trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |     www.ninh-hoa.com

Dương Anh Sơn

 Giáo Sư Triết học
 Trung học Ninh Ḥa
 Niên khóa 1973-1976
 Chỉ đạo lớp 12C, 74-75

 Sở thích viết và
chuyển dịch Thơ.

Đă xuất bản:

"Ảnh hưởng đạo Phật trong Đoạn Trường Tân Thanh" (2006) và

"Ức Trai Thi Tập của Nguyễn Trăi" (dịch và chú giải 2009)

 


 
Hiện cư ngụ tại Việt Nam

 

 

 

 

 

 


BẮC HÀNH TẠP LỤC

Dương Anh Sơn

Chuyển Lục Bát
 

   

  

 


 

Bài 70:

 

 

TRỞ BINH HÀNH

阻兵行

 

1 Kim thương thương, thiết tranh tranh, 金鏘鏘鐵錚錚
Xa mă tŕ sậu, kê khuyển minh.       
車馬馳驟雞犬鳴
Tiểu hộ bất bế, đại hộ bế,                
小戶不閉大戶閉

4 Phù lăo huề ấu di nhập thành.        扶老攜幼移入城
Bản địa lục nguyệt chí cửu nguyệt,    
本地六月至九月
Hoạt, Tuấn nhị huyện tề xưng binh.   
滑濬二縣齊稱兵
Tặc sát quan lại thập bát cửu,            
賊殺官吏十八九

8  Măn thành tây phong xuy huyết tinh. 滿城西風吹血腥
Cánh hữu Sơn Đông, Trực Lệ dao tương ứng,
更有山東直隸遙相應
Bạch Liên dị thuật đa thần linh.         
白蓮異術多神靈
Châu quan văn tặc chí,                 
州官聞賊至

12  Khiêu đăng chung dạ tịch dân đinh.  挑燈終夜籍民丁
Châu biền văn tặc chí,                   
州弁聞賊至
Ma lệ đao kiếm kiết kiết minh.            
磨礪刀劍戛戛鳴
Châu nhân văn tặc chí,                
州人聞賊至

16   Tam tam ngũ ngũ giao đầu tế ngữ thanh y anh.         

三三五五交頭細語聲咿嚶
Hành nhân viễn lai bất giải sự,          
行人遠來不解事
Đăn văn thành ngoại tiến thoái giai pháo thanh.       

 但聞城外進退皆炮聲
Hà Nam nhất lộ giai chấn động,         
河南一路皆振動

20   Vũ hịch cấp phát như phi tinh.      羽檄急發如飛星
Cổn cổn trần ai tế thiên nhật,              
滾滾塵埃蔽天日
Bộ kỵ nhất tung phục nhất hoành.      
步騎一
復一橫
Kỵ giả loan giác cung,                 
騎者彎角弓

24  Trường tiễn măn hồ bạch vũ linh.  長箭滿壺白羽翎
Bộ giả kiên đoản sáo,                  
步者肩短槊
Tân ma thiết nhận huyền chu anh.        
新磨鐵刃懸朱纓
Hựu hữu tân điểm đinh tráng chi binh khí,  

又有新點丁壯之兵

28   Tước trúc vi thương b́ thượng thanh.

 削竹為鎗皮
Đại xa tải cung chước,                  
大車載

Tiểu xa trang tiêm đinh.                     
小車裝尖釘
Chung nhật văng lai vô tạm đ́nh,       
終日往來無暫停

32  Sổ bách lư địa biến qua giáp.       數百里地遍戈甲
Đạo lộ ủng tắc vô nhân hành,               
道路壅塞無人行
Trường tống trường thán, đoản tống mặc.長送長嘆短送默
Tiến thoái duy cốc nan vi t́nh,              
進退維谷難為情

36   Tạc nhật Hoàng Hà thủy đại chí.     昨日黃河水大至
Ngũ nhật vô thực thê sa đinh,             
五日無食棲沙汀
Kim nhật Vệ Châu trở đạo tặc.           
今日衛州阻盜賊
Bất tri tiền lộ hà thời thanh,               
不知前路何時清

40   An đắc phong xa nhật vạn lư.       安得風車日萬里
Phi thân nhất tức lai thiên kinh,          
飛身一息來天京
Ngô văn nội cố tần niên khổ hoang hạn.

