trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com

Dương Anh Sơn

 Giáo Sư Triết học
 Trung học Ninh Ḥa
 Niên khóa 1973-1976
 Chỉ đạo lớp 12C, 74-75

 Sở thích viết và
chuyển dịch Thơ.

Đă xuất bản:

"Ảnh hưởng đạo Phật trong Đoạn Trường Tân Thanh" (2006) và

"Ức Trai Thi Tập của Nguyễn Trăi" (dịch và chú giải 2009)

 


 
Hiện cư ngụ tại Việt Nam

 

 

 

 

 

 


BẮC HÀNH TẠP LỤC

Dương Anh Sơn

Chuyển Lục Bát
 

   

  

 

 

VÀI NÉT VỀ BẮC HÀNH TẠP LỤC

(Tập 3)

 

Bắc Hành Tạp Lục là một trong ba tập THƠ CHỮ HÁN của Nguyễn Du được sáng tác từ đầu tháng hai đến cuối tháng chạp năm Quí Dậu (1813) và đầu xuân Giáp Tuất (1814) trong chuyến sứ tŕnh sang Bắc Kinh của nhà Thanh nước Trung Hoa. Tập thơ gồm 132 bài thơ qui tụ trong 109 đề tài khác nhau từ những nhận xét các nhân vật lịch sử, ngâm vịnh cảnh sắc hoặc ghi nhận cảm xúc và tâm sự trên đường đi sứ. Đồng thời, qua tập thơ chúng ta cũng đă thấy những chuyển biến tích cực về tư tưởng đạo Phật mà Tố Như thường thao thức, suy nghĩ, tu tập từ những giai đoạn c̣n ở ẩn nơi dăy Hồng Lĩnh (xem T.H.T.H.T). Trong tập thơ này, giữa “những điều trông thấy” (Sở kiến hành) cũng như t́m hiểu con người và nước Trung Hoa, tâm tư của ông vẫn c̣n nhiều băn khoăn, trăn trở để khi đến “Phân Kinh thạch đài” mới ngộ ra được lư lẽ sâu xa của đạo Phật từ kinh sách và cuộc đời. Rải rác trong nhiều bài thơ, chúng ta cũng thấy được mong ước của một Tố Như muốn xa lánh cuộc đời với nhiều phiền toái của danh lợi, lắm sự ô trọc không phù hợp với ông, một nhà nho thấm nhuần tư tưởng đạo Lăo, đạo Phật.

1/ Trước hết ở những bài thơ đầu tiên trong Bắc Hành Tạp Lục khi từ kinh đô Huế ra đến Thăng Long là chặng đầu của sứ tŕnh, Tố Như đă cảm nhận rất rơ sự thay đổi trong xă hội trải qua thời của vua Lê, chúa Trịnh cho đến triều Tây Sơn, rồi nhà Nguyễn:

 

“Cổ thời minh nguyệt chiếu tân thành,

Do thị Thăng Long cựu đế kinh…”

                          (Thăng Long bài 2)

hoặc:

 “Thiên niên cự thất thành quan đạo,

Nhất phiến tân thành một cố cung…”

                            (Thăng Long bài 1)

Vầng trăng sáng thuở xưa từng soi chiếu lên ngôi thành mới là Thăng Long…Và những ngôi nhà to lớn cả ngàn năm giờ đă thành con đường lớn; dải thành mới đă làm ch́m lấp cung cấm xưa kia... đó là sự đổi thay, là tính chất vô thường của cuộc đời. Tố Như không khỏi chạnh ḷng trước cảnh vật đổi sao dời” ấy:


“Thế sự phù trầm hưu tán thức,

Tự gia đầu bạc diệc tinh tinh…”

                     (Thăng Long bài 2)

Thôi đừng than thở chuyện đời ch́m nổi nữa, đầu của ḿnh cũng đă bạc rồi… Ông đă nhủ ḷng ḿnh như thế. H́nh ảnh tang thương của sự biến dời lại được ông khắc họa thêm nữa trong “Long thành cầm giả ca” thông qua h́nh ảnh người đẹp thành Thăng Long thuở nào, giờ đây chỉ c̣n là một nhan sắc tàn phai: “Nhan sấu thần khô, h́nh lược tiều” (câu 34). Đây chính là h́nh ảnh tiêu biểu chi sự suy tàn của một chế độ, một con người. Và đó chính là sự vô thường mà ông đă thấy và từng cố gắng tu tập với đạo thiền để được an định (Thử tâm thường định bất ly thiền-Đề Nhị Thanh động, T.H.T.H.T). Tố Như đă mang theo trong tâm tư những mối băn khoăn ấy suốt cuộc sứ tŕnh. Những điều ông nghĩ ngợi trong khi t́m hiểu con người và đất nước Trung Hoa cũng giúp ông nghiệm ra lẽ đời. Và từ lẽ đời sẽ dẫn ông đến lẽ đạo về sau này. 

