Sng Dinh  Qua G Muồng -  Photo:  Dương Thị Mai

XỨ  NINH  SNG  NGI  -  Vinh Hồ

 
    XỨ NINH SNG NGI - Phần (1)   |    

 XỨ NINH SNG NGI - Phần (2)
   |

                                                                                       www.ninh-hoa.com

 

Bản ồ Ninh Ha                     Ảnh:   Sng Dinh            Ảnh: Cuối Nguồn Sng Dinh   


Phần 1:
 

Xứ Ninh tức Ninh Ha xưa c tn l phủ Thi Khang (sau đổi l phủ Bnh Khang, Bnh Ha, rồi Ninh Ha) chạy di từ Đo Cả đến Ngọc Dim, bao gồm 2 huyện Vạn Ninh, Ninh Ha v 1 phần huyện Khnh Dương ngy nay.

V dy Trường Sơn chạy gần biển nn sng ngi xứ Ninh đa số l những con sng nhỏ hay suối, sau đy chng ti xin giới thiệu theo thứ tự từ Bắc vo Nam như sau:
 

SUỐI ĐẠI LNH

Pht nguyn từ ni Đại Lnh (cao 626m), ngắn v cạn, chảy ra biển tại dưới chn Đo Cả.

Xe qua Đo Cả sng vang
Qua suối Đại Lnh gi cng lạnh hơn
Từ khi nước biết tuổi non
Trăng thu vằng vặc dạ cn nhớ mong

SNG T HA

Cn gọi l sng Tu Bng di độ 12 km, pht nguyn từ ni Cục Kịch, bin giới Ph Yn, chảy qua Tu Bng rồi ra cửa Hải Triều thuộc vũng Tru Nằm, vịnh Vn Phong. Phần trn thượng nguồn mang tn suối Sổ c đập Sổ.

                                           Mai về hỏi ni hỏi sng
                                           V đu Vạn Gi, Tu Bng lỡ lng?
                                           Mai về hỏi phượng hỏi hong
                                           V đu Hội Khnh, Ph Cang chia la?

SNG BNH TRUNG

Sng Bnh Trung di độ 20km, pht nguyn từ ni Ba Non (cao 1264m) chảy qua Tứ Chnh, Trung Dng, Bnh Trung, rồi chảy xuống cửa Gốc, vịnh Vn Phong. Trn nguồn c suối C.

Bnh Trung dng nước xanh trong
Chảy về Trung Dng, Vn Phong, Thi Bnh
Anh với em đẹp mối duyn tnh
Đợi ma cau chn sẽ trnh mẹ cha

SNG VẠN GI

Pht nguyn từ đồi 349 chảy qua Ph Cang đổ ra cửa Tn Mỹ, vịnh Vn Phong.

                                          Dng sng Vạn Gi mơ mng
                                          Chảy về đồng la Ph Cang trẻ mu
                                          Duyn ta chẳng biết về đu?
                                          V ngho tm phải l trầu, trầu khng

SNG HẬU

Cn gọi l sng An Lương, hay sng Hiền Lương di độ 18 km. C 2 nguồn: một từ ni Ba Non (cao 1264 m), một từ ni Hn Chảo (cao1564 m) chảy qua khỏi thn Hiền Lương rồi hợp với nhnh kia đổ xuống cửa Gi, vịnh Vn Phong.

Sng Hậu từ ni Ba Non
Chảy về cửa Gi dạ cn thương mong
Ba Non nhưng chỉ một lng
Thng ngy vẫn đứng trng dng sng tri

SNG DINH:

Bắt nguồn từ ni Vọng Phu (cao 2051m), ni Đa Photo: Dương Thị MaiĐa (cao 1709m), v bin giới Ph Yn, chảy ra cửa H Lin vịnh Nha Phu di độ 51km tnh từ ni Vọng Phu đến cửa H Lin.

Sch "Đại Nam Nhất Thống Ch"ghi l sng Vĩnh Ph, hay sng Vĩnh An. V chảy qua Thị trấn Ninh Ha nn cũng c tn l sng Ninh Ha.

Cch nay trn 300 năm, tỉnh Khnh Ha xưa c tn l dinh Thi Khang, cơ quan cai trị đng tại địa phận Ninh Ha ngy nay, v sng chảy qua trước Dinh quan Thi Th nn dn chng gọi l sng Dinh.

