Đầm Nha Phu - Ảnh: Dương Tấn Long

XỨ NINH: THẮNG CẢNH & DI TÍCH - Vinh Hồ

   
 XỨ NINH:  THẮNG CẢNH & DI TÍCH

 Phần (1)   |  Phần (2)  |   Phần (3)   |    Phần (4)   |   Phần (5)   |  Phần (6)  Phần  (7)  |

       Phần  (8)  |    Phần  (9)  |   Phần  (10)   Phần  (11)   Phần  (12)     Phần  (13)

     www.ninh-hoa.com
 

Bản Đồ Ninh Ḥa      Biển Đại Lănh     Vũng Rô      Núi Đá Bia     Đèo Cổ Mă    Chùa Xuân Tự


Phần 6:
 

CHÙA THIÊN BỬU THƯỢNG VÀ CÁC DI TÍCH

Chùa Thiên Bửu Thượng tọa lạc bên bờ hữu ngạn sông Lốt, đầu làng Điềm Tịnh, xă Ninh Phụng, huyện Ninh Ḥa, do Đại lăo Ḥa thượng Tế Hiển hiệu Bửu Dương khai sơn.

Không c̣n tự phổ ghi chép năm khai sơn, nhưng Thi sĩ Quách Tấn trong sách Xứ Trầm Hương căn cứ vào Đại Hồng Chung chùa Thanh Lương thôn Nhĩ Sự ghi Ḥa thượng Bửu Dương chứng minh đúc chuông vào năm Cảnh Hưng thứ 24 (1763) nên đă phỏng đoán chùa được tạo lập vào thời vua Lê Cảnh Hưng (1740-1786) .

Tổ Bửu Dương là đệ tử của Thiền sư Thiệt Diệu Liễu Quán. Ngài Liễu Quán là người Phú Yên, thuộc đời 35 Lâm tế Chánh Tông, xuất gia năm 6 tuổi quy y Ḥa thượng Tế Viên và nhiều Thiền sư người Trung Hoa khác, năm 1708 ngài khai sơn chùa Thiên Thai Thiền Tôn ở Huế và khai sáng Chi phái Thiền Liễu Quán VN . Ngài có nhiều đệ tử mang chữ Tế như: Tế Nhơn Hữu Bùi, Tế Ân Lưu Quang, Tế Hiệp Hải Điền, Tế Dương Bửu Hiến, Tế Mẫn Tổ Huấn, Tế Hiển Bửu Dương...

Thiền sư Tế Hiển Bửu Dương có lẽ quy y Tổ Liễu Quán tại chùa Thiên Thai Thiền Tôn ở Huế nên khi vào Ninh Ḥa lập chùa ngài lấy chữ Thiên để đặt tên cho 2 ngôi chùa của ḿnh là Thiên Bửu Thượng và Thiên Bửu Hạ. Ngoài 2 ngôi chùa trên do ngài tạo lập, ngài c̣n đứng ra trùng hưng chùa Phổ Hóa thôn B́nh Thành và chứng minh đúc chuông chùa Thanh Lương thôn Nhĩ Sự.

Không có tài liệu ghi chép thân thế tiểu sử nhưng qua Long Vị của Ngài c̣n thờ tại chùa Phổ Hóa ghi ngài là "Đại Lăo Ḥa Thượng" chúng ta biết tuổi thọ ngài rất cao phải từ 80 tuổi trở lên. Căn cứ ngôi cổ tháp 7 tầng có long chầu lân phục của ngài, chúng ta có thể biết địa vị uy tín của Ngài rất lớn vào thời đó. V́ có long chầu nên có người cho rằng Ngài thuộc hàng vương tôn hay đă được Vua phong tước?

Chùa Thiên Bửu là Tổ đ́nh của Chi phái Thiền Liễu Quán Ninh Ḥa đă trải qua nhiều đời Trụ Tŕ, trong số đó có nhiều vị Trụ Tŕ tài đức như Tổ Bửu Dương thời vua Lê Cảnh Hưng, Ḥa thượng Đại Tŕ Phước Khánh thời Gia Long, Ḥa thượng Liễu Bửu Huệ Thân thời Minh Mạng (được cấp Giới đao Độ điệp), Đại đức Đạo Phước Thiên Tôn thời Tự Đức, Ḥa thượng Thanh Chánh Phước Tường thời Pháp thuộc (có trên 30 đệ tử tài danh trong đó có Ḥa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu tại Sài G̣n năm 1963), Ḥa thượng Trừng Tương Nhơn Sanh (tổ chức Đại Giới Đàn năm 1934), Đại đức Nguyên Hoa Thiện Tường (xây mới toàn bộ ngôi chùa khang trang đẹp đẽ năm 1997).