吾聞內顧頻年苦荒旱
Chỉ hữu xuân tác vô thu thành,          
只有春作無秋成

44   Hồ Nam, Hà Nam cửu vô vũ.      湖南河南久無雨
Tự xuân tồ thu điền bất canh,               
自春徂秋田不耕
Đại nam tiểu nữ tần cơ sắc.                
大男小女頻饑色
Khang tỉ vi thực, lê vi canh,                
為食藜為羹

48   Nhăn kiến cơ biễu tử đương đạo.   眼見饑莩死當道
Hoài trung táo tử thân biên khuynh,   
懷中棗子身邊傾
Không ốc bích thượng hữu “tra” tự.  
空戶壁上有查字
Sổ bách dư hộ giai cơ linh,                 
數百餘戶皆饑零

52   Tiểu dân bất nhẫn hàn thả cơ.       小民不忍寒且饑
Cẩu đồ băo úc thân vi khinh,              
苟圖飽燠身為輕
Hoàng tŕ lộng giáp bất túc đạo.         
黃池弄甲不足道
Sảo gia tồn tuất đương tự b́nh,          
稍加存恤當自平

56   “Dân tử tại tuế bất tại ngă”.         民死在歲不在我
Vật đắc khi tâm tế thánh minh,           
勿得欺心蔽聖明
Tạc kiến Tân Trịnh thành môn niêm bảng thị.

昨見新鄭城門粘榜示
Án hộ cấp túc tô tàn manh ,                    按戶給粟蘇殘氓

60   Hoàng Hà dĩ bắc mạch hựu thục.      黃河以北麥又熟
Bách nhật nhi bối thê tử giai đắc sinh,    

百日而輩妻子皆得生
Qui lai qui lai vật tác tử,                     
歸來歸來勿作死

63   Phủ thần huệ bảo như phụ huynh.   撫官惠保如父兄

 

TẠM CHUYỂN LỤC BÁT:

 

BÀI HÀNH VIỆC ĐAO BINH GÂY CÁCH TRỞ

 

1     Lanh canh sắt thép chạm va,

Ngựa xe rong ruổi, chó gà ồn vang.

Nhà to khép, nhỏ mở toang.

4     Dắt già bồng trẻ dời sang thành này.

Suốt từ ba tháng vùng đây,

Binh đao Hoạt, Tuấn đều hai huyện rồi.

Mười quan,  giặc giết chín người,

8     Gió tây thổi khắp thành hôi tanh ŕnh.

Sơn Đông, Trực Lệ theo liền,

Bạch Liên phép lạ linh thiêng lắm màu!

Nghe tin giặc đến-quan châu,

12   Chong đèn ghi sổ đêm thâu đinh làng.

Nghe tin giặc đến vơ quan,

Giũa gươm, mài kiếm rền vang rần rần.

Nghe tin giặc đến người dân,

16   Năm ba chụm lại lâm râm thầm th́.

Người xa đến, chẳng hiểu chi,

Ngoài thành lui tới pháo đ́ đùng vang.

Một vùng náo động Hà Nam,

20   Hịch lông tới tấp như làn sao bay!

Mặt trời bụi cuốn che dày,

Bộ binh, lính kỵ quay cuồng dọc ngang.

Cung sừng lính kỵ dáng cong,

24   Ống cài lông trắng, đầy trong tên dài.

Bộ binh giáo ngắn vác vai,

Dải hồng treo giáo mới mài nhọn thay!

Tráng đinh mới, vũ khí đây:

28   Làm thương chặt trúc xanh bày vỏ cây.

Xe to chở những cung dây,

Xe con chông nhọn mang đầy bên trong.

Suốt ngày qua lại không ngừng,

32   Mấy trăm dặm đất là vùng giáp thương.

Không người đi lại nghẽn đường,

Đưa xa than măi, tiễn gần lặng câm.

