Đầm Nha Phu - Ảnh: Dương Tấn Long

XỨ NINH: THẮNG CẢNH & DI TCH - Vinh Hồ

   
 XỨ NINH:  THẮNG CẢNH & DI TCH

 Phần (1)   |  Phần (2)  |   Phần (3)   |    Phần (4)   |   Phần (5)   |  Phần (6)  Phần  (7)  |

       Phần  (8)  |    Phần  (9)  |   Phần  (10)   Phần  (11)   Phần  (12)     Phần  (13)

  
 
www.ninh-hoa.com

 

Bản ồ Ninh Ha      Biển Đại Lnh     Vũng R      Ni Đ Bia     Đo Cổ M    Cha Xun Tự


Phần 1:
 

Khi ta ở, đất l khu đất ở
Khi ta đi, đất bỗng ha tm hồn
Chế Lan Vin

Xứ Ninh, tức Ninh Ha xưa c tn l phủ Thi Khang, sau đổi thnh phủ Bnh Khang, phủ Bnh Ha, rồi phủ Ninh Ha, chạy di từ Đo Cả đến Ngọc Dim, bao gồm 2 huyện Vạn Ninh, Ninh Ha v 1 phần huyện Khnh Dương ngy nay.

A. THẮNG CẢNH

Xứ Ninh c nhiều thắng cảnh, tức cảnh đẹp c tiếng. Sau đy chng ti xin giới thiệu sơ lược một số thắng cảnh của xứ Ninh như sau:

ĐO CẢ - VŨNG R:

Đo Cả - Vũng R như bng với hnh, Đo Cả nhờ Vũng R m c nt đẹp thơ mộng:

Vũng R xanh thẩm một mu
Nhấp nh buồm trắng về đu chập chờn?
Mũi La sng bạc my vờn
Giữa trời biển rộng tm hồn nhẹ tnh

V Vũng R cũng nhờ Đo Cả m c vẻ đẹp hng vĩ:

Sơn xuyn phong cảnh l đy
Non cao bia tạc đ xy ngn trng

Đo Cả băng qua ni Đo Cả cao trn 400m, di khoảng 10km, chạy ngoằn ngoo giữa một bn l ni cao, một bn l biển su:

V đo Cả ln giồng xuống dốc
Trn rừng gi dưới biển chơi vơi
Ngồi trn xe liếc mắt nhn chơi
Đường khuất khc quanh co nhiều nỗi

Chn Đo Cả  - Ảnh: H Thị Thu Thủy

Theo Việt Nam Sử Lược, v Tr Ton 2 lần đem qun xm phạm bin cương
   nn năm 1470 vua L Thnh Tng thống lĩnh 15 vạn qun đổ bộ Sa Kỳ
   (Qung Ngi) chiếm Kinh đ Tr Bn (Bnh Định) bắt vua Chim l Tr Ton
   đưa về Thăng Long, tướng Chim l B Tr Tri cng tn qun lui về giữ Phan
   Lung (Phan Rang) tự xưng lm vua, sai sứ xin trở lại thần phục nh L, vua
   L sai đặt bia trn ni Thạch Bi để phn định ranh giới Chim-Việt. Đến năm
   1653, Cai cơ Hng Lộc dẫn 3.000 qun vượt đo vượt ni Thạch Bi đnh
   Chim Thnh mở đất Khnh Ha.

Như vậy, ni Thạch Bi tức l ni Đo Cả m dn gian quen gọi l ni Đ Bia:

Chiều chiều my phủ Đ Bia
   Đ Bia my phủ c kia mất chồng


Hn Ho đội mũ
  My phủ Đ Bia
  Cc nhi ku lia
  Trời mưa như đổ

Mũi Nậy c hn Đ Bia
    Bi Mn dựa kề sn trước R
    R ni tấn như đồ
    Vừa nồm vừa bấc biết x pha no?

Vũng R nằm giữa dy ni Varella v ni đo Cả, mặt biển thường yn tĩnh.

Vũng R - Ảnh: Dương Tấn Long    Vũng R - Ảnh: H Thị Thu Thủy

                     Vũng R                        Vũng R nhn từ hướng Đại Lnh

Đo Cả - Vũng R l một cảnh đẹp hiếm c v ni đo v biển cả nằm st bn nhau tới cả chục cy số. Mỗi lần qua đo Cả l dịp để thưởng thức phong cảnh thơ mộng hng vĩ, đi khi cảm thấy sự sống v ci chết chỉ cch nhau một đường tơ khi chiếc xe b trn những ghềnh đ cheo leo như treo trn vực thẳm.