  Sng Dinh c 3 phụ lưu:

         Sng Ci di độ 43 km, bắt nguồn từ Ni Vọng Phu, chảy theo hướng Bắc-Nam
          chừng 14 km th đổi hướng Ty Bắc - Đng Nam, đoạn ny di độ 29km chảy
          qua cầu Dục Mỹ băng qua địa phận cc x Ninh Xun, Ninh Bnh, Ninh Phụng,
          qua cầu Bến Gnh rồi nhập vo sng Dinh tại Họng Ng Ba. Tại Cy số 5 thuộc
          x Ninh Xun c đập đc Cy Số Năm, cn gọi l đập Bảy X cung cấp nước
          cho 7 x: Ninh Xun, Ninh Phụng, Ninh Bnh, Ninh Quang, Ninh Hưng, Ninh Lộc,
          Ninh H. Vo ma lụt dng nước sng Ci đỏ ngầu chảy cuồn cuộn.

   Trn thượng nguồn c Thc Bay, hồ Ea Krong Rou, hồ B. Ma Đng, suối Nước Nng
   Dục Mỹ.

Nhn về ni Vọng Phu xa
Sng ngời một di lụa l đẹp tươi
Thc bay uốn lượn giữa trời
Nghn năm cn ht những lời yu thương

Tại địa phận x Ninh Xun c Suối Trầu, cn gọi l suối Đ Cng di độ 12km pht nguyn từ ni T Lang (365m) chảy vo sng Ci cch Cầu Đỏ chừng 2km về pha hạ lưu. Trn suối Trầu c đập đc Suối Trầu, pha trn đập c hồ nước rộng gọi l Lng hồ Suối Trầu.

                                          Chảy từ ni Vọng Phu xa
                                          Sng Dinh sng Ci chỉ l một thi
                                          Sng Dinh thẳng một dng tri
                                          Sng Ci nước đỏ giữ lời sắt son
                                          Đm Thu ni Vọng Phu buồn
                                          Gởi về sng cũ nửa vầng trăng xưa

      Sng Đ, hay sng Cy Sao, sng Đồng Hương, sng Tn Lm, hay sng Đục,
         di độ 30km, bắt nguồn từ ni Đa Đa (cao 1709m), chảy xuống Bun Lc, băng
         qua cầu Cy Sao, cầu K, đập Điềm Tịnh, cầu Sng Đục, nhập vo sng Dinh
         tại Họng Ng Ba, sng băng qua cnh đồng Ninh Thn, Ninh Phụng, v nước
         ruộng chảy ra, dng nước đục quanh năm nn sng c tn l sng Đục:

Đầu nguồn sng Đ, Tn Lm
Cuối nguồn sng Đục em nằm bn thn
Thng Ging đồng la xanh rờn
V em chịu đục nn đồng la xanh

    Sng Lốt hay sng Lớp, hay sng Đ Bn di độ 37 km, bắt nguồn từ bin giới
      Ph Yn chảy qua vng rừng ni Đ Bn, đổ vo Lng Hồ Đ Bn (di trn 2 km,
      rộng trn 1km), đoạn sng ny tn l sng Đ Bn di độ 14km. Đoạn kế tiếp tn
      l sng Lốt di độ 23km từ Lng hồ Đ Bn chảy qua địa phận cc x Ninh An,
      Ninh Trung, Ninh Đng, Ninh Phụng nhập vo sng Dinh tại Họng Ng Ba.

     Trong ba nhnh sng, nước sng Lốt trong nhất, nhưng vo ma mưa dng nước
     cũng hung dữ nhất, chảy cuồn cuộn ko theo nhiều bọt bo gỗ mục hợp cng
     2 nhnh sng kia gy lũ lụt trong cc thng Tm, Chn, Mười L.

                                        Chảy từ bin giới Ph Yn
                                        Chảy qua hồ Đ Bn trn thượng nguồn
                                        Thng Mười dng nước đin cuồng
                                        Quang Đng, Vĩnh Ph con đường thnh sng

    Trn thượng nguồn Sng Lốt tại vng Ha Sơn, x Ninh An c bến Miễu, bến Cy
    Sung, thc Knh Knh, thc Dao, thc Ci Chỏ:

Sng đứng trn giồng C Bốn ngng
Chiều ngồi dưới thc Knh Knh trng
Sng Dinh, sng Lốt tn sng ấy
Ai đặt chi hai để nặng lng

Tại x Ninh Trung c bến Cy Gạo, tại thn Ph Văn c Cầu Ph Văn hay cầu Chn Nại, tại Ph Bnh c xe nước ng Tổng Su, bến Năm L hay bến Sau Cha, tại Điềm Tịnh c bến Năm Son, bến Năm Xanh, bến ng Tạ, bến M U, bến B Đa.

