XỨ  NINH  NI  NON  - Vinh Hồ

 
   XỨ NINH NI NON - Phần (1)     |     XỨ NINH NI NON - Phần (2)  |

   XỨ NINH NI NON - Phần (3)    |  
 ĐỊA L KHI QUT Nguyễn Văn Thnh   
           
           
www.ninh-hoa.com

 

Bản ồ Ninh Ha          Ảnh Ni Vọng Phu          Ảnh: Ni PHỔ Đ -Van Gi


Phần 1:
 

Xứ Ninh, tức Ninh Ha xưa c tn l phủ Thi Khang chạy di từ o Cả đến Ngọc Dim, rộng khoảng 2.051km2 gần bằng phn nửa diện tch tỉnh Khnh Ha.

Tỉnh Khnh Ha thuộc miền Nam Trung Phần nằm giữa vĩ tuyến 12 v 13, chạy dọc bờ biển từ o Cả đến mũi C Tin di khoảng 120km, pha ng gip biển, pha Ty gip ắc Lắc, Tuyn ức, ni rừng chiếm 15/16 diện tch, hnh dạng giống như ci bầu rượu, dưới chn ni ại Lnh rộng chưa tới 1km, vng Ninh Ha, Din Khnh, Vĩnh Xương c chỗ rộng tới 5, 6 chục km, vng Cam Lm cn chừng 15km.

Theo sch Non Nước Khnh Ha viết năm 1968, diện tch ton tỉnh l 5.997 km2, bằng 1/60 diện tch ton quốc, chia ra như sau:

                                            Vạn Ninh:        618 km2
                                            Ninh Ha:       1049 km2
                                            Khnh Dương: 1384 km2
                                            Vĩnh Xương:     296 km2
                                            Din Khnh:    1364 km
2
                                            Cam Lm:         948 km2
                                            Cam Ranh:        338 km2


Hiện nay, tỉnh Khnh Ha c huyện Vạn Ninh, Ninh Ha, Khnh Vĩnh, Din Khnh, Khnh Sơn, quần đảo Trường Sa, thnh phố Nha Trang, v thị x Cam Ranh. Hải cảng Cam Ranh l một qun, thương cảng nổi tiếng trn thế giới.

Diện tch xứ Ninh l 2.051 km2 (đ trừ đi 1000 km2 của tỉnh ắc Lắc sp nhập vo quận Khnh Dương, cộng thm 290 km2 bị cắt giao cho tỉnh Ninh Thuận).

Ni Non xứ Ninh trng điệp c nhiều honh sơn ăn ra tận biển lm cho xứ Ninh đẹp như một bức tranh sơn thủy:

ường v xứ Vạn xứ Ninh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ

Khi đến địa đầu tỉnh Khnh Ha, du khch lọt vo một vng ni non hiểm trở nối tiếp nhau chạy đến st biển c ngọn cao gần 2.000 m quanh năm my phủ, l bức thnh thin nhin vĩ đại, ranh giới của 2 tỉnh Ph, Khnh, thời vua L Thnh Tn (1470) c tn l ni Thạch Bi, ni Bia, nay l ni Tam Phong, ni ại Lnh, ni o Cả.

Chiều chiều my phủ Bia
Bia my phủ c kia mất chồng
 

NI O CẢ: cao 407 m nằm st biển.

o Cả băng qua ni ny di khoảng 10 km chạy ngoằn nghoo giữa một bn l vch ni cheo leo, một bn l Vũng R su thăm thẳm. ường hầm xe lửa ăn thng qua lng ni. Trn đỉnh đo xưa kia c trạm Ph Ha, nơi dừng chn của khch bộ hnh trn đường thin l, c qun nước nh trạm bằng tranh, c những người phu trạm lực lưỡng. ứng trn đo nhn về pha Nam, thấy xa xa l ại Lnh, Tu Bng.

Phong cảnh ại Lnh nổi tiếng từ lu. Năm 1836 Vua Minh Mạng sai chạm hnh ại Lnh vo Tuyn đỉnh, l 1 trong 9 đỉnh bằng đồng để trước sn Thế Miếu ở Cố . Năm 1853 thời vua Tự ức, ại Lnh được liệt vo Tự iển.

Qua khỏi o Cả du khch vo đến ni ại Lnh.