Đo Cả l bức trường thnh thin nhin chia cắt địa hnh địa vật, phn biệt thời tiết kh hậu giọng ni tập qun... giữa bn ny v bn kia đo.

Xin trch một số thơ lin hệ:

Đầu ghềnh mũi Nạy gie ra
  Qua hai mũi ấy đ l R
  Vũng R bốn ma che khuất
  Dựa mặt nồm mặt bắc cũng hay

Đ chồng mấy trượng sao liền
   Tạc dạ gia truyền nối di Hng Vương
   Xui ln một đỗi dặm trường
   R ni thng bốn phương l nh
   Đầu ghềnh mũi Nạy gie ra
   Thn trong c bi hiện l Đầm Mn

Tro ln Đo Cả
   Trng xuống Vạn Gi Tu Bng
   Biết rằng phụ mẫu đnh khng
   Anh chờ em đợi uổng cng hai đng

Con ngựa ta ăn quanh Đo Cả
   Mặt trời chiều bng ng về Đng
   Chẳng th giục m về khng
   Chớ khng cướp vợ tranh chồng người ta
 

BI BIỂN ĐẠI LNH

Gần Đo Cả, thuộc huyện Vạn Ninh, cch huyện lỵ Ninh Ha độ 50km, l một bi biển đẹp v nổi tiếng từ thời vua Minh Mạng. (Xem chi tiết trong bi Xứ Ninh Biển, Bờ Biển v Hải Đảo, cng tc giả). Bi Biển Đại Lnh  - Ảnh: H Thị Thu Thủy

Bi di gần 1km với bờ ct trắng phau hnh lưỡi liềm tiếp gip với đo Cổ M v mũi Hn Gion, c một rặng dương trn bi reo vi vu suốt đm ngy l khu vườn địa đng của tuổi trẻ. Bi cạn, rất thuận tiện để du khch tắm v phơi nắng. Ngoi xa c một hn đảo:

Hn Nưa ngoi biển nhấp nh
Vch đ dựng đứng sng x mấy từng

Bi dựa lưng vo ni Đại Lnh, từ Đo Cả đi vo, bn phải Quốc lộ 1 l ga Đại Lnh, bn tri l lng chi Đại Lnh.

Theo sch Non Nước Khnh Ha, vo năm Thnh Thi thứ 13, c một khch
   du tn Phạm Ngũ Gio qu Thừa Thin ti cao học rộng nhưng cng danh lận
   đận, đến Đại Lnh thấy bi biển xinh đẹp mới dừng bước lập gia vin, ngy
   thng ngao du thơ ti rượu bầu kết bạn với nhiều vị Nho sĩ ở vng Tu Bng,
   Bnh Trung, Vạn Gi, v c biệt ti chữa bệnh đậu ma nn được dn địa
   phương thương mến gọi l "ng Cửu Đậu". Dần dần ng quy tụ được một số
   người tha phương lập ra lng Đại Lnh được nh cầm quyền cng nhận v
   ngy cng pht đạt. Năm 1946 chiến tranh Việt Php bng nổ, lng điu tn,
   dn chng bỏ đi hết, bi biển Đại Lnh rơi vo hoang vu:

Nắng chiều trn ni Đ Bia
Rọi xuống Đại Lnh thn xưa điu tn
Biển chiều ngọn gi lạnh hn
Bng nhn ngư hiện bn hng dương xanh

Từ 200 năm trước, Bi biển Đại Lnh nổi tiếng thủy t sơn minh được người đương thời viết ln những vần thơ hng trng:

Đại Lnh văn vin c nguyệt hạ
Nha Trang xạ hổ loạn vn gian
(Nguyễn Tư Giản, lm quan thời Tự Đức)

Lắng vượn trăng mờ đm Đại Lnh
Bắn hm my rối ni Nha Trang
(Quch Tấn dịch)

Ngy nay Bi biển Đại Lnh l một Trung tm Du lịch của tỉnh Khnh Ha nổi tiếng với vẻ đẹp hoang sơ lng mạn:

Đại Lnh nằm giữa cảnh tin
Một bn nước Nhược một bn non Bồng
Bn em m đỏ mi hồng
Giữa trời biển rộng sng lng xn xao

 

CHA LINH SƠN

Tọa lạc tại thn Hiền Lương, x Vạn Lương, huyện Vạn Ninh, cch Vạn Gi 1,5km. Trước mặt cha l một cnh đồng thong đng c hồ sen rộng, c dng Hiền Lương mơ mng, xa xa ni non chập chờn mờ ảo... thật l một cảnh thơ mộng, thanh thot, hữu tnh!