Bắt nguồn từ đỉnh Ba Non
Qua hồ qua trảng qua trung qua ghềnh
Thc Dao, Ci Chỏ, Knh Knh
Chảy qua Giồng Cốc, về bn Cung Ha
Thạch Sơn, Quảng Thiện, Ph Gia
Xuống M U, Họng Ngả Ba nhập bầy
Sng Dinh tn gọi từ đy
Đẹp như ngọc thủy thng ngy nhẹ tri
Nghĩa sng gắn b đời đời
Tnh sng m ả như lời mẹ ru

Họng Ng Ba ở cuối lng Điềm Tịnh, x Ninh Phụng l nơi gặp gỡ của sng Ci, sng Đ v sng Lốt. Từ đy sng mang tn sng Dinh tiếp tục chảy qua Cầu Sắt, Cầu Dinh, Thị trấn Ninh Ha, Cầu Mới Cải lộ tuyến , cầu Chợ Nhỏ Ninh Ph-Ninh Giang, qua địa phận cc x Ninh Giang, Ninh Ph rồi ra cửa H Lin vịnh Nha Phu, di độ 8km, c bến B Lp, bến ng Đm, lổ lở gần Nh Thờ. Đập Chị Trừ mới xy cch cầu Dinh 300m về pha hạ lưu nối Vĩnh Ph v Xm Rượu cấp nước cho x Ninh Đa, Ninh Hiệp. Đập L ng Tư gần Cầu Mới Cải lộ tuyến giữa Ninh Giang, Ninh Đa v Thị trấn Ninh Ha. Đập đc Ninh Giang cấp nước cho x Ninh Giang, Ninh Đa, Ninh Ph. Đập Bờ Trang thuộc lng Bằng Phước x Ninh Ph.

Ra gần tới biển, c 1 chi lưu tn l suối Dng pht nguyn từ Ninh Sơn chảy dọc chn ni theo hướng Bắc-Nam qua thn Tn Kiều rồi đổ vo sng Dinh.

Sng Dinh chảy qua Thị Trấn l tri tim của huyện Ninh Ha nn trở thnh một hnh ảnh m đềm mt ngọt trong lng mọi người Ninh Ha, đi khi cũng l nỗi niềm tm sự của khch tnh si:

Sng Dinh c ba ngọn nguồn
Tm em lội suối băng trung di dầu
Tm em chẳng thấy em đu
Dưới sng nước chảy trn cầu xe qua
Tm em ngy thng phi pha
Trăng xưa bến cũ sương sa lạnh lng

Trong bi "Sng Dinh Qua Thơ Ca" đăng trn www. Ninh-Ha.Com, tc giả Dương Tấn Long viết:

"Tnh đến cuối năm 2003, ti đ c trong tay hơn 70 bi thơ, văn, bin khảo ni về sng Dinh, một số lượng đng nể! Chưa chắc g những con sng lớn khc trn đất nước Việt Nam c số bi thơ, văn nhắc đến nhiều như vậy."

V đến thời điểm viết bi ny, số tc phẩm v tc giả nặng lng với sng Dinh chắc chắn cn tăng nữa. Người đầu tin nhắc đến sng Dinh như những lời tnh tự nồng nn tưởng khng ai khhc hơn Hnh Phước Lin, một nhạc sĩ ti hoa của đất Ninh Ha:

Bnh thường bnh thường thi, như dng sng Dinh tri...
Nhưng nếu ti xa dng nước xanh qu nh
Th trọn đời ti sẽ ngho đi nỗi nhớ
Như con sng phơi bi ct hoang cằn kh

(Ơi Con Sng Dinh, nhạc của Hnh Phước Lin)

Nổi tiếng từ đầu thập nin 80, tại Ninh Ha thời bấy giờ ai m chẳng nghe nhạc phẩm ấy t nhất một lần trong ngy qua ln sng của Đi Pht Thanh Ninh Ha, thậm ch ở những vng cng cốc thm sơn như Ha Sơn, Lổ Go, Đ Bn, ti cũng đ từng nghe nhiều người ht ln bản nhạc ny với niềm say m chất ngất.