Tới lui t́nh cảnh khó khăn,

36   Hôm qua con nước lớn dâng sông Hoàng.

Năm ngày đói, nghỉ băi bằng,

Giặc vùng Châu Vệ chận ngăn ngày này.

Đường yên phía trước chẳng hay!

40   Lướt xe muôn dặm một ngày ước chi!

Một hơi bay đến kinh kỳ,

Nhiều năm nghe nói khổ v́ hạn hoang.

Thu không thành quả, xuân làm,

44   Hồ Nam cùng với Hà Nam hạn dài.

Xuân thu ruộng chẳng cấy cày,

Mất mùa nhỏ lớn gái trai đói rần.

Canh lê, vỏ trấu: thức ăn,

48     Mắt nh́n người chết đói nhăn trên đường.

Ôm bên hột táo văi vương,

Chữ “TRA” đề vách nhà không có người.

Mấy trăm hộ đói tả tơi!

52   Chẳng kham đói lạnh rả rời người dân.

Lo no ấm, nhẹ tấm thân,

 “Trong ao giỡn đánh” chẳng cần đạo chi!

Giúp cho một ít yên bề,

56        “Mất mùa dân chết đâu v́ tại ta”

Dối ḷng, giấu chúa sáng ḷa,

Bảng niêm Tân Thịnh hôm qua cửa thành.

Dân nghèo gạo phát dần dần,

60   Hoàng Hà phía bắc lúa đang chín ṃng.

Trăm ngày được sống vợ con,

Hăy về đi chứ! C̣n hơn chết liều.

63   Phủ quan cha mẹ thương yêu…

 

DỊCH NGHĨA:

 

Tiếng sắt thép va chạm vào nhay lanh canh. Ngựa xe rong ruổi mau lẹ, tiếng gà chó kêu vang. Những căn nhà nhỏ không đóng cửa, nhà lớn khép lại rồi. Dắt díu những người già cả, bồng bế những đứa trẻ con dời vào thành. Vùng này từ tháng sáu cho đến tháng chín trong hai huyện Hoạt và Tuấn đều nổi lên việc binh đao khiến mười ông quan th́ chín người đă bị giết. Gió tây thổi mùi tanh hôi lan khắp thành. Về phía cánh phải là vùng Sơn Đông, Trực Lệ xa xa cũng nổi lên hưởng ứng. Phe Bạch Liên giáo phái có nhiều phép lạ linh thiêng! Viên quan châu nghe giặc đến chong đèn cả đêm để làm sổ dân đinh các làng. Quan vơ địa phương nghe tin giặc đến giũa đao mài kiếm vang kêu rần rần. Người dân trong châu nghe tin giặc đến từng đám năm, ba người chụm đầu lại th́ thầm lâm râm. Người đi từ xa đến không hiểu chuyện ǵ chỉ nghe bên ngoài thành tiếng đạn pháo khi tiến, khi lùi. Cả vùng Hà Nam đều náo động, hịch truyền bằng lông chim tới tấp như sao bay. Bụi bốc lên cuồn cuộn che lấp mặt trời. Quân kỵ cưỡi ngựa chạy ngang rồi chạy dọc. Người cưỡi ngựa đeo cung cong như sừng, ống đựng tên cài lông chim trắng chứa đầy tên dài. Người đi bộ vác giáo ngắn đao gươm mới mài cột sợi dây đỏ. Lại có thêm những tráng đinh mới đưa vào lính chặt tre làm giáo vỏ c̣n màu xanh. Những xe to chở những cây cung chăng dây; những chiếc xe nhỏ mang bên trong những mũi chông nhọn, chạy qua chạy lại suốt ngày không ngừng. Cả mấy trăm dặm đất đều có nạn binh đao. Đường đi lại bị tắc nghẽn không có người đi. Tiễn người đi xa cứ than măi, c̣n người tiễn kẻ đi gần th́ lặng lẽ. Tiến tới hay thoái lui đều rất khó khăn. Hôm qua nước sông Hoàng Hà dâng mạnh, năm ngày trời phải nghỉ lại nơi băi cát nước lấp xấp không có thức ăn. Cũng ngày hôm ấy, châu Vệ bị ngăn trở bởi quân giặc. Không biết đường đi phía trước đă yên ổn chưa? Mong chi có chiếc xe được gió đưa đi ngày vạn dặm, bay một hơi là đến kinh đô.