Vườn cha rộng ri c 2 cy cổ thụ cao vt, cnh l sum s như tn lọng: cy xoi mủ trăm năm đứng trước cha v cy kn 300 tuổi đứng sau cha.

Tổ khai sơn l Ha thượng Đại Bửu, hiệu Kim Cang Đại lo Tổ sư, qu Qung Nam, vo Hiền Lương hoằng php lập cha đc chung năm Cảnh Hưng thứ 22 (1761). Ngi vin tịch năm Gip Thn ngy Mồng Hai thng Chạp, tức năm 1764 thời Cảnh Hưng (1740-1765). Lc ban sơ cha c tn l Sa Long Tự, năm1867 thời vua Tự Đức, cha bị hỏa hoạn được cất lại cải tn l Linh Sơn Tự.

Thời Ty Sơn, Nguyễn nh đnh nhau, cc chung bị tịch thu để đc sng đạn, 2 quả chung cha Linh Sơn được đem giấu dưới lng sng, nhưng khi hết chiến tranh th chỉ tm lại được c quả Tiểu Hồng Chung, cn quả Đại Hồng Chung th chẳng biết tri nơi no.
Trn Tiểu Hồng Chung c khắc hng chữ Hn:

"Cảnh Hưng nhị thập nhị nin,
Tn Tỵ bt nguyệt."

Năm Cảnh Hưng thứ 22 tức l năm 1761 đc chung.

Cha Linh Sơn l một trong những ngi cha cổ nhất ở huyện Vạn Ninh hiện cn quả Tiểu Hồng Chung, v 2 cy cổ thụ l những di tch qu gi.

Năm 1993 chng ti c gh thăm cha, vị Đại đức Trụ Tr l một vị chn tu c đại nguyện muốn xy dựng Linh Sơn Cổ Tự thnh một ngi cha to lớn hiện đại c cổ lầu c mi cong, nn đ ra tận Huế để rước những người thợ danh tiếng từng trng tu phục ha những cng trnh di tch lịch sử ở Cố Đ về để xy dựng ngi cha. Lc đ Cha chưa hon tất nhưng trng rất bề thế c thể l một trong những ngi cha nguy nga nhất của tỉnh Khnh Ha. Chnh vị Trụ Tr đ đnh xe tru ln tận ni cao suốt nhiều năm để tm những loại gỗ qu cưa v chở về lm nước gỗ cho cha. Vườn hoa Bonsai cy kiểng của cha c hng trăm tc phẩm qu gi c tuổi thọ từ hng chục năm trở ln cũng do cng sức của thầy đ lặn lội sưu tầm trn những vng ni đ xa xi. Chnh tm ch v sức lực của Thầy đổ xuống cng với Phật tử gần xa c tm Bồ Đề m Linh Sơn Cổ Tự trở thnh một ngi cha trng lệ bn dng sng Hiền Lương xinh đẹp để du khch đến thưởng ngoạn trong mấy năm qua.

Linh Sơn Cổ Tự cũng l ngi Tổ đnh của hầu hết cc cha trong huyện.

Thin Mụ c dng sng Hương
Cha Linh Sơn c Hiền Lương mơ mng
Hồ sen bt ngt Đạo Trng
Mấy trăm năm trước Kim Cang khơi dng


BN ĐẢO BN SƠN V VỊNH VN PHONG

Từ chn đo Cổ M tại Ninh M c một di ct trắng chạy thẳng ra biển theo hướng Đng Nam di độ 30km, đ l bn đảo Bn Sơn, m ở phần cuối phnh to ghồ ghề như ci đầu rồng đang hả miệng với hai hm răng tua tủa, như muốn nuốt sống hn Đại Dư đang nằm n ngữ trước mặt. Địa hnh cao thấp khng đều gồm cc đụn ct trắng, cc đồi đ thấp, cc mũi, cc trung, cc bi... nối tiếp chạy di từ Ninh M qua Đầm Mn, Bi Giếng... đến mũi Gnh l cuối điểm.

