trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |     www.ninh-hoa.com

Dương Anh Sơn

 Giáo Sư Triết học
 Trung học Ninh Ḥa
 Niên khóa 1973-1976
 Chỉ đạo lớp 12C, 74-75

 Sở thích viết và
chuyển dịch Thơ.

Đă xuất bản:

"Ảnh hưởng đạo Phật trong Đoạn Trường Tân Thanh" (2006) và

"Ức Trai Thi Tập của Nguyễn Trăi" (dịch và chú giải 2009)

 


 
Hiện cư ngụ tại Việt Nam

 

 

 

 

 

 


BẮC HÀNH TẠP LỤC

Dương Anh Sơn

Chuyển Lục Bát
 

   

  

 


 

Bài 3:

 

LONG THÀNH CẦM GIẢ CA

龍城琴者歌

 

     Long thành giai nhân,                                          龍城佳人
     Tính thị bất kư thanh.                                          
姓氏不記清

     Độc thiện Nguyễn cầm,                                      
     Cử thành chi nhân dĩ Cầm danh.                         
舉城之人以琴名

5   Học đắc tiên triều cung trung Cung Phụng khúc, 學得先朝宮中供奉曲
     Tự thị thiên thượng nhân gian đệ nhất thanh.       
自是天上人間第一聲
     Dư ức thiếu thời tằng nhất kiến,
                         余憶少時曾一見
     Giám Hồ hồ biên dạ khai yến.                            
鑑湖湖邊夜開宴
     Kỳ thời tam thất chánh phương niên,                  
其時三七正芳年

10 Hồng trang yểm ái đào hoa diện.                        紅粧晻曖桃花面
     Đà nhan hàm thái tối nghi nhân,
                         酡顏憨態最宜人
     Lịch loạn ngũ thanh tùy thủ biến.                         
歷亂五聲隨手變
     Hoăn như sơ phong độ tùng lâm,                        
緩如疏風渡松林
     Thanh như song hạc minh tại âm.                        
清如雙鶴鳴在陰

15 Liệt như Tiến Phúc bi đầu toái phích lịch,            烈如薦福碑頭碎霹靂
     Ai như Trang Tích bệnh trung vi Việt ngâm.       
哀如莊舄病中為越吟
     Thính giả mĩ mĩ bất tri quyện,                             
聽者靡靡不知倦
     Tiện thị Trung Ḥa Đại Nội âm.
                        便是中和大內音
     Tây Sơn chư thần măn tọa tận khuynh đảo,
       西山諸臣滿座盡傾倒

20 Triệt dạ truy hoan bất tri băo.                            徹夜追歡不知飽
     Tả phao hữu trịch tranh triền đầu,                       
左拋右擲爭纏頭
     Nê thổ kim tiền thù thảo thảo.
                           泥土金錢殊草草
     Hào hoa ư khí lăng vương hầu,                           豪華意氣凌王侯
     Ngũ Lăng thiếu niên bất túc đạo.                        五陵少年不足道

25 Tính tương tam thập lục cung xuân,                     并將三十六宮春
     Hoạt tố Trường An vô giá bảo.                          
活做長安無價寶
     Thử tịch hồi đầu nhị thập niên,                           
此席回頭二十年
     Tây Sơn bại hậu dư Nam thiên.                          
西山敗後余南遷
     Chỉ xích Long Thành bất phục kiến,                    
咫尺龍城不復見

30 Hà huống thành trung ca vũ diên.                        何況城中歌舞筵
     Tuyên phủ sứ quân vị dư trùng măi tiếu,              
宣撫使君為余重買笑
     Tịch trung ca kỹ giai niên thiếu.                          
席中歌妓皆年少
     Tịch mạt nhất nhân phát bán hoa,                       
席末一人髮半花
     Nhan sấu thần khô h́nh lược tiểu.                       
顏瘦神枯形略小

35 Lang tạ tàn my bất sức trang,                             狼藉殘眉不飾粧
 Thùy tri tựu thị đương thời thành trung đệ nhất diệu.
誰知就是當時城中第一妙
     Cựu khúc thanh thanh ám lệ thùy,                       舊曲聲聲暗淚垂
     Nhĩ trung tĩnh thính tâm trung bi.                         
耳中靜聽心中悲
     Mănh nhiên ức khởi nhị thập niên tiền sự,           
猛然億起二十年前事