NI ẠI LNH: cao 626 m nhiều đ, cy cối dy đặc nằm thu mnh vo trong nhường chỗ cho ga ại Lnh. Ni chạy dọc theo bờ biển nối liền đo Cả với đo Cổ M.

o Cổ M băng qua ni Cổ M, thấp, ngắn, chạy st biển, cch đo Cả độ 4 km, phong cảnh nn thơ.

NI CỔ M từ ngoi biển nhn vo c hnh thể giống như cổ ngựa. St liền với ni ại Lnh v ni Cổ M l ni ồng Cọ (Ph Mỹ).

NI ỒNG CỌ: cao cht vt thường c my m bao phủ, buổi chiều hay mưa, nn c cu "Mưa ồng Cọ". Nối liền với ni ồng Cọ c ni X.

NI X: cao 680 m, tn chữ l T H, dưới chn ni xưa kia c trạm Ha M nay l Quốc lộ 1. i xe lửa vo khi chui khỏi hầm Cổ M du khch sẽ thấy ni X nằm bn tay phải, tiếp theo ni X l ni Hoa Sơn.

NI HOA SƠN: cao 728 m ở pha Ty Tu Bng (Vạn Khnh) xưa gọi l Hoa Sơn hay T Sơn, sau đọc trại thnh Tu Hoa, Tu Bng, chạy di từ Tu Bng đến Gnh B. Dưới chn ni l đường Gia Long, c trung Hụt, nay gọi l trung Tn Dn v trung chạy qua thn ny. Nơi ny xưa kia nổi tiếng nguy hiểm v c nhiều cọp thường ra rnh bắt khch bộ hnh, nn ai qua trung được bnh an th cũng giống như người chết hụt vậy, đặt trung Hụt l c nghĩa như thế. Giữa ni X v ni Hoa Sơn c nguồn sng Tu Bng, trn nguồn c ập Sổ, nguồn ny ăn su vo ni ồng Cọ.

Gnh B ở dưới chn ni cch biển gần 3km, gọi Gnh B l v xưa kia biển ăn st chn ni, những tảng đ to bị sng gi đnh mn lẳn hiện vẫn cn, c 1 ci hồ rất lớn chảy theo mương Vĩnh Huề vo cnh đồng Tứ Chnh, Mỹ Cang.

Tu Hoa hay Tu Bng nổi tiếng nhiều gi do ở pha Ty Bắc địa hnh đang cao như một bức trường thnh bỗng nhin c một chỗ hạ thấp xuống thnh thung lũng, nn gi Lo, gi Bấc tha hồ thổi. Gi Lo (vo ma Hạ) thổi qua Tu Hoa nn c cu "Gi Tu Hoa". Gi Bấc (vo ma ng) thổi qua thung lũng pha Ty Bắc nơi đ gọi l Eo Gi. Gi Lo gi Bấc đều thổi tới Tu Bng nn Tu Bng c tn l Tụ Phong Xứ, nghĩa l nơi tụ gi, gi thổi o o suốt ngy suốt thng. ến Tu Bng du khch nghe 2 cu ht ru em phổ biến:

                   Gi đu bằng gi Tu Bng
                    Thương ai bằng thương cha, thương mẹ, thương chồng, thương con
 

                  Bước ln o Cả
                   Trng vo Vạn Gi, Tu Bng
                   Biết
rằng cha mẹ đnh khng?
                   Anh chờ em đợi uổng cng hai đng

Qua khỏi Gnh B đi ln l ni Dốc Mỏ.

NI DỐC MỎ cao 1.015 m, tại ni ny c con đường mn xuyn sơn đi qua Ph Yn, những năm khng chiến

1945-1954 giặc Php bỏ thy tại đy rất nhiều. Năm 1947, cụ Mai Phong c lm một bi thơ trn đường tản cư chạy giặc như sau:

Dặm đường Dốc Mỏ nghĩ m gh
Chồng chất non cao đ tứ bề
Chim th vắng tanh cy rậm rạp
Gi mưa rng r nước l th
Ln đo vượt suối bao nguy hiểm
Gối gi nằm sương đ chn chề
Trăm đắng ngn cay ta chẳng nệ

Quyết dnh độc lập sớm đem về.


Từ Dốc Mỏ đi vo l ni Hc Chim.

NI HC CHIM: cao 903 m ở pha Ty Vạn Gi chỗ ga xe lửa đi ln. Qua khỏi ni sẽ đến thn Xun Sơn chẳng khc g một Trng Khnh hay một iện Bin Phủ v tứ bề ni non bao bọc chỉ c 1 con đường độc đạo đi ra.