Ảnh:  Dương Tấn Long

Trn bn đảo c nhiều địa danh nổi tiếng như lng Tuần Lễ, đồi ct Vĩnh Giật, dy ni Hn Lớn, mũi Hn Ngang, mũi Đ Chn, mũi Đồi, mũi Hn Ch, mũi Cột Buồm, mũi Gnh, mũi Nai Ba Kn, mũi Cổ C, mũi Đ Sơn, bi Ct Thắm, ring bi Đầm Mn Thượng, bi Đầm Mn Hạ, bi Giếng, lạch Cửa B, lạch Cửa Lớn... l những thắng cảnh c vẻ đẹp tinh khiết, liu trai, nguyn thủy. Cc bi tắm thơ mộng tuyệt vời nằm ẩn mnh dưới những rặng dừa xanh biếc bạt ngn:

Đầm Mn, Bi Giếng, Hn ng
Ai về cho gởi mấy dng thương mang
Hn Gầm sng gi bổ vang
Đồi Ct Vĩnh Giật thổi sang Hn G
Ai về Ninh Đảo, Hn Na
Tấm lng thương nhớ đ ba năm trn

Chung quanh bn đảo Bn Sơn ở ngoi khơi c hng chục đảo nhỏ như Hn Gầm, Đồi Mồi, Hn Kh Đen, Hn Kh Trắng, Hn Đen, đảo Tru Nằm, đảo Cổ C, Hn Lớn, Hn Săng, Hn Mao, Hn Một, Hn Vung, Hn G, Hn Đụng, Hn Mi, Hn Me, Hn Thm, Hn Tai... nổi tiếng nhất l Hn ng, Hn Bịp, Hn Đỏ, Hn Đại Dư.

Tc giả Nguyễn Đnh Tư viết:

"Thế l du khch đ rảo mắt qua một vng khắp vịnh Vn Phong chắc du khch cũng nhận thấy nhiều chỗ cảnh tr rất kỳ th... Nằm trong những ci hang phng mắt ra biển m ngẫm nghĩ việc đời tưởng khng bao giờ muốn trở lại nơi đất liền trược nữa... C những con sơn dương hiền ha sẽ tới chung vui với du khch trong khung cảnh trời my non nước m chẳng hề biết sợ hi... Muốn quan st cho hết cảnh tr lạ lng v kỳ th ở đy, du khch phải dng thuyền vượt qua lạch ny sang mũi nọ, rời đảo ny cập bến kia hng thng mới khắp."

C thể ni giữa trời biển bao la, những hải đảo v bn đảo nằm trong vịnh Vn Phong chẳng khc g cảnh nước Nhược non Bồng trong những cu chuyện thần thoại Phương Đng m chng ta đ đọc được.
 

HN NG

L một hải đảo nằm giữa một ci đầm hnh trn c bờ lồi lm được tạo nn bởi hai nhnh răng cưa ở cuối bn đảo Bn Sơn v hn Đại Dư n ngữ trước Cửa Vạn thuộc huyện Vạn Ninh. Muốn vo Cửa Vạn, vo đầm, vo đảo, phải qua lạch Cửa B ở pha Đng v lạch Cửa Lớn ở pha Ty, nước phẳng lặng như tờ, cảnh tr liu trai ch dị, khng kh tinh khiết như chốn đo nguyn. Nếu bắt một cy cầu cong cong từ bn đảo qua Hn ng giữa đầm th chẳng khc g một hn non bộ. Khu vực chung quanh gồm cả chục hn đảo lớn nhỏ tạo thnh một cảnh tr lạ lng kỳ th giữa vịnh.

Từ Hn ng giong thuyền ra Cửa Vạn dạo quanh vịnh Vn Phong thăm Ninh Đảo, trn đảo c một ngọn ni cao 575m, đứng nhn về pha mặt trời lặn thấy Hn Khi, Dốc Lết hiện ra mờ mờ. Từ Ninh Đảo nếu khng muốn thuyền rẽ tri băng qua lạch Cửa B, mũi Gnh, để đến đảo Hn Tru Nằm ngm bi thơ của ng Kiều:

Tru ai cắc cớ chẳng ăn đồng.
Lc ngc ra nằm giữa biển Đng...

th quay thuyền về hướng Bắc đến viếng đảo Hn Điệp Sơn, m cư dn sống trn đảo được người đất liền gọi l "Dn Đng Hạ".