Theo nhiều vị bô lăo trong làng cũng cùng một ư kiến với Thượng tọa Bảo Hiển, Trụ tŕ chùa Bảo Hoa thôn Thanh Mỹ, Thượng tọa nói rằng hồi c̣n trẻ khoảng năm 1932-1936 Thượng tọa tu học tại Thiên Bửu Thượng với Bổn sư là Ḥa thượng Nhơn Sanh, ngài có đọc tấm biển gỗ treo trước hiên chùa đề hàng chữ Hán: "Sắc Tứ Thiên Bửu Tự". Trong 9 năm kháng Pháp, năm 1947 chùa Thiên Bửu Thượng đă bị Tây đốt cháy, có lẽ đă cháy luôn tấm biển đó, nên ngày nay hậu thế không biết Chùa Thiên Bửu Thượng đă được Triều Đ́nh ban Sắc Tứ.

Chùa Thiên Bửu Thượng c̣n lưu lại nhiều di tích quư giá như:

   14 pho tượng Phật trong đó có 4 pho tượng bằng đồng.

  1 quả Đại Hồng Chung đúc năm 1928, cao 0,67 m, quai chuông h́nh lưỡng long tranh châu cao 0,35 m. và 1 chuông để bàn đúc năm 1968.

  3 bức tranh cổ treo bàn thờ khổ lớn, và 3 Sắc Thần do các Vua Nhà Nguyễn cấp mà làng đă nhờ chùa cất giữ.

  1 trống bát nhă cao 0,8 m

  Câu đối:

      Cổng Tam Quan:

          Giữa: "Thiên Bửu Tự"
          Trái: "Thiên nhơn cung kính tôn phước huệ duyên dung khai giác lộ"
          Phải: "Bửu địa trang nghiêm Phật độ nhơn duyên mật khải từ môn"

      Cổng phải: "Bồ Đề Viện" và "Đáo thử Thiền môn yếu dĩ từ bi khởi niệm"

      Cổng trái: "Bát Nhă Môn" và "Đăng thử giác địa duy tŕ hỉ xả duy tâm"

      Miếu Cô Hồn: "Phụng v́ Chiến sĩ trận vong"

      Hàng cột Thềm Chánh Điện:

"Điềm lăng phất khai kim thế giới
Tịnh trần lộ xuất ngọc lâu đài
"

"Thiền viện trùng tu chơn củng cố
Tôn phong chấn chỉnh thắng trang nghiêm
"

       Cửa chính Chánh Điện:

"Thiên đạo hoằng khai Thiên cá tu hành thiên cá phước
Bửu vân quảng nhuận thất trùng lan thuẩn thất trùng lai"

Bức hoành đắp chữ: "Thiên bửu Tự"
Bên trái bức hoành: "Sơn Môn Chánh Tịnh"
Bên trái bức hoành: "Tổ Ấn Trùng Quang"

       Bàn Thờ bên phải Chánh Điện:

"Tiên Vơ Vũ duy thần Đại Hán Thiên cổ
Hậu Văn Tôn duy thánh Sơn Tây nhứt nhơn"

        Bàn thờ bên trái Chánh Điện:

"Thiên đạo giáo ư Tây Thiên đệ hằng tử thất
Truyền pháp âm ư Đông Á chi diệp nhị tam"

        Bàn Tổ Nhà Tây:

Giữa: "Tam Bảo Từ Tôn"
Phải: "Nhuận pháp vũ ư tây càn noăn hoa kết sái"
Trái: "Bố từ vân du Đông chấn bối diệp thành văn"
Long Đ́nh: "Nghiêm Nhă Lâm"
Trái: "Thần trắc hưởng du khắc thành"
Phải: "Phật năng giác ư chúng trí"

Những câu đối trên là của Ông Phạm Xuân Đài, thường gọi là Ông Cửu Ba, một nhà Nho mộ đạo quê làng Điềm Tịnh sáng tác năm 1936 bằng Hán tự vào dịp Ḥa Thượng Nhơn Sanh trụ tŕ tổ chức đại trùng tu chùa, được Ông Xă Bốn Khải làng Nghi Phụng phiên âm ra Tiếng Việt.