40 Giám Hồ tịch trung tằng kiến chi.                        鑑湖席中曾見之
     Thành quách suy di nhân sự cải,                         城郭推移人事改
     Kỷ xứ tang điền biến thương hải.                        
幾處桑田變滄海
     Tây Sơn cơ nghiệp tận tiêu vong,                        
西山基業盡消亡
     Ca vũ không di nhất nhân tại.                            
歌舞空遺一人在

45 Thuấn tức bách niên năng kỷ th́,                        瞬息百年能幾時
     Thương tâm văng sự lệ triêm y.                          
傷心往事淚沾衣
     Nam Hà quy lai đầu tận bạch,                           
南河歸來頭盡白
     Quái để giai nhân nhan sắc suy.                          
怪底佳人顏色衰
     Song nhăn trừng trừng không tưởng tượng,         
雙眼瞪瞪 空想像

50  Khả liên đối diện bất tương tri.                          可憐對面不相知

 

TẠM CHUYỂN LỤC BÁT:

BÀI CA “NGƯỜI CHƠI ĐÀN Ở LONG THÀNH”

 

Người xinh ở đất Long Thành,

Họ tên chẳng nhớ ngọn ngành ra sao.

Thạo riêng đàn Nguyễn một tao,

Gọi tên Cầm hết thảy bao nhiêu người.

       5           Khúc “Cung Phụng” học triều rồi,

Là khúc hay nhất trên đời đó thôi!

Nhớ từng gặp gỡ thiếu thời,

Kề bên Hồ Giám tiệc mời về đêm.

Hai mươi mốt tuổi hoa niên,

      10        Mặt hoa đào thoáng bày lên má hồng.

Mặt người ửng đỏ say ḷng,

Bàn tay nắn phím năm cung rộn ràng.

Rừng thông gió thoảng lúc khoan,

Trong như đôi hạc sóng hàng kêu vang.

      15             Mạnh như sét đánh bia tan!

Bệnh ngâm tiếng Việt họ Trang khi buồn.

Người nghe chẳng mệt theo luôn,

Trung ḥa khúc nhạc trong cung là này.

Tây Sơn quan chức nghiêng say,

      20      Cuộc chơi chẳng chán chơi hoài đêm thâu!

Thưởng ban tả hữu đua nhau,

Văi vung tiền bạc đất nhàu khác đâu!

Hào hoa hơn hẳn vương hầu,

Ngũ Lăng trai trẻ chẳng sao theo cùng.

      25             Gộp chung băm sáu nội cung,

Làm nên vật báu vô cùng Trường An.

Ngoảnh đầu hai chục năm sang,

Khi Tây Sơn bại, phía nam ta vào.

Long Thành gan tấc thấy đâu!

      30         Huống hồ tiệc rượu cô đào múa ca.

 

 *

* *

Mua vui, Tuyên phủ v́ ta,

Mấy cô trẻ tuổi hát ca tiệc ngồi.

Hoa râm chiếu cuối một người,

Thân h́nh bé nhỏ da mồi khô khan.

      35           Bơ phờ mày chẳng điểm trang,

Ai hay khéo nhất giỏi giang trong thành.

Khúc xưa tiếng nhạc lệ quanh,

Tai nghe lặng lẽ, ḷng ḿnh sầu khơi.

Bỗng nhiên nhớ chuyện đôi mươi,

      40   Giám hồ từng gặp tiệc nơi chốn này.

Chuyện người, thành quách đổi thay,

Nương dâu bao chốn đă bày biển khơi!

Tây Sơn cơ nghiệp tiêu đời,

Trong làng ca múa một người c̣n đây.

      45           Trăm năm thoáng chốc qua ngay,

Chuyện xưa lệ đẫm áo này ḷng đau.

Từ nam ra tóc bạc phau,

Lạ chi người đẹp nhuốm màu tàn thôi!

Đăm đăm đôi mắt xa xôi,

      50   Khá thương đối mặt chẳng đời nào hay.

 

DỊCH NGHĨA:

 

Người con gái xinh đẹp đất Long Thành, không nhớ rơ họ tên. Thạo riêng loại đàn Nguyễn nên hết thảy người trong thành đều gọi tên Cầm. Nàng đă học trong cung từ triều trước khúc “Cung Phụng”. Đây là khúc nhạc hay nhất cơi trời cao và của cơi người ta. Ta nhớ thuở c̣n trẻ từng gặp gỡ bên hồ Giám trong buổi tiệc về đêm. Bấy giờ nàng khoảng hai mươi mốt tuổi.