Khi đến “Quỉ môn quan”, tiếp nối ư tưởng từ “Quỉ môn đạo trung” (T.H.T.H.T), ông đă cho thấy nỗi thương đau do chiến chinh gây ra và nhất là thái độ khinh miệt chiến công xâm lược của bọn giặc phương bắc: 
 

“…Chung cổ hàn phong suy bạch cốt,

Kỳ công hà thủ Hán tướng quân”

                                (Quỉ môn quan)

Từ xưa cơn gió lạnh đă thổi lên những đống xương trắng, chiến công của tướng nhà Hán kia có ǵ đáng khen đâu!... Hai câu thơ là một sự phê phán mạnh mẽ những tham vọng cầm quyền của bọn phương bắc đối với nền ḥa b́nh của đất nước ta vẫn c̣n có giá trị cho đến ngày nay… Trong bài “Giáp thành Mă Phục Ba miếu” vịnh miếu thờ viên tướng nhà Đông Hán từng gây ra biết bao nhiêu đau khổ cho dân ta khi dẫn quân chông lại cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng, đă được Nguyễn Du nhận xét: “Trụ đồng chỉ có thể lừa dối đàn bà nước Việt…” (Đồng trụ cận năng khi Việt nữ). Đây là sự cười nhạo, khinh bỉ đối với công lao xâm lược của Mă Viện nói riêng và bọn xâm lược phương bắc nói chung. 

Chuyến sứ tŕnh sang Bắc Kinh của ông trên đường đi Hà Bắc đă gặp ngôi mộ chôn con kỳ lân (Kỳ lân mộ-BHTL). Nguyễn Du đă mượn câu chuyện về cái chết của con kỳ lân tiến cống Minh Thành Tổ để phê phán thậm tệ việc vua nhà Minh này đă cho quân xâm lược nước ta trong một thời gian dài gây ra nhiều thảm cảnh không những cho dân Trung Hoa mà cho cả dân Việt.
 

“…Ngũ niên sở sát bách dư vạn.”

Trong năm năm y đă giết hơn trăm vạn người. Đó là lời kết tội mạnh mẽ đối với sự tàn ác, coi thường nhân nghĩa của tên vua xâm lược nhà Minh, kẻ tiếp nối ư đồ cũng như những tham vọng bao đời của phương bắc luôn muốn lấn chiếm, mở rộng bờ cơi bất chấp tang thương cho dân tộc khác. Và rồi những bọn xâm lược ấy phải trả giá trước sự nổi dậy của phương nam của Lê Lợi và sự giúp sức của danh thần Nguyễn Trăi…:

“…Nhược đạo năng vị thánh nhân xuất,

Đương thế hà nam du tường?”

                                        (Kỳ lân mộ)

(Nếu nói là v́ có thánh nhân mà kỳ lân ra đời th́ vào lúc đó sao không dạo ở phương nam?) 

2/ Kế đến B.H.T.L đă cho thấy một nước Trung Hoa thường tự hào là trung tâm, là tinh hoa của con người vẫn c̣n đầy rẫy sự bất công, cách biệt giữa cuộc sống kẻ cầm quyền và dân chúng, giữa những người giàu và kẻ nghèo:
 

“Chỉ đạo Trung Hoa tận ôn băo,

Trung Hoa diệt hữu như thử nhân…”

                     (Thái B́nh mại ca giả)

Vẫn nghe nói nước Trung Hoa tất cả mọi người đều ấm no, không ngờ nước Trung Hoa cũng có những người (nghèo khổ) như thế này! Không dừng lại ở đây, Nguyễn Du đă mạnh mẽ phê phán cái xă hội đầy sự bất công qua h́nh ảnh một bên là ba mẹ con người ăn xin đói khổ và một bên là sự cung đốn quá dư thừa cho đoàn đi sứ trong bài “Sở kiến hành”. Đọc bài thơ này, ta có thể chứng kiến “những điều trông thấy” của Nguyễn Du về bộ mặt thật của xă hội Trung Hoa vẫn tự cho ḿnh là tinh túy, đẹp đẽ, mẫu mực cho các lân bang. Người Trung Hoa thường khoe khoang nước họ là nước có đạo lư, có nhân nghĩa. Nhưng những ǵ mà Tố Như tŕnh bày trong rất nhiều bài thơ đă cho thấy mặt trái của xă hội ấy. 