  Múa Lục Cúng: Năm 1932, Chùa Thiên Bửu có thành lập một Ban Múa Lục Cúng do Ḥa thượng Nhơn Trực, húy Như Chất, tự Tâm Phát, thường gọi là Ông Xă Vạn Hữu tổ chức và điều khiển gồm 6 cô vũ công ăn mặc như những cô Tiên trong tuồng hát bội, tay cầm đèn, tay cầm hoa vừa múa vừa hát theo tiếng trống nhịp nhàng, xin trích một đoạn:

- Bớ lục hoa tiên nữ !
- Dạ!
- Tu chính nghiêm trang

   Sửa soạn đăng chúc huy hoàng
   Nghe Thánh thượng lệnh ban lai đáo

- Dạ! Dạ!
- Chúng con đồng hợp lực

   Nay vâng lịnh nhà vàng
   Lục hoa đà đăng chúc huy hoàng
   Nghe Thánh Thượng lệnh ban lai đáo

- Dạ! Dạ!
- Đường đường chính tại

  Hà hiến kim liên
  Chiếu diệu hào quang
  Lan thấu cửu thiên
  Phước đẳng hà sa
  Là vô số Phật

   Ứ ư ứ ự

  Ân đoàn phú hữu
  Là phối lương duyên
  Đúc cặp phổ thiên
  Là duy thượng đạo

   Ứ ư ứ ự

Ban Múa Lục Cúng ra mắt trong kỳ tổ chức Đại Giới Đàn năm 1934 tại chùa. Sau đó đi lưu diễn tại các chùa ở Ninh Ḥa, Nha Trang, Ba Ng̣i, Phan Rang.

Năm 1957 Thầy Tịnh Chiếu, quê Hiền Lương, Vạn Ninh, thuộc ḍng kệ Chúc Thánh trụ tŕ chùa từ năm 1954 đến năm 1958 với sự trợ giúp của Bà Đặng Thị Nhân tục danh Cô Năm Đào, một vũ công hàng đầu của Ban Múa Lục Cúng thời Ḥa thượng Nhơn Trực, Ban Múa Lục Cúng thứ hai được thành lập và đi lưu diễn nhiều nơi.

Múa lục cúng là điệu múa cổ truyền VN được rút tỉa nhiều tinh hoa từ những nền nghệ thuật ca múa Chàm, Khmer, Trung Hoa. Về ăn mặc ảnh hưởng sân khấu hát bội, kể cả những tiếng ứ ự trong khi hát, hay các pha trụ bộ có tính chất vơ thuật. Điệu hát khoan thai trầm mặc được đệm bởi tiếng trống khi khoan khi nhặt cộng với dáng điệu chập chờn của lục hoa Tiên nữ làm chúng ta nhớ lại h́nh ảnh các Tiên nữ Chàm múa hát trong các ngày tế lễ Thần Linh. Ngoài ra, âm hưởng này c̣n thấy trong nhạc lễ của người Khmèr theo đạo Phật, có một giàn nhạc cổ điển do các chùa thành lập để dùng trong các ngày lễ Phật, trong đó, trống vỗ Sompho, trống cái Skothom dùng để phụ họa cho bài ca điệu múa, nền âm nhạc đi đôi với vũ điệu đă duy tŕ tại đất Miên suốt 10 thế kỷ.

Tóm lại, vũ điệu múa lục cúng là một Nghệ thuật Ca múa Dân tộc Cổ truyền VN rất đặc sắc, mà Tổ đ́nh Thiên Bửu là nơi đầu tiên trong huyện đă thành lập được hai ban đă đi tŕnh diễn nhiều nơi và được tán thưởng nhiệt liệt.

  Cây me đại thụ đứng trước sân chùa: gốc sù sù to bằng 5 người ôm không xuể, đo được 28m, cao khoảng 30m, tuổi thọ ước khoảng trên 500 năm.