Tổ tin của họ vốn l những ngư phủ từ M Lai hay Indonsia bị bo tố tri giạt vo đảo đ lu đời. Theo tc giả Trần Bnh Ty, đầu thập nin 30 quan huyện địa phương cho mời tất cả dn đảo tới để lập Sổ Bộ Đinh của lng, quan hỏi đn ng trước đn b sau, nhưng hỏi tn th c m hỏi họ th khng v chẳng ai biết mnh l họ g, cuối cng quan huyện bảo: "Thi đn ng th lấy họ Đinh cn đn b th lấy họ Trần vậy."

Ngy nay, Hn ng l một Trung tm Du lịch của tỉnh Khnh Ha.
 

CHA GIC HẢI TRN NI PHỔ Đ
 

Ai ngang qua ni Phổ Đ
Thăm cha Gic Hải viếng ta Quan m
(Thanh Trc)

Cha Gic Hải v Điện Nam Hải Quan m do Thượng tọa Vin Gic lập trn ni Phổ Đ, thuộc lng Xun Tự, huyện Vạn Hưng, huyện Vạn Ninh. Ni Phổ Đ l ngọn ni hnh voi nằm st biển, cạnh Quốc lộ 1. Từ mặt tiền của Thiền viện nhn ra biển, một vng biển nước mnh mng xa xa c Hn Ho n ngự, bn cạnh l ni Chn Cụm, bn tả l Hn Đ, trng như lưỡng long triều nguyệt bi yết Phật Đi. Trước 1975, Xun Tự l nơi du ngoạn l tưởng ở xứ Ninh.

Xin trch vi cu thơ cảm tc:                                     

      Phổ Đ c phải ci Ty Thin
   Tượng ni Qun m php diễm truyền
                (Đo Chi Tin)

Chnh đy, phải lắm, cảnh Ty ThinCha Gic Hải - Ảnh: H Thị Thu Thủy                   Cha Gic Hải
    Thắng tch danh lam tự cổ truyền
                          (Vin Gic)

Viếng cảnh Xun Sơn yết Phật Đi
      Xa la bể khổ sạch trần ai
    Ni my ba pha m đềm nhỉ
  Thiền viện mấy ta đẹp đẽ thay
             (Mai Phong)
 

NI BA NON

Tọa lạc tại Vạn Ninh l tn m dn gian quen gọi, v ni c 3 ngọn cao cht vt nằm tại vng bin giới Ph, Khnh:

Ng ln đỉnh ni Ba Non
   Cng cha nghĩa mẹ lm con phải đền    Ni Ba Non - Ảnh: H Thị Thu Thủy       
   Ni Ba Non - Vạn Gi

Ng ln đỉnh ni Ba Non
   Tnh phu phụ phải sắt son một lng

Chiều chiều trng đỉnh Ba Non
   Chồng Nam vợ Bắc ho hon thng ngy
   Chiều chiều trng cnh c bay
   Chim bay về ni gi may lạnh lng

Nhưng sch Đại Nam Nhất Thống Ch ghi l Ni Tam Phong. Căn cứ vo bản đồ trong sch, Tam Phong l 3 ngọn ni:

Trấn Sơn hay Hn Giữ (1.264m) l ngọn cao nhất
Honh Sơn, hay Hn Ngang (1.128m), nằm về pha Đng
  của Hn Giữ.
Hộ Sơn, hay Hn Gip m dn gian quen gọi l Hn Git (1.127m)
  nằm về pha Nam của Hn Ngang.

Chung quanh c nhiều ni non triều quy, kh thế hng vĩ.

Ở giữa ni Ba Non v ni Đại Lnh c ni Gian Nan, cn gọi l ni Cục Kịch, trn ni ny c đo Cục Kịch l đường xuyn sơn qua lại giữa 2 tỉnh Ph, Khnh trước khi c đường đi qua đo Cả được gọi l đường Gia Long thế ni rất hiểm trở.

