trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com

Dương Anh Sơn

 Giáo Sư Triết học
 Trung học Ninh Ḥa
 Niên khóa 1973-1976
 Chỉ đạo lớp 12C, 74-75

 Sở thích viết và
chuyển dịch Thơ.

Đă xuất bản:

"Ảnh hưởng đạo Phật trong Đoạn Trường Tân Thanh" (2006) và

"Ức Trai Thi Tập của Nguyễn Trải" (dịch và chú giải 2009)

 


 
Hiện cư ngụ tại Việt Nam

 

 

 

 

 

 


Ảnh Hưởng Đạo PHẬT
Trong

ĐOẠN TRƯỜNG TÂN THANH

Dương Anh Sơn
 

   

  

 

 

PHẦN BA 

 

NHỮNG NHẬN ĐỊNH

VỀ TƯ TƯỞNG ĐẠO PHẬT QUA

NGUYỄN DU VÀ TRONG

ĐOẠN TRƯỜNG TÂN THANH

 

Trong những phần trên, ta đă lần lượt khảo sát về tiểu sử Nguyễn Du, về ảnh hưởng đạo Phật trong các tác phẩm của tiên sinh, về nguồn gốc của Truyện Kiều, về vị trí tư tưởng đạo Phật trong Đoạn Trường Tân Thanh đối chiếu với tư tưởng Nho gia và Đạo gia. Qua những điều nhận xét như thế, ta thấy đạo Phật ít nhiều đă đóng góp và chiếm một vai tṛ đặc biệt trong việc xây dựng và h́nh thành tư tưởng Nguyễn Du. Vậy tư tưởng Nguyễn Du là ǵ, liên hệ thế nào đối với Đạo Phật và có những ảnh hưởng nào trong Đoạn Trường Tân Thanh? Những vấn đề đó sẽ được nhận định lại một lần nữa hầu có một cái nh́n chung ở những phần sau.

 

CHƯƠNG II

 

TƯ TƯỞNG NGUYỄN DU VÀ

ĐOẠN TRƯỜNG TÂN THANH

 

  

 

Mục 2 
 

TIẾN TR̀NH GIẢI THOÁT VÀ CHỨNG ĐẮC

 

Mặt khác, tiến tŕnh giải thoát và chứng đắc của Kiều đúng theo chiều hướng của đạo Phật. Thực vậy, đạo Phật quan niệm có tám cấp độ giải thoát, nhưng tất cả đều dựa trên sự thông suốt bản tâm của ḿnh. Trong Trường Bộ Kinh (Digha Nikâya), Đức Phật cũng từng giải thích rơ cho chúng đệ tử:

 

“Này Ananda, có tám giải thoát. Thế nào là tám?
 

“Tự ḿnh có sắc, thấy các sắc pháp”. Đó là giải thoát thứ nhất.

 

“Không biết tự ḿnh có sắc, thấy các sắc ngoài tự thân”. Đó là giải thoát thứ hai.

 

“Tâm ḿnh hướng đến thanh tịnh”. Đó là giải thoát thứ ba.

 

(... ) Tỳ kheo chứng và an trụ trong tâm giải thoát và tự giải thoát, không c̣n lậu hoặc ngay trong thời hiện tại, tự ḿnh thấu đạt và .chứng ngộ. Này Ananda, không c̣n có một câu giải thoát nào khác cao hơn và thủ thắng hơn câu giải thoát này” .[1]

*

*     *

 

Ta có thể thấy nàng Kiều đă được Tố Như tiên sinh lần lượt phác họa qua ba giai đoạn giải thoát quan trọng tương tự như trên:

 

a. Khi c̣n sum họp với Kim Trọng, chưa bước chân vào chốn phong trần, có lần nàng Kiều đă nhận ra một cách mờ ảo lẽ vô thường qua “sắc thân”, nghĩa là “tự ḿnh có sắc, Thấy các sắc pháp”, thấy ngay trong cái “tính trời” của ḿnh sự vô thường (tẻ, vui) của sắc thân:

 

“Tẻ vui thôi cũng tính trời biết sao   (c. 494)

 

Thấy được sự “tẻ vui” do “tính trời” ngay nơi ḿnh phải chăng là Kiều đă chứng” ngộ ít nhiều về lẽ vô thường?”

 

b. Kế đến những năm tháng đoạn trường đă tạo dịp cho Kiều thấy được cả một số kiếp đang chi phối ḿnh. “Thấy các sắc pháp ngoài tu thân”, nghĩa là nhận ra được phần nào nghiệp kiếp của ḿnh nhưng vẫn c̣n lầm tưởng là do tay “trời” xếp đặt: 

 

“Túc nhân âu cũng có trời ở trong.        (c. l018)

  Kiếp này trả nợ chưa xong,

  Làm chi thêm một nợ chồng kiếp sau”

 

Thêm vào đó, ở giai đoạn này lẽ vô thường biến đổi ở đời, của chính ḿnh đă được Kiều thị kiến. Đó là một thứ thị kiến không phải bỗng dưng mà có, song phải do sự nghĩ ngợi sâu xa trên chính đau thương của ḿnh khi nàng muốn đào thoát khỏi chốn lầu xanh. Từ sự “nghĩ thân mà lại ngậm ngùi cho thân”, Kiều mới bất chợt thấy được mệnh số của ḿnh:

 

Tẻ vui cũng một kiếp người         (c. 1193)

 

Nói khác đi , thấy được “kiếp người” là vô thường, tức là Kiều đă thị kiến có một ông “trời”, tượng trưng cho nghiệp, đang tác động lên đời ḿnh. Có nhận ra được cội rễ ấy nàng mới có quyền nói: “Đục trong thân vẫn là thân”, nghĩa là giai đoạn mà nàng bắt đầu đem cái nghiệp lại gần ḿnh hơn để xem xét và t́m hiểu đâu là nguyên nhân tác động gây ra kiếp người gian truân.

 

c. Sau cùng, tâm thức Thúy Kiều đă tiến đến một giai đoạn chín mùi, nghĩa là đứng trước cửa ngơ của giải thoát, của giác ngộ: nàng nh́n Tiền Đường cuồn cuộn tuôn trào, và thấy rơ đă tới lúc có thể “buông bỏ” hay “buông ḿnh trên vực thẳm” bằng cái chết ở ḍng sông hầu chấm dứt những mê lầm, những khổ đau, phiền muộn của kiếp sống. Hành động “buông bỏ” của nàng không hẳn là một hành động của kẻ chán đời, chán sống nhưng là một hành động có sự tham dự của ư thức, của chính tâm thức của nàng trước khi đạt đến cảnh giới vô phân biệt, xóa nḥa sự chấp trước giữa đoạn trường và hạnh phúc, giữa nghiệp và kẻ chịu nghiệp quả:

 

“Nhớ lời thần mộng rơ ràng       (c. 2621)

  Này thôi hết kiếp đoạn tràng là đây”

 

Có đi đến tận cùng của kiếp sống, có dám mạo hiểm buông ḿnh vào con nước sâu thẳm, Kiều mới có cơ hội tái sinh với một tâm thức thực sự thanh tịnh như tiến tŕnh thứ ba của sự giải thoát hướng đến. Từ giây phút “nạn xưa trút sạch làu làu” này, Kiều mới “chứng và an trụ trong tâm giải thoát và tuệ giải thoát”, không c̣n lậu hoặc bằng chính sự chứng nghiệm của nàng. Đạt đến cảnh giới của cái tâm không c̣n lậu hoặc, tức là Kiều đạt đến cái tâm vô phân biệt được thể hiện qua tiếng đàn cuối cùng đời nàng. Sự im lặng của Kiều và để mặc cho tiếng đàn lên tiếng rất tương hợp với trí Bát nhă vô phân biệt của đạo Phật và Thiền.  

 

Chính v́ thế, Nguyễn Du chỉ để Kim Trọng lên tiếng ca ngợi cái tâm trong suốt đó:

 

“Chàng rằng: Phổ ấy tay nào?       (c. 3207)

 Xưa sao sầu thảm giờ sao vui vầy 

 Tẻ vui bởi tại ḷng này  

 Hay là khổ tận đến ngày cam lai?” 

 

Những câu hỏi liên tiếp của một kẻ đứng ngoài đó ít nhiều cũng cho thấy Kiều đă chứng nghiệm được lẽ vô thường đă có lần bao trùm đời nàng. Căn nguyên của lẽ vô thường ấy chính là ḷng ḿnh, là tâm của ḿnh. Khi viết. “Tẻ vui bởi tại ḷng này”, tư tưởng của Tố Như xuyên qua Đoạn Trường Tân Thanh ít ra đă phải trải qua hai sự chứng nghiệm quan trọng trước, như đă tŕnh bày mới có thể nhận ra một cách không xa rời với tư tưởng đạo Phật về giải thoát là bao nhiêu.

 

Với Thiền nói riêng và đạo Phật nói chung, điều quan yếu là tự ḿnh hăy tự thắp đuốc lên mà đi, “tự ḿnh là ngọn đèn cho chính ḿnh, tự ḿnh y tựa chính ḿnh, không y tựa một ǵ khác” [2] nên sự chứng nghiệm của Kiều hay tiến tŕnh tư tưởng của Nguyễn Du tiên sinh ở đây vẫn có sự tương hợp. Nếu sự thật là một th́ bằng con đường nào, bằng cách thức nào, phương tiện nào, tu hoặc chẳng tu, Phật hay tục nhân đều có thể đạt đến như nhau khi vượt qua được sự vô minh. Sự thật mà Kiều hay Tố Như ở đây chứng nghiệm được không có ǵ xa xăm huyền bí, nó rất gần gũi với người đời, nhưng có lẽ v́ mê lầm họ đă quên khuất. Sự thật chính là “ḷng này” , chính là cái tâm của ta. Tâm thực xa, nhưng cũng rất gần. Chính ta là tâm nhưng nếu lại chấp trước, tâm vẫn chỉ là vọng tâm hoặc hư tâm mà thôi.