  Khu Mă Tháp nằm bên cây gạo đại thụ mà tuổi thọ ước khoảng 300 cạnh con đường liên xă Ninh Phụng- Ninh Trung, cách Thiên Bửu Thượng 100m về phía Tây, gồm 7 ngôi bảo tháp. Sau đây chúng tôi xin giới thiệu 3 ngôi tháp đặc biệt nhất:
 

CỔ THÁP BỬU DƯƠNG

Tháp 7 tầng, là một ngôi tháp cổ nhất và đẹp nhất trong Khu Mă Tháp. Hằng năm cứ đếùn ngày 20-2 ÂL Phật tử các nơi về chùa dự Lễ Giỗ Tổ và viếng Tháp. Hiện bia Tháp không c̣n đọc được nhưng căn cứ vào chuông chùa Thanh Lương thôn Nhĩ Sự đề năm Cảnh Hưng thứ 24 (1763) Ḥa thượng Bửu Dương chứng minh đúc chuông, căn cứ vào cây đ̣n dông chùa Phổ Hóa thôn B́nh Thành ghi năm Cảnh Hưng thứ 8 (1747) Ḥa thượng Bửu Dương trùng tu chùa Phổ Hóa, và căn cứ vào Long Vị Tổ Bửu Dương thờ tại Chùa Phổ Hóa ghi Bửu Dương là Đại Lăo Ḥa Thượng, chúng ta có thể đoán biết được Tổ Bửu Dương viên tịch trong khoảng thời gian 1763-1787.Từ đó biết được Cổ Tháp Bửu Dương xây dựng trong khoảng thời gian 1766- 1790 thuộc đời vua Lê Cảnh Hưng (1740 -1786) và nhà Tây Sơn (1788-1802).

Trước đây chúng tôi có đến khảo sát Lăng Bà Vú tại Thị trấn Ninh Ḥa xây vào thời Gia Long năm 1803 để so sánh với Tháp Bửu Dương xây vào thời Tây Sơn (1788-1802) hay thời vua Lê Cảnh Hưng (1740-1786) th́ thấy hợp lư: Lăng Bà Vú xây sau nên c̣n mới hơn, lành lặn hơn, trong khi Tháp Bửu Dương th́ quá rêu phong cũ kỷ và bị lở lói rất nhiều. Riêng đường nét chạm trổ điêu khắc giữa 2 di tích cũng khác nhau rơ rệt, ở Lăng Bà Vú phong cách thiên về tổng quát và mạnh, trong lúc ở Tháp Bửu Dương phong cách thiên về chi tiết và mềm mại hơn. Từ đó chúng tôi tin rằng Tháp Bửu Dương được xây dựng thời Vua Lê Cảnh Hưng hay thời Tây Sơn là có chứng cứ.

Cổ Tháp Bửu Dương h́nh bát giác 7 tầng cao 3,6 m, đứng trên bệ 8 cạnh. Chung quanh Tháp có xây thành h́nh vuông dày 0,6 m, cao 0,8 m, dài 7,35 m mỗi cạnh. Tại 4 góc thành có 4 cây trụ cao 1,5 m đắp h́nh hoa sen trên đầu trụ. Tại 2 bên cửa Tháp có xây 2 cây trụ lớn chạm nổi h́nh 2 con rồng chầu có vảy.

Tại mặt thành phải có khắc 1 câu thơ chữ Hán:

"-------- mẫn văn pháp văn kinh" mất 2 chữ. Bích họa vẽ h́nh mai tước và rồng chầu nét lớn.

Tại mặt thành trái có khắc 1 câu thơ chữ Hán:

"Lại thứu lănh --- linh --- ---": mất 3 chữ . Bích họa vẽ h́nh trúc, rồng chầu nét lớn.

Nằm phủ phục trước cửa tháp là tượng 2 con lân dài 1,2m, cao 0,8m dày 0,55m.