Con đường đi sứ của Tố Như cũng giúp ta hiểu thêm ngoài những sự bất công trong xă hội, thiên tai lụt lội, mùa màng mất mát vẫn thường gây ra việc mất ổn định của xă hội này với đói kém loạn lạc nhiều nơi. Sáu mươi câu trong bài “Trở binh hành” cũng giúp chúng ta thấy một nước Trung Hoa đao binh, loạn lạc thường xuyên xảy ra không những từ thời xa xưa mà c̣n đến thế kỷ 19 khi Nguyễn Du đi sứ nữa! 

3/ Mặt khác, Nguyễn Du luôn tỏ ra kính trọng và đề cao những con người nghĩa dũng, những trung thần tiếng tăm của lịch sử Trung Hoa. Ông đă bùi ngùi, cảm xúc khi đứng trước mộ Đỗ Phủ, một nhà thơ được người Trung Hoa tôn là “Thi thánh” và bày tỏ cảm phục, trân trọng:
 

“Thiên cổ văn chương, thiên cổ sỉ (sư),

B́nh sinh bội phục vị thường ly…”

          (Lỗi Dương Đỗ Thiếu Lăng mộ)

Văn chương ông (Đỗ Phủ) lưu truyền cả ngàn năm và là bậc thầy ngàn đời. Suốt đời vẫn khâm phục và không rời xa thơ của ông… Câu nói ấy của Tố Như đă là sự kính trọng sâu xa với một hiền tài có số phận vất vả, long đong như Đỗ Phủ. Đồng thời, Nguyễn Du cũng rất kính trọng cái chết của những con người trung thực, tài hoa như Khuất Nguyên (xem Tương Đàm điếu Tam Lư đại phu”). Và ông cũng mượn câu chuyện của vị trung thần này không những để phê phán xă hội Trung Hoa mà cả chốn quan trường của triều Nguyễn đầy những mưu toan quyền lợi, địa vị, mưu hại kẻ khác. Trong bài thơ “Phản chiêu hồn”, ông đă khuyên hồn của Khuất Nguyên đừng trở về trần gian này nữa v́ nơi đâu cũng đầy hùm sói, nơi đâu cũng là sông Mịch La nhiều cạm bẫy…:
 

“Hậu thế nhân nhân gia Thượng Quan,

Địa địa xứ xứ giai Mịch La.

Ngư long bất thực, sài hổ thực…” 

Ông tôn kính những bậc thầy của thiên hạ như ta thấy trong bài thơ “Mạnh tử cổ liểu” là một bài tiêu biểu. Và ngược lại ông cũng kịch liệt chỉ trích bọn gian thần xảo trá hại người trung nghĩa như Tần Cối, Tào Tháo (xem bài “Tần Cối tượng”, bài “Thất thập nhị nghi trủng”). Ngoài ra, bọn người dựa vào mồm mép để mưu lợi cũng là đối tượng để ông phê phán (Tô Tần đ́nh). Những kẻ này chỉ biết mưu cầu danh lợi cá nhân, thường hay bày vẽ bọn vua chúa tranh giành, gây chiến lẫn nhau làm cho xă hội thêm rối ren loạn lạc. 

Nguyễn Du cũng có những bài thơ ca ngợi sự dũng cảm khẳng khái của những tráng sĩ sẵn sàng lấy cái chết, lấy sự hy sinh bản thân để chống lại sự tàn bạo của những chế độ như Tần Thủy Hoàng. H́nh ảnh Kinh Kha qua sông Dịch đă là nguồn cảm hứng cho biết bao nhà thơ. Nguyễn Du cũng thế, nhưng ông đă có nhận xét sâu sắc:

“…Mạc đạo chủy thủ cánh vô tế,

Yết can trảm mộc vị tiên thanh.”

                        (Kinh Kha cố lư)

(Chớ nói là con dao ngắn không làm nên được việc ǵ. Nó như là thanh tre được giơ cao gióng tiếng khởi đầu cho một giai đoạn mới…) 

4/ Ngoài ra, Bắc Hành Tạp Lục cũng cho thấy ít nhiều tâm tư của Nguyễn Du luôn mơ ước một cuộc sống xa lánh những danh lợi phù phiếm, mong muốn có một cuộc sống ẩn dật như ngày nào ờ ngọn Hồng Lĩnh giờ chỉ c̣n trong giấc mộng (Hồng Lĩnh cách niên hư túc mộng…-Nhiếp Khẩu đạo trung). Và ông cũng ngẫm nghĩ cuộc đời cũng chỉ là một giấc mộng, tựa như áng mây trôi nổi hoặc có chăng chỉ là đám bụi mịt mờ:
 

“…Thế gian phú quí đẳng phù vân.