 

Do đó, tư tưởng của Nguyễn Du bàng bạc trong mỗi giai đoạn đời của Kiều mang một ư nghĩa đặc biệt. Những nguồn ảnh hưởng dù của Nho, của Lăo hoặc của Phật không c̣n giữ nguyên những tư tưởng thuần túy của nó. Và với Tố Như, cả ba chỉ là những chất liệu cần thiết hầu có thể tự ḿnh t́m ra một cách thế dung ḥa sao cho phù hợp với tâm thức, phù hợp với vị thế sống của ḿnh giữa cuộc đời mà thôi. Câu thơ thu tóm toàn bộ tư tưởng của Nguyễn Du về cuộc đời sau khi đă trải qua “một cuộc bể dâu” với “những điều trông thấy mà đau đớn ḷng” trong những ḍng kết luận đă tỏ rơ con đường đó:

 

“Thiện căn ở tại ḷng ta           (c. 3251)

Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”.

(gồm Thiên, Địa, Nhân. Chữ Tâm mà Kiều tỏ ngộ không những"bằng" mà có phần vượt trội và hơn hẳn).

 

Thực vậy, toàn bộ tư tưởng Tố Như qui kết vào chữ tâm, một chữ tâm dung thông được mọi dị biệt của các nguồn ảnh hưởng khác nhau, hầu tạo một cách thế nh́n đời riêng biệt tùy theo tâm thức của ḿnh. Chữ tâm ở đây không mang là sắc thái của đạo Phật theo lối hiểu thông thường. Con đường của Nguyễn Du lựa chọn và đă đến đích là do chính tiên sinh t́m thấy. Nếu vô t́nh con đường đó tương hợp với con đường tầm cầu đạo pháp của nhà Phật chẳng qua do bởi sự thật chỉ có một, nhưng lại có thể đưa đến bằng muôn ngàn lối ṃn khác nhau. Sự thật đó là ǵ, nếu không phải chính tại ḿnh khám phá, tự ḿnh chứng nghiệm. Và sự chứng nghiệm, một cách trùng hợp, lại là con đường của thiền v́ rằng căn cội của nó đều dựa trên sự sống thật. Có sống thật, có trải qua sẽ thấy vạn vật không có ǵ sai khác; tâm ḿnh vốn b́nh thường và ḿnh đă lăng quên sự b́nh thường đó mà thôi.

 

Và để đúc kết lại ḍng tư tưởng của ḿnh trong Đoạn Trường Tân Thanh, Nguyễn Du đă nhận định trong phần kết:

 

“Ngẫm hay muôn sự tại trời              (c. 3241) 

Trời kia đă bắt làm người có thân”

 

Để rồi Tố Như đă nhấn mạnh thêm lần nữa:

 

“Đă mang lấy nghiệp vào thân,    (c. 3249)

 Cũng đừng trách lẫn trời gần trời xa

 Thiện căn ở tại ḷng ta.

 Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”

 

Trong những phần đầu truyện,Thúy Kiều đang sống êm đềm nhưng mầm mống “vô thường” đă có mặt. Nàng cứ băn khoăn, thao thức về cuộc đời về sau của ḿnh qua lời mộng của Đạm Tiên. Và Nguyễn Du, dùng lời Kim Trọng để nhắc nhở:  

 

Sinh rằng: “Giải cấu là duyên,           (c. 419)

Xưa nay nhân định thắng thiên cũng nhiều”.

 

Phải chăng cái “nhân định” ấy có được khi con người Kiều vươn lên khổ đau và nhận ra căn nguyên của sự tốt lành (Thiện căn) nằm trong cơi ḷng sau khi đă thắng được chính ḿnh để đạt được sự an vui b́nh thường?

 

“Chữ Tâm” mà Nguyễn Du nói là “bằng ba chữ tài” chỉ là cách nói cho thuận vần lục bát với câu trên. Cái tâm mà Kiều có được rộng biết bao và đẹp biết bao (“hoa tàn mà lại thêm tươi, trăng tàn mà lại hơn mười rằm xưa” - câu 3213). Nếu cái “tẻ” (tẻ vui bởi tại ḷng này - câu 3209) ban đầu là do nghiệp, do triền phược, khổ đau, th́ cái “vui” lúc đoàn tụ là an vui. Và dù “tẻ” hay “vui” đều do Tâm (cơi ḷng) sinh r . Đó là lẽ Phật, lẽ Thiền mà Tố Như đă đúc kết (từ câu 3241-3254: đi từ Nghiệp (“Đă mang lấy nghiệp vào thân”) bước sang chữ Tâm (“thiện căn ở tại ḷng ta”) và trở về với Tánh không (“Mua vui cũng được một vài trống canh”). Chúng ta sẽ bàn thêm để rộng nghĩa hơn ở phần tiếp theo.


 

[1] Thích Minh Châu, Trường Bộ Kinh (tập III), Viện Đại học Vạn Hạnh xb, 1972 trang 71A và 71B.

[2] Thích Minh Châu, S.đ.d, tr.101.

 

 

  

 

Đọc Kỳ 27

 

 

 



D
ương Anh Sơn
 Giáo Sư Triết học

Trung học Ninh Ḥa

 

 

 

trang thơ & truyện Dương Anh Sơn              |                 www.ninh-hoa.com