Giữa 2 con lân có một án phong vuông. Vào khỏi cửa tháp, sân bái đường có bày hương án. Bia Tháp chiếm một mặt của tầng dưới cùng dài 1,06 m, cao 1,83 m khắc chữ Hán nhưng không c̣n đọc được. Bệ tháp 8 cạnh, mỗi cạnh dài 2 m cao 0,3 m. Các tầng trên nhỏ thon dần. Trên đỉnh là đài sen và bầu rượu cao 0,92 m. Thân tháp có 56 mặt là 56 bức bích họa chạm trổ công phu những h́nh mai lan cúc trúc, long lân quy phụng, hạc tùng trúc tước, hoa sen, bầu rượu, đàn nguyệt, lư hương, trái châu và các chữ Phạn được bài trí cân đối hợp lư. Thí dụ: mặt trên của bia là h́nh lư hương. Hai bên trái châu là h́nh lưỡng long. C̣n tại cửa Tháp là h́nh 4 rồng chầu và 2 lân phục.

Vật liệu kiến trúc là vôi cát và hồ dính.

Rất tiếc thơ đối đă bị mất nhiều chữ, cư sĩ Đường Văn, hiện là Trưởng Ban Trị Sự Chùa Huệ Thành Hội Quán Ninh Ḥa đă bỏ công tra cứu t́m chữ hợp lư để ráp lại thành câu và dịch ra quốc ngữ, xin chân thành cám ơn Cư sĩ Đường Văn và xin mạn phép ghi lại để quư vị đôïc giả tham cứu:

(Những chữ viết hoa là những chữ mà Ô. Đường Văn t́m ra và thêm vào)

Tại cửa Tháp: XU YẾT mẫn văn pháp văn kinh
Lại thứu lănh HIỂN linh HIỂN HIỆN

Dịch: Thúc giục cổ vũ nghe pháp nghe kinh

Dựa núi cao thấy hiển linh hiển hiện
Tại bia Tháp:Chánh quả tại LIÊN hoa thượng PHẨM
Duyên thành Ư BẢO tháp TRUNG SANH

Dịch:Chánh quả trên thượng phẩm hoa sen

Duyên thành nở giữa ḷng bảo tháp
Bên phải Tháp: Kiến sắc phi ư KHÔNG
Văn thinh bất thị THIỆT
Sắc thinh NGĂ MẠC TƯỞNG
Thân đáo LIÊN HOA ĐÀI

Dịch:Thấy sắc chẳng phải không

Nghe tiếng không là thật
Sắc tiếng ta đừng nghĩ
Thân đến liên hoa đài

Cổ Tháp Bửu Dương là một di tích cổ nhất tại huyện Ninh Ḥa, có nghệ thuật kiến trúc và chạm trổ hết sức tinh tế mềm mại và tuyệt vời của tiền nhân c̣n lưu tại xứ Ninh trên 200 năm lịch sử.

Cổ Tháp bị thời gian xói ṃn, hiện có 1 vết nứt khá lớn ngang thân có nguy cơ sụp đổ.
 

CỔ THÁP HUỆ THÂN

Ḥa thượng Liễu Bửu Huệ Thân đời 37 Lâm Tế Chánh Tông, trụ tŕ Thiện Bửu Tự, tên thật là Lê Văn Tự quê làng Toàn Thạnh, thuộc tổng Trung, huyện Tân Định, phủ Ninh Ḥa, tỉnh Khánh Ḥa, tức là làng Mỹ Hiệp, Thị trấn Ninh Ḥa hiện nay. Ḥa thượng Liễu Bửu là một bực đa văn lỗi lạc được vua Minh Mạng mời ra Kinh Đô dự Thủy Lục Đạo Tràng cầu siêu Chiến sĩ Trận vong tổ chức vào tiết Trung Nguyên năm Minh Mạng thứ 16 (1835) và trúng tuyển kỳ thi khảo hoạch của Bộ Lễ, được cấp Giới Đao Độ Điêp, hiện c̣n lưu giữ tại chùa Thiên Bửu Hạ.

Không rơ tiểu sử, nhưng qua Độ Điệp ghi năm 1835, chúng ta biết Ḥa Thượng sống vào thời vua Minh Mạng (1820-1840), thuộc Thế kỷ 19.

Cổ Tháp Huệ Thân có lẽ được xây dựng vào hậu bán thế kỷ 19, cách nay khoảng trên 100 năm.