Bách niên đáo để giai như thị,

Hồi thủ mang mang nhất phiến trần.”

                      (Đồ trung ngẫu hứng)

Tâm tư ấy chúng ta đă từng bắt gặp rơ nét trong Thanh Hiên Tiền Hậu Tập với bài “Hành lạc từ” mà Tố Như đă nghiệm thấy nhiều lẽ vô thường qua cuộc đời mong manh. Chính v́ thế những bài thơ về sau chuyến sứ tŕnh như “Vinh Khải Kỳ thập tuệ xứ”, “Tiềm Sơn đạo trung”, “Đào hoa dịch đạo trung” … thấp thoáng h́nh ảnh của các bậc ẩn sĩ vui với lẽ đạo và xa lánh cuộc đời phức tạp rơ ràng nhất ở trong bài thơ “Hoàng Mai sơn thượng thôn” với h́nh ảnh của cuộc sống thần tiên ngoài ṿng cương tỏa mang hơi hướng Lăo Trang. Tuy nhiên, những tâm tư mang ư hướng như thế sẽ không giải quyết được một cách rốt ráo bài toán cuộc đời. Phải đợi đến khi ông đến “Phân Kinh thạch đài” với những kinh nghiệm tu tập đạo thiền, ông mới thực sự ngộ ra rằng “mọi sự đều là không” thể hiện qua câu thơ cuối cùng: “Tài tri vô tự thị chân kinh” (Lương Chiêu Minh thái tử Phân kinh thạch đài). Kinh điển đích thực phải là “không chữ”. Thấu hiểu hai chữ “vô tự”, Tố Như đă bước gần đến sự giác ngộ về lẽ sâu xa của đạo Phật: “Vạn sự giai không” (Mọi sự việc đều là KHÔNG) theo tinh thần của kinh Kim Cương Bát Nhă ông đă đọc hơn cả ngàn lần, giờ đây mới vỡ ra lẽ sâu kín của nó. Nếu Nguyễn Du không ngừng t́m kiếm, thao thức về lẽ thiền th́ chẳng bao giờ ông có thể thấu hiểu và bừng ngộ về lẽ sâu xa của đạo Phật như thế. 

Cuộc hành tŕnh đi sứ Trung Hoa đă là một cơ duyên thuận lợi mang lại cho Tố Như sự chuyển biến tích cực về mặt tư tưởng đạo Phật góp phần tạo nên h́nh ảnh của một nhà thơ lớn và một “Đoạn Trường Tân Thanh” hoàn mỹ đặt trên nền tảng của tư tưởng đạo Phật như ta đă thấy. 

*  *
 *
 

Tựu trung đọc THƠ CHỮ HÁN của Nguyễn Du từ Thanh Hiên Tiền Hậu Tập đến Nam Trung Tạp Ngâm và đặc biệt là Bắc Hành Tạp Lục đă giúp chúng ta thấy được phần nào con đường của tâm tư Tố Như. Đó là một nhà nho chân chính luôn giữ tṛn nhân cách giữa bao biến chuyển của thời đại. Đồng thời, Tố Như cũng là người thấm nhuần sâu sắc tư tưởng Lăo Trang và nhất là tư tưởng thiền của đạo Phật. Trong cuộc sống xă hội, ông luôn làm tṛn chức trách và giữ được phẩm cách tốt đẹp khi c̣n là một nho sĩ nghèo khổ cũng như khi bước chân vào chốn quan trường danh lợi đua chen. 

Hai trăm năm mươi bài thơ t́m thấy được gộp chung gọi là THƠ CHỮ HÁN của TỐ NHƯ đă cho thấy cốt cách của một bậc thi hào thấm đượm chất nhân bản và sự tài hoa, hiểu rộng. Chúng ta đọc Đ.T.T.T và V.T.C.H (tức Chiêu Hồn Ca) để thấy ḷng từ tâm , sự tài hoa của Nguyễn Du và đọc THƠ CHỮ HÁN để nhận thấy rơ hơn về chân dung của một nhà thơ lớn xứng đáng trở thành danh nhân văn hóa của dân tộc Việt Nam và thế giới.

 

 

 

 

Xem Bài số 01

 

 

 

 



D
ương Anh Sơn
 Giáo Sư Triết học

Trung học Ninh Ḥa

 

 

 

trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com