NI BỒ : cn gọi l Phổ cao 292 m thuộc thn Xun Tự, x Vạn Hưng, trng giống như con voi, sườn ni lồi lm, pha ng c một ngọn ni nhỏ hơn tn Dốc Thị. Năm 1956, Thượng Tọa Vin Gic xy dựng ngi cha Gic Hải v Điện Nam Hải Quan m trn ni Phổ Đ:

Ai ngang qua ni Phổ Đ
Thăm cha Gic Hải viếng ta Quan m

(Thanh Trc)
 

NI DỐC THỊ: tn chữ l Phin L, Quốc lộ 1 băng qua ni ny tại đo Dốc Thị.

o Dốc Thị, tức đo Xun Tự chỉ như một con dốc.

Ni Bồ v ni Dốc Thị trng giống như hai chị em. Thời Php, nghĩa qun Cần Vương do Trần ường chỉ huy đng tại ni Bồ khống chế đo Dốc Thị để chống giặc Php cn ghi những chiến cng oanh liệt.

NI CHA: thấp, cng một sơn mạch với Bồ , Dốc Thị cn lưu t dấu tch thnh lũy Chim Thnh, trn ni xưa kia c một ngi cha.

NI QUN: cn gọi l ni Mỹ Ngọc, ni Dn, cao 473m, mặt Ty ni trng điệp chạy tới Ha Quỳnh. Xưa c một vị Thiền sư tu trn ni đ gip khch bộ hnh c chỗ nghĩ chn, ngi che một qun tranh dưới chn ni cạnh đường thin l. Những g đống dưới chn ni c 9 nổng đất cao gọi l Chn Cụm.

NI EN: cao 617 m thuộc x Vạn Hưng, nằm ở pha Ty ni Qun gip huyện Ninh Ha. Mu đ đen chy, c nhiều chướng kh từ trong khe ni bốc ra. Trn ni hiện cn những dấu tch thnh lũy Chim Thnh gọi l Thnh Hời. Dưới chn ni l lng Chu v cnh đồng của thn Xun Sơn, vng ny xưa kia l bi chiến trường oan kh tch tụ lu ngy sinh ra quỷ qui.

Gip với ni Hoa Sơn v ni ồng Cọ về pha Ty l ni Ba Non, sch ại Nam Nhất Thống Ch ghi l ni Tam Phong.

NI TAM PHONG: nằm giữa 2 tỉnh Ph, Khnh gồm c 3 ngọn cao cht vt nn dn địa phương gọi l ni Ba Non:

Ng ln đỉnh ni Ba Non
Cng cha nghĩa mẹ lm con phải đền


(Ca dao)

Ba ngọn đ l:

                 HN GIỮ cn gọi l Trấn Sơn, cao 1.264 m.
                 HN NGANG cn gọi l Honh Sơn, cao 1.128 m.
                 HN GIP cn gọi l Hn Git, hay Hộ Sơn, cao 1.127 m.

Chung quanh, nhiều ni non triều quy c hng kh ngất trời nằm gip tỉnh Ph Yn, thuộc hệ thống dy ni Vọng Phu. Ni Ba Non gip với ni Hn Chồng, Hn ng, Hn Cha ở Ph Yn, ở giữa c đo Cục Kịch l con đường mn xuyn sơn qua lại giữa hai tỉnh trước khi c đường đi qua đo Cả, m người ta thường gọi l đường Gia Long. Thế ni hng vỹ, ngy xưa triều đnh nh Nguyễn c đặt điển lệ, hng năm quan đầu tỉnh phải đch thn đến tận nơi cng tế rất trọng thể.

 

Đọc:  Xứ Ninh Ni Non  -   Phần 2          Phần 3        Khi Qut

 

          VINH HỒ
(Orlando, Thng 7/2004)

Ti liệu tham khảo:

- Non Nước Khnh Ha, Nguyễn nh Tư, Nh xuất bản Thanh Nin, 2003.
- Xứ Trầm Hương, Quch Tấn, Hội Văn Học Nghệ Thuật Khnh Ha, ti bản lần thứ hai năm 2002.
- Cc đặc san Khnh Ha-Nha Trang tại Nam California, Bắc Cali, Texas, Florida (nhiều số).