Năm 1795, tướng Ty Sơn l Trần Quang Diệu vy thnh Din Khnh, Nguyễn nh đem qun cứu viện, sai Tống Viết Phước giữ Đại Lnh, V Văn Lượng đng trn ni Cục Kịch để chận đường tiếp viện của Ty Sơn v đường rt lui của Trần Quang Diệu. Nguyễn nh từ Nha Trang đnh thốc ln. Lc ny ở Kinh Thnh Ph Xun c nội biến, Trần Quang Diệu phải bỏ thnh Din Khnh về cứu Ph Xun, rt về pha đo Cục Kịch, vượt qua bức thnh thin nhin tạo bởi ni Ba Non, ni Gian Nan, ni Đại Lnh, ni Đo Cả th sợ hao binh tổn tướng, nn T.Q. Diệu quyết đnh mạnh xuống mặt biển để mở trng vy m đi.

Trong 9 năm khng Php, địch qun bị tiu diệt rất nặng tại vng ni ny, sau Hiệp định Genve, khi đi ngang qua Đại Lnh người ta nhn thấy nhiều xe tăng thiết gip địch cn nằm ngổn ngang dưới chn đo.

Ni Ba Non gip với ni Hoa Sơn, ni Đồng Cọ, ni Đại Lnh về pha Đng, gip với Hn Đ Chồng, Hn ng, Hn Cha của Ph Yn về pha Bắc, gip với Hn Chảo, Hn Cht về pha Ty Nam.

Ni Ba Non l 3 ngọn ni xinh đẹp cng đứng trn một căn đế giống như 3 chị em cng sống trong một mi nh biết đon kết thương yu lẫn nhau:

Một non em đứng một mnh
Ba Non em đứng hữu tnh biết bao
Một non ring lẻ c lao
Ba Non em đứng pha no cũng tươi
Một non em đứng mồ ci
Ba Non em đứng giữa trời đẹp xinh
Một non một bng một hnh
Ba Non c bạn c mnh c ta

Ni Ba Non nổi tiếng ở xứ Ninh. Ring ba chữ "ni ba non" l một cụm từ chỉ địa điểm nơi chốn xa xăm vời vợi:

Ngy ngy thng thng năm năm
Anh đi tm trầm tận ni ba non
Trời trời nước nước non non
D xa xi mấy vẫn son sắt tnh

 

Đọc:  Xứ Ninh: Thắng Cảnh v Di Tch  - 

 Phần 2      Phần 3      Phần 4      Phần 5      Phần 6    Phần 7  

 Phần 8      
Phần  9      Phần 10    Phần 11   Phần 12   Phần 13

 

 

          VINH HỒ
(Orlando, Thng 10/2004)

Ti liệu tham khảo:

Lược sử Cha Thin Bửu, 1993, Ban Hộ Tự v Tổ Sử
Lịch Sử Cha Huệ Thnh Hội Qun, Đường Sơn (Quch Cảnh dịch)
Lịch Sử Cha Trường Thọ, Ban Hộ Tự
Lịch Sử Cha Phật Học, Ban Hộ Tự
Sơ Lược Lịch Sử Cha Khnh Long, Nguyễn Khnh Vn
Tiểu Sử Cha Sắc Tứ Thin n, Ban Hộ Tự
Lịch Sử nhiều Cha đăng trn: www.ninh-hoa.com
  <http://www.ninh-hoa.com>
Đi Nt Lịch Sử về Gio Họ Mỹ Hon, Linh mục Trần Văn Điện
Lịch Sử Thnh Thất Đại Ct, Hiền hữu V Sự
Non Nước Khnh Ha, Nguyễn Đnh Tư
Xứ Trầm Hương, Quch Tấn
Ninh Ha Lịch Sử Khi Qut, Nguyễn Văn Thnh
Dốc Lết, Dương Tấn Long
Lăng B V, Thy Trang
Suối Nước Nng Dục Mỹ, Ph Đức Lm
Trở Về Thăm Suối Nước Nng - H Thị Thu Thủy
Đặc san Khnh Ha Nha Trang, FL, TX, Nam CA, Bắc CA (nhiều số)
Việt Nam Sử Lược, Trần Trọng Kim
Si Gn 300 năm cũ, Nguyn Hương Nguyễn Cc
Việt Nam Phật Gio Sử Lược, Thượng Tọa Mật Thể
Lược Sử Phật Gio Việt Nam, Thch Minh Tuệ