Tháp 3 tầng h́nh tứ giác cao 3,2 m. Tầng đáy có cạnh dài 1,45 m cao 0,8 m, tầng giữa có cạnh dài 1,24 m, cao 0,75 m, và tầng trên có cạnh dài 1m, cao 0,6 m, trên cùng là ṭa sen và bầu rượu. Bia khắc bằng chữ Hán, c̣n đọc được:

"Tự Lâm Tế Chánh Tông, tam thập thất thế húy Liễu ---" bị mất một chữ Bửu.

Vật liệu xây dựng là vôi cát và hồ dính.
Hiện Cổ Tháp bị xuống cấp nặng nề.
 

BẢO THÁP PHƯỚC TƯỜNG

Ḥa thượng Thanh Chánh hiệu Phước Tường sinh năm 1867 viên tịch năm 1932, đời 41 Lâm Tế Chánh Tông, trụ tŕ chùa Thiên Bửu Thượng từ năm 1916 đến năm 1932. Ngài là một vị danh tăng tài đức đă mang lại thời kỳ thạnh mậu cho chùa,. Ngài có trên 30 vị đệ tử đi hoằng hóa khắp nơi từ Ninh Ḥa, Nha Trang, Cam Ranh, đến Đà Lạt, Sài G̣n. Năm 1925 ngài trùng tu chùa, năm 1927 đúc đại hồng chung chùa đến nay vẫn c̣n sử dụng.

Tháp Phước Tường 5 tầng gần Cổ Tháp Bửu Dương, là ngôi tháp to và cao nhất trong Khu Mă Tháp. Tháp cao 4,2 m h́nh lục giác. Tầng dưới cùng có cạnh dài 1,86 m, cao 0,92 m, tầng trên cùng có cạnh dài 1 m, cao 0,4 m. Riêng ṭa sen bầu rượu nằm trên đỉnh cao 1,5 m Chung quanh tháp có xây bức thành h́nh chữ nhật cao 0,8 m. Thành phía sau có h́nh ṿng cung cao 1,2 m .

Tháp kiến trúc sắc sảo, trông hùng dũng được tạo lập vào năm 1932.

 

 

 

Đọc:  Xứ Ninh: Thắng Cảnh và Di Tích  - 

 Phần 1       Phần 2       Phần 3       Phần 4       Phần 5     Phần 7   

 Phần 8       Phần  9      Phần 10    Phần 11   Phần 12   Phần 13

 

 

          VINH HỒ
(Orlando, Tháng 10/2004)

Tài liệu tham khảo:

Lược sử Chùa Thiên Bửu, 1993, Ban Hộ Tự và Tổ Sử
Lịch Sử Chùa Huệ Thành Hội Quán, Đường Sơn (Quách Cảnh dịch)
Lịch Sử Chùa Trường Thọ, Ban Hộ Tự
Lịch Sử Chùa Phật Học, Ban Hộ Tự
Sơ Lược Lịch Sử Chùa Khánh Long, Nguyễn Khánh Vân
Tiểu Sử Chùa Sắc Tứ Thiên Ân, Ban Hộ Tự
Lịch Sử nhiều Chùa đăng trên: www.ninh-hoa.com
  <http://www.ninh-hoa.com>
Đôi Nét Lịch Sử về Giáo Họ Mỹ Hoán, Linh mục Trần Văn Điện
Lịch Sử Thánh Thất Đại Cát, Hiền hữu Vơ Sự
Non Nước Khánh Ḥa, Nguyễn Đ́nh Tư
Xứ Trầm Hương, Quách Tấn
Ninh Ḥa Lịch Sử Khái Quát, Nguyễn Văn Thành
Dốc Lết, Dương Tấn Long
Lăng Bà Vú, Thùy Trang
Suối Nước Nóng Dục Mỹ, Phó Đức Lâm
Trở Về Thăm Suối Nước Nóng - Hà Thị Thu Thủy
Đặc san Khánh Ḥa Nha Trang, FL, TX, Nam CA, Bắc CA (nhiều số)
Việt Nam Sử Lược, Trần Trọng Kim
Sài G̣n 300 năm cũ, Nguyên Hương Nguyễn Cúc
Việt Nam Phật Giáo Sử Lược, Thượng Tọa Mật Thể
Lược Sử Phật Giáo Việt Nam, Thích Minh Tuệ