 

Gương mặt màu hoa đào thấp thoáng trong nét tô vẽ điểm trang màu hồng, mặt ửng đỏ ngây ngất v́ rượu dáng vẻ rất thích hợp. Bàn tay nắn phím thay đổi theo sự rộn ràng của năm cung. Tiếng đàn chậm răi như gió thoảng đi qua rừng thông. Trong trẻo như đôi chim hạc kêu lên từ chốn xa xăm. Mạnh mẽ như bia Tiến Phúc bị sét đánh vỡ tan ở đầu. Buồn bă như Trang Tích lúc bệnh vẫn ngâm nga tiếng Việt. Người nghe theo măi không hề biết mệt. Đó là khúc nhạc trong đại nội Trung Ḥa. Các quan lại Tây Sơn ngồi đấy đều mê say nghiêng ngả, vui chơi suốt đêm chẳng biết chán. Bên trái, bên phải đua nhau ném tiền thưởng. Tiền bạc trông rối ren khác ǵ đất bùn! Sự hào hoa rộng răi có dáng vẻ hơn hẳn những kẻ vương hầu. Đám thiếu niên Ngũ Lăng không đủ sức theo. Ba mươi sáu cung mang sắc xuân gộp lại nơi nàng làm nên vật báu rất quư giá tại chốn Tràng An.

 

Nhớ lại buổi tiệc hồi ấy đă hai mươi năm rồi. Khi nhà Tây Sơn bị bại, ta cũng đi vào vùng trời phía nam. Đất Long Thành trong gang tấc cũng không c̣n được trông thấy nữa! Huống chi người đă ca múa ở buổi tiệc rượu trong thành (thuở ấy).

  

Quan Tuyên phủ (nay) v́ ta bày ra cuộc mua vui. Chiếu giữa là những cô ca kỹ đều ở tuổi niên thiếu. Chiếu cuối cùng là một người tóc hoa râm với nhan sắc xấu xí, gương mặt khô khan, thân h́nh nhỏ bé gầy g̣. Hàng lông mi lộn xộn bơ phờ chẳng hề trang điểm. Nào ai biết đây là người giỏi giang nhất trong thành thuở bấy giờ! Âm thanh khúc hát cũ làm rơi lệ mà không hay. Tai lặng lẽ nghe mà trong ḷng buồn bă. Bỗng nhiên, sực nhớ lại chuyện hai mươi năm trước nơi bữa tiệc ở hồ Giám đă từng gặp gỡ. Thành quách dời đổi hư hao, con người đổi thay; biết bao nhiêu ruộng dâu đă thành biển cả. Nhà Tây Sơn cơ nghiệp đă tiêu tan mất hết chỉ c̣n lại một người trong làng ca múa. Thấm thoắt trăm năm có bao lăm, ḷng ta thương cảm việc cũ lệ đẫm ướt áo. Từ nam quay lại đầu đă bạc phau hết rồi. Trách chi người đẹp nhan sắc sao chẳng tàn phai! Đôi mắt đăm đăm tưởng chừng nh́n về chốn xa xăm. Khá thương thay mặt giáp nhau mà không hề nhận biết nhau.

CHÚ THÍCH:

 

Trong phần “Tiểu dẫn” của bài thơ, Nguyễn Du đă giới thiệu rơ về cô gái chơi đàn đất Long Thành là người từng học đàn “Nguyễn” trong đội nữ nhạc của vua Lê. Khi quân Tây Sơn ra bắc diệt vua Lê chúa Trịnh, đội nhạc cũng tan ră mỗi người một hướng. Nhờ vóc dáng dù không đẹp lại hơi đẫy đà nhưng khéo trang điểm cùng với ngón đàn “Nguyễn” gồm những bài nhạc trong cung cấm dành cho vua nghe, nàng trở nên nổi tiếng ở đất Long Thành. Khi c̣n trẻ Nguyễn Du đến kinh thành thăm anh là Nguyễn Nễ làm quan cho Tây Sơn, gần hồ Giám. Cạnh hồ, quan Tây Sơn có tổ chức tiệc lớn có mời các cô đào hát tŕnh diễn mua vui và ông đă được gặp cô đào hát tên Cầm ở buổi tiệc này. Hai mươi năm sau khi phụng mệnh vua Gia Long đi sứ Trung Hoa được quan Tuyên phủ mời tiệc và nghe lại ngón đàn không thể nào quên được thưở nào. Nh́n lại người chơi đàn thân h́nh đều tiều tụy xơ xác, áo quần bạc thếch vá viú nên ḷng cảm thương vô hạn về sự đổi thay biến dời của cuộc đời người mà làm ra bài ca này.