 

Nghe nói năm nào vùng trong đây dân đều chịu khổ v́ trời hạn và mất mùa. Mùa xuân có trồng trọt, cầy cấy làm nông nhưng mùa thu chẳng được kết quả ǵ. Vùng Hồ Nam, Hà Nam đă lâu trời không mưa, từ mùa xuân cho đến mùa thu ruộng vườn không trồng cấy được. Trai gái lớn nhỏ dáng vẻ đói ăn, phải lấy lúa lép, vỏ trấu để ăn, rau lê để làm canh. Mắt nh́n thấy những người chết đói trên đường vẫn c̣n ôm giữ những hạt táo vương văi rớt bên người. Nhà nào vắng chủ trên vách có đề chữ “đă kiểm tra”. Hàng trăm hộ phải đói ăn và tan tác. Người dân nghèo không chịu nổi đói lạnh, làm bậy v́ sự no ấm nên coi nhẹ tấm thân giống như đùa giỡn binh khí trong ao chẳng kể ǵ đạo nghĩa. Chỉ cần giúp đỡ một chút là sẽ yên ổn ngay. “Dân chết là tại mùa màng, chứ không phải do ta” là câu nói lừa dối ḷng ḿnh và che giấu vua anh minh sáng suốt bên trên. Hôm qua thấy cổng thành Tân Thịnh có treo bảng dựa theo từng hộ để phát gạo cho những dân nghèo. Phía bắc Hoàng Hà lúa mạch đă lại chín tới; trăm ngày nữa vợ con các ngươi sẽ được sống c̣n. Về đi thôi, hăy về đi chớ liều mạng v́ quan phủ thương yêu giúp đỡ như cha mẹ.
 

CHÚ THÍCH:

                                 

 

金鏘鏘  kim thương thương: tiếng kim loại hoặc vàng ngọc va chạm nhau.
鐵錚錚   thiết tranh tranh: tiếng sắt thép kêu lanh canh va chạm vào nhau.
馳驟   tŕ sậu: rong ruổi, ngựa chạy nhanh.
   phù: đỡ, nâng, d́u dắt.
  huề:  bồng bế, ẳm.
白蓮  Bạch Liên: tức Bạch Liên giáo một tổ chức giáo phái mang màu sắc tôn giáo có từ thời nhà Nguyên cho đến thời kỳ Măn Thanh sau này.
戛戛    kiết kiết:  đánh vào, gơ vào.
語聲咿嚶   ngữ thanh y anh: tiếng nói nghe như tiếng chim ríu rít.
滾滾  cổn cổn:

cuồn cuộn, hết lớp này đến lớp khác.

   tế: che khuất, che lấp.
  loan: giương cung.
載弓 cung chước: cung có treo sẵn dây cung.
沙汀  sa đinh:  băi cát ven sông có nước lúp xúp.
頻饑色  tần cơ sắc: vẻ mặt của kẻ đói ăn.
  khang tỉ: vỏ trấu hoặc hạt lúa lép.
苟圖  cẩu đồ: những mưu tính tầm bậy, làm ẩu.
稍加   sảo gia: (sảo: một ít; gia: giúp đỡ, cấp cho) giúp cho một ít thôi.
黃池弄甲  hoàng tŕ lộng giáp: lấy trong “Hán Thư” nói đến việc người dân nổi loạn ví như trẻ con dùng binh khí đùa giỡn nhau trong ao.
câu 56:   Mạnh Tử (trong sách Mạnh Tử) có nhắc nhở người làm quan chớ cho rằng dân có chết đói là do mất mùa chứ không do ḿnh không biết cách làm quan, lo cho dân.
新鄭  Tân Trịnh: thuộc tỉnh Hà Nam, phủ Khai Phong, Trung Hoa.
     

