

 Nắng chực ḷ qua vai

 Mưa chực chờ chụp xuống

 Lỡ thành người thợ giày

 Anh vẫn ngồi khâu mộng....

 Anh ngồi đây với bóng

 Bỏ quá khứ sau lưng

 Xa rồi thời dạy học

 Chuyện áo cơm rất gần

 Cuộc t́nh sầu xe bon

 Đoạn trường qua tóc trắng

 Giang hồ nhớ quê hương

 Ngồi một ḿnh muốn khóc

 Người thợ giày cô độc

 Ngồi khâu trái tim ḿnh

 Giữa chợ đời đông đúc

 Treo ḷng ḿnh buồn tênh !

 (Trích Hát dạo bên trời, thơ Trần Dzạ Lữ,

NXB Trẻ, Sài G̣n, 1995)
 

 Những bạn bè có nhiều cách nh́n khác nhau về hắn. Anh Lương Viết Khiêm xem sự ra đi thanh thản của hắn chỉ NHẸ NHƯ ÁNG MÂY TRÔI. Hắn đă đi qua "cuộc trăm năm", "ra khỏi cuộc đời" chẳng c̣n vướng bận ǵ nữa :

 

 Bước ra khỏi cuộc đời

 Nhẹ như áng mây trôi

 Chuyện thế gian gác lại

 Cuộc trăm năm xong rồi

 (Vĩnh biệt bạn Nguyễn Văn Xô, 12/2006)
 

 Có người bạn cựu sinh viên Đ. H. Văn Khoa Đà Lạt có cái nh́n khác hơn về cuộc đời của Xô. Anh cho rằng hắn đă nợ cuộc đời và có thể (biết đâu được !) hắn vẫn chưa xong nợ nghĩa là phải trả trong một kiếp lai sinh nào khác ?!:

 

Những tưởng
 

 Nợ đời tưởng đă xong

 Mặc cho ai gồng gánh

 Đến, đâu cứ phải tội

 Về, nào đă là xong

 (Đinh Quang Diêm, cựu giáo sư Trung học Trần Hưng Đạo Đà Lạt và cựu" giáo viên" trung học Lê Hồng Phong, Saigon)

 

 Nhưng đau đớn nhất vẫn là người t́nh của hắn. Quảng đời c̣n lại dẫu ǵ Trúc Oanh cũng đội nắng đội mưa cùng hắn ngồi dưới tán dù phụ khâu giày vá dép, chia sẻ những bài thơ hắn vội làm khi dừng tay, chia sẻ chín mét vuông căn nhà cũ kỹ mục nát trong một ngỏ hẻm Lê Văn Sĩ, Phú Nhuận. Cô ấy ban đầu những tưởng chỉ hắn ngủ mê :

 

 Tiễn biệt t́nh quân
 

 Biệt ly đâu mà khóc

 Gối tay em ngủ mê

 Bỏ trầm luân ô trọc

 Chờ nhau nhé ! Cơi về !

 

 Chỉ khi trống vắng quạnh quẽ, Trúc Oanh mới cảm nhận thực sự việc ra đi của "t́nh quân" :
 

 Nhớ người

 

 Khi ta khóc trong mưa

 Nước mưa hay nước mắt ?!

 Quay quắt nhớ người xưa,

 Khói nhang buồn hiu hắt !

 

 Mối t́nh muộn màng của hắn và người t́nh nếu kiếp sau c̣n duyên nợ sẽ t́m đến nhau. Và Trúc Oanh đă khấn nguyện :"Chờ nhau nhé! Cơi về ". Cầu cho nguyện ước này sẽ viên thành !


 * *
 *

 Đời người dù ở bất cứ hoàn cảnh nào đều có những cái riêng của nó. Có người sống trôi xuôi theo bản năng. Có người nh́n thấy ḿnh trong ḍng đời đang chảy. Và có người như hắn thấu rơ sự biến dịch của ḍng sống. Nhưng hắn làm sao cưỡng được cơn cuồng phong, cuồng nghịch của vận mệnh đất nước đây ?! Không riêng ǵ hắn, biết bao người ở miền Nam phải gánh chịu đủ cách, đủ kiểu cơn bạo hành của thời thế. Sự chọn lựa con đường cơm áo là con đường bế tắc, chẳng đặng đừng ! Và mỗi con đường dành cho mỗi người đều có cái nghiệp của nó. Làm thế nào để thoát nghiệp ? Hăy hỏi thăm nàng Thúy Kiều của Nguyễn Du. Có lẽ, Xô đă buông xuôi theo nghiệp, theo ḍng đời để mặc cho số phận nổi trôi !... Quả thật, nếu không có niềm vui khi làm thơ để bày tỏ nỗi ḷng th́ có lẽ hắn sống như đă chết. Bạn bè chúng ta chớ nên gọi hắn là nhà thơ, là thi sĩ ǵ đó. Những cái tên đó đều là hư danh, đều rỗng tuếch !Khi đang sống, hồn hắn đă nh́n thấy cơi về dưới mộ phần :

 

..... Co ro lạnh dưới mộ phần

 Hồn tôi lá mục chẳng cần đầu thai

 Chẳng hờn ai, chẳng giận ai

 Coi như cơn gió qua đây t́nh cờ.

 (Lá rụng ngày xuân, tr. 183)
 

 Nguyễn Văn Xô đă sống như thơ của hắn và buộc phải chọn cách sống "làm bướm giang hồ " trước vật đổi sao dời. Thôi hăy cầu cho hắn sẽ thay đổi được nghiệp trong kiếp sau.

 

 

 

 

DƯƠNG ANH SƠN
Sài G̣n, tháng 26/10/2015

 

 

 

 

 

 

 

 

 

trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com