                                     

 

獨善   độc thiện: thành thạo riêng về một việc nào đó.
  Nguyễn cầm: c̣n gọi là đàn nguyệt được chế tác bởi Nguyễn Hàn đời Tấn bên Trung Hoa nên cũng được gọi là đàn Nguyễn.
舉城  cử thành: hết cả thành (cử: đều, cả, vút lên…)
晻曖   yểm ái: mờ mịt, không rơ ràng, thấp thoáng.
酡顏  đà nhan: gương mặt ửng đỏ v́ men rượu.
hàm: si ngốc, ngu đần, ngây dại, thơ ngây…
  thái: vẻ dáng bề ngoài, biểu hiện.
宜人  nghi nhân: người thích hợp, phù hợp.
歷亂   lịch loạn: rối ren, lộn xộn, hỗn tạp, rộn ràng.
  phích lịch: sấm sét.
toái: vỡ vụn nát.
荐福碑  Tiến Phúc bi: bia nằm ở chùa Tiến Phúc (Giang Tây, Trung Hoa) có nét khắc chữ đẹp. Phạm Trọng Yêm đời Tống (TH) làm quan ở Bá Dương muốn giúp đỡ học tṛ nghèo thơ hay, chữ giỏi nên cho dập bia một ngh́n bản để học tṛ nghèo bán lấy tiền. Việc chưa làm th́ một đêm bia bị sét đánh tan tành.
莊舄  Trang Tích: xem CT bài 31 “Mi Trung Mạn Hứng” trong Thanh Hiên Tiền Hậu Tập.
靡靡   mĩ mĩ: thuận theo, theo dơi, tùy thuận, từ từ.
中和  Trung Ḥa: tên một cung điện thời nhà Lê ở Thăng Long. Bên Trung Hoa thời nhà Thanh cũng có cung Trung Ḥa ở thành Bắc Kinh.
băo: no nê, chán chê, tràn trề…
纏頭   triền đầu: quấn quanh đầu. Do tích đời nhà Đường bên Trung Hoa vua đăi tiệc ban thưởng gấm vóc quanh đầu cho những ai múa hay.
草草  thảo thảo: dáng mệt mỏi, rối ren, lộn xộn.
豪花 hào hoa: cách sống rộng răi của người giàu có, dư dă.
  lăng: vượt lên, hơn hẳn, vượt trội.
五陵  Ngũ Lăng: năm lăng tẩm của các vua đời Hán có nhà của những kẻ giàu có sang trọng làm gần đó.
Câu 21 và 24   Nguyễn Du mượn ư của Bạch Cư Dị trong T́ Bà Hành “Ngũ Lăng niên thiếu tranh triền đầu...”
活做  hoạt tố: tạo ra, làm nên một vật hay một người có sức sống lôi cuốn (hoạt: sức sống; tố: làm ra, tạo nên).
tịch: chiếu ngồi, cũng dùng để chỉ tiệc đăi khách ngày xưa vẫn hay ngồi trên chiếu.
顏瘦神枯  nhan sấu thần khô: nhan sắc xấu xí ốm gầy và gương mặt khô khan.
狼藉  lang tạ: bộn bề, bừa băi, lộn xộn, thiếu chăm chút.
  ám: không rơ, không hay biết.
猛然  mănh nhiên: bất chợt, bỗng nhiên.
瞬息  thuấn tức: nháy mắt, thoáng chốc, nhấp nhánh.
怪底   quái để: trách sao, lạ sao, không lấy làm lạ.
瞪瞪   trừng trừng: mắt nh́n đăm đăm nh́n vào một hướng nào đó.
空想像  không tưởng tượng: khoảng không gian xa xăm nào đó trong trí năo.
Hồ Giám:   tức hồ Gươm, giữa hồ có g̣ đất đặt tên Kim Châu. Hồ nằm gần di tích Văn Miếu và Quốc Tử Giám.
     

                                         

          
 


 

 

 

 

 

Xem Bài số 04

 

 

 

 

 



D
ương Anh Sơn
 Giáo Sư Triết học

Trung học Ninh Ḥa

 

 

 

trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |     www.ninh-hoa.com