Quả thật giữa rừng xanh ngồi trong tp lều xiu quẹo lợp hờ bằng mấy tấm tranh, v một trăm phần trăm chừng vi chung "nước mắt qu hương" th cn g buốt tim hơn khi nghe:

"Nhưng nếu ti xa dng nước xanh qu nh th trọn đời ti sẽ ngho đi nỗi nhớ..." Nhạc đ hay m lời th lại quyến rũ. Ngho đi nỗi nhớ! Ngho tiền bạc, ngho từ i nghĩa nhn, giờ lại ngho thm cả nỗi nhớ? Lẽ no HPL cũng l một nh tin tri biết trước được tnh cảnh xt xa của một triệu người la bỏ qu nh?

Lời nhạc đan quyện với những cung bậc trữ tnh tha thiết chơi vơi đ chấm dứt, nhưng trong ti hnh ảnh "con sng phơi bi ct hoang cằn kh" vẫn hiện hữu, tồn đọng, cn đ với bao ấn tượng bồi hồi... những niềm suy tư trăn trở về thn phận con người thể hiện qua dng sng như dng đời cứ chảy tri trong tận cng của lẻ loi đơn độc... Đ hơn 20 năm dng sng Dinh vẫn chảy tri lặng lờ trong ci miền v thức sầu muộn, để rồi hm nay từ một ci nhn mới của một nữ tc giả mới đương ở độ tuổi trăng trn từ một nơi no đ bn kia nửa vng tri đất vọng về... trong ti con sng Dinh đột nhin chuyển mnh đầy nữ tnh v sng tạo, bi ct hoang cằn kh biến mất nhường chỗ cho sắc mu dịu dng lung linh diễm ảo của tuổi trẻ, ước mơ v hy vọng:

Bo sng Dinh trng đẹp lắm
Tm xanh nụ vng nh nhẹ tri...

(Bo sng Dinh, thơ Nguyễn Phương Linh)

Ơi Con Sng Dinh! Tiếng gọi thầm sng như người yu dấu của Lin ngy no, nay được Phan Đng Thức lập lại như một điệp khc tnh mun thở:

                                Đến Mỹ Hiệp em tn gọi sng Dinh
                                Ngoan ngon chậm nguồn bn bờ Vĩnh Ph
                                Em l gương soi bao ln tc rũ
                                T o trinh nguyn nhịp bước qua cầu

                              (Ging Sng Tnh Tự, thơ Phan Đng Thức)

Thời tiền chiến Nam Trn đến Huế lm thơ ca ngợi sng Hương:

Thuyền nan đủng đỉnh sau hng phượng
C gi Kim Lung yểu điệu cho

Chiếc thuyền nan, hng phượng vĩ v c gi Kim Lung yểu điệu cho... đ lm cho dng sng Hương thm xinh đẹp trữ tnh!

Nay Phạm Tn An Ninh đến Ninh Ha lm thơ ca ngợi sng Dinh:

Con sng Dinh chảy qua cầu Sắt
Ma H Ninh Ha nắng mờ con mắt
Ti đứng nhn em đội nn qua cầu
(Gởi c học tr bn sng Dinh thuở ấy, thơ Phạm Tn An Ninh)

nh nắng H v c nữ sinh ngy thơ mặc o di trắng đội nn trắng qua cầu... đ t điểm cho dng sng Dinh thm m đềm thơ mộng. V ở nơi phương trời xa c một người cũng vừa bất gic ln tiếng gọi:

- Ơi con sng Dinh!

 

 

Đọc tiếp:             Xứ Ninh Ni Non  -   Phần 2         

 

          VINH HỒ
(Orlando, thng 9/2004)

Ti liệu tham khảo:

         Sng Dinh, bi sưu khảo của Dương Tấn Long
         Ninh Ha Địa L Khi Qut, bi sưu khảo của Nguyễn Văn Thnh
         Non Nước Khnh Ha, sch của Nguyễn Đnh Tư
         Xứ Trầm Hương, sch của Quch Tấn