 

 

 

 

 

Bài 71:

 

 

TỈ CAN MỘ

比干墓
 

Độn cuồng quân tử các toàn thân,     遯狂君子各全身
Bát bách chư hầu hội Mạnh Tân.     
八百諸侯會孟津
Thất khiếu hữu tâm an tị phẫu,        
七竅有心安避剖
Nhất khâu di thực tẫn thành nhân.     
一丘遺殖盡成

Mục trung sở xúc năng vô lệ,          
目中所觸能無淚
Địa hạ đồng du khả hữu nhân.        
地下同遊可有人
Tàm quí tham sinh Ngụy điền xá,    
慚愧貪生魏田舍
Trung lương hồ loạn cưỡng tương phân. 忠良胡亂彊相分

 

TẠM CHUYỂN LỤC BÁT:

 

MỘ TỈ CAN

 

Lánh đời, điên giả: toàn thân!

Tám trăm nước nhỏ Mạnh Tân họp bàn.

Mổ tim bảy lổ ḷng an,

Cả vùng ven mộ đều đang thành người!

Mắt trông cảm xúc lệ rơi,

Chắc là dưới ấy rong chơi bạn bè.

Thẹn cho họ Ngụy lăo quê!

Lương, trung lộn xộn gượng chia loạn ngầu!

 

DỊCH NGHĨA:

 

Những người hiền tài đều trốn lánh hoặc giả điên để thân được toàn vẹn. Tám trăm nước nhỏ đă họp bàn ở bên sông Mạnh Tân (để bàn tính và hội quân đánh lại Trụ Vương). Ḷng Tỉ Can vẫn vững vàng chẳng tránh việc mổ để xem tim bảy lổ (theo ư Trụ Vương). Những loài (cây cỏ ) gieo mọc ven ngôi mộ tất cả đều trở nên người hết thảy ! Những điều mắt trông thấy khiến ta không thể nào không rơi lệ! Dưới cơi đời chắc là ông đang rong chơi với bè bạn. Hổ thẹn thay cho lăo nhà quê Ngụy Trưng là kẻ tham sống lại bày ra việc phân chia bừa băi, lộn xộn bầy tôi làm hai loại trung thần và lương thần nữa!

 

CHÚ THÍCH:

                                                        

 

君子 quân tử: những người tài đức có nền học vấn vững vàng, có khả năng giúp vua trị nước, khác với những kẻ “tiểu nhân” ḷng dạ hẹp ḥi, tầm nh́n cạn hẹp…
遯狂  độn cuồng: giả điên cuồng để trốn lánh đời khi thời loạn. Đó là thái độ của nhiều người tài giỏi buộc phải trốn lánh sự tàn bạo của chế độ nhà Ân của Trụ Vương.
孟津  Mạnh Tân: một bến sông ở Hà Nam (Trung Hoa) là nơi Chu Vơ Vương họp quân tám trăm nước nhỏ khác để diệt nhà Ân.
七竅  thất khiếu: bảy lổ. Sách “Sử kư” (Trung Hoa) có chép là Tỉ Can thuộc hàng chú bác của Trụ Vương nhà Ân thường hay can gián vua Trụ nên bị Trụ Vương giận giữ giết chết bằng cách moi tim xem có bảy lổ không sao lại dám can ngăn ông ta v́ chỉ có tim bậc thánh mới có bảy lỗ.
魏田舍  Ngụy điền xá: ông lăo quê mùa họ Ngụy, tức Ngụy Trưng từng là bầy tôi của thái tử Kiến Thành. Sau này Đường Thế Dân giết anh ḿnh là Kiến Thành giành ngôi xưng hiệu là Đường Thái Tông, Ngụy Trưng vẫn tiếp tục thờ Đường Thái Tông rồi lại bày ra việc phân chia “trung thần” “lương thần” rối rắm (“trung thần” là kẻ bầy tôi trung trực, thờ vua hết ḷng, “lương thần” là người bầy tôi hiền). Ông hay nói thẳng nên Đường Thái Tông gọi là “điền xá hán”.
     

 

 

 

 

 

Xem Bài số 72-73

 

 

 

 

 



D
ương Anh Sơn
 Giáo Sư Triết học

Trung học Ninh Ḥa

 

 

 

 

trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |     www.ninh-hoa.com