XỨ  NINH  NI  NON  - Vinh Hồ

 
   XỨ NINH NI NON - Phần (1)     |     XỨ NINH NI NON - Phần (2)  |

 
 XỨ NINH NI NON - Phần (3)    |    ĐỊA L KHI QUT Nguyễn Văn Thnh
   
           
www.ninh-hoa.com

 

Bản ồ Ninh Ha          Ảnh Ni Vọng Phu          Ảnh: Ni PHỔ Đ -Van Gi


Khi Qut:
 

Quận Ninh Ha nằm trong tỉnh Khnh Ha, c tỉnh lỵ đặt tại thị x Nha Trang. Tổng số diện tch quận Ninh Ha khoảng chừng 1.196 cy số vung (km2); pha Bắc gip Vạn Gi (thuộc quận Vạn Ninh), pha Nam gip Nha Trang, pha Ty gip tỉnh Đắc Lắc, v pha Đng gip biển Đng Hải. Dy Trường Sơn c ni non hiểm trở ở về pha Ty quận Ninh Ha, cn pha Đng c quốc lộ số 1 chạy dọc bờ biển.

Từ quận Ninh Ha ra Vạn Gi đường bộ độ 27 cy số (ra Huế 594 cy số), v Nha Trang độ 32 cy số (v Si Gn 475 cy số), ln Bun M Thuột độ 162 cy số. ường sắt song song với quốc lộ số 1 l hai trục lộ giao thng chnh nối liền Nam-Bắc xuyn qua Si Gn, Nha Trang, Ninh Ha, Huế ... Cn quốc lộ số 21 (nay đổi l 26) bắt đầu từ ng ba Ninh Ha (c ci bng binh tại đy xy trước năm 1975) gần sn vận động cũ, cũng khng km phần quan trọng nối liền Ninh Ha với cc tỉnh cao nguyn đất đỏ xuyn qua Dục Mỹ, Khnh Dương v Bun M Thuột.

Dn số Ninh Ha ước lượng khoảng trn 200 ngn người với mật độ trung bnh gần 200 người trn mỗi cy số vung. Dn cư Ninh Ha đa số lm nghề nng ở cc miền đồng bằng, lm nghề đnh c ở ven biển; ring nghề lm gạch gi ở Ninh Xun (Giếng Bọng) v lm muối th ở Hn Khi.

Trước năm 1975, một số tiểu cng nghệ đặc th "cha truyền con nối" như lm nghề bnh trng, bn, bnh nậm, bnh t, bnh xo, bnh căn, bnh dy, bnh hỏi, chả, nem, thợ rn, lm vi v.v.. hầu hết tập trung ở Xm Rượu. Đặc biệt, chả v nem ở đy rất nổi tiếng cả nước khng đu bằng. Một thiểu số sống ở những triền ni như Phong Thạnh, Ph Hữu, hn Ho, hn Sầm v.v lm nghề trồng trọt v đốn cy bn lm củi. Một số t người Thượng sắc tộc Rhad (quen gọi l Đ) từ vng cao nguyn xuống chợ sinh hoạt hng ngy trong việc đổi chc thịt th rừng, vải vc, hoa quả như đậu xanh, dưa hấu, b đỏ

Người Hoa tập trung sinh sống dọc hai bn đường Trần Qu Cp từ đường ln ga cho đến cầu Dinh, nhưng nhiều nhất phải kể khu vực quanh chợ Dinh (xem bi viết của Dương Tấn Long "Sng Dinh Qua Thi Ca - Phần 8"). Hầu hết, họ sống bằng nghề thương mại v đ cng một thiểu số người Việt lm chủ những tiệm bun đồ sộ lm tăng thm phần sầm uất cho phố chợ Ninh Ha, chẳng hạn như:

   Tiệm tạp ha: Nam Thuận Lợi, Ba Ta, Tn Sanh, Ph Cn ch, L Du Ha, A A, Hương
                        Giang, Hưng K, Thuận Lợi...

   Tiệm thuốc Bắc: Lợi Pht, Gia Pht, Hng Vạn Tường, Nguyn Pht, Khu Thin Bồi,
                            Phổ Tế ường, Ninh Ha, Vĩnh An Ha, Phước Vũ, Hn Phương Vin..

   Tiệm thuốc Ty: Bnh Minh, Ninh Ha, Ngọc Việt, Tấn Đắc...

   Tiệm xy dựng kiến thiết: Cẩm Sanh, Lin Thnh, La Lợi...

   Tiệm phụ tng xe: ng Thnh, Tiến Mỹ, Ha Lợi...

   Tiệm sch: Trung Thnh, Vừng ng, Khai Tr, Văn Ha, Khai ức...

   Tiệm vải: ồng Thi, ỗ Trn K, ch Thnh, Hiệp Thnh, ...

   Tiệm chụp hnh: nh Hưng, Vừng ng, Mỹ Quang, ...

   Tiệm bnh kẹo: Lợi Hanh, Dn Dn, ....

   Tiệm vng: Hoa Pht, Kim Thnh, Lin Kim...

   Tiệm may: Trường n, Thời Trang, Mỹ Trang ...

   Tiệm giy: Trc Thọ, ...

   Tiệm bn v sửa đồng hồ: Kim Quang,...

   Tiệm nhang: Vạn Lợi, ...

   Tiệm nem: Thi Thị Trực, ...

   Tiệm hủ tiếu, m, bnh bao: ại A, Tự Nhin (ng T)

   Tiệm bn guốc: c Hường (trong lng chợ), chị Diệp...

   Tiệm gạo: Chu Nam Ha, b Tm ...

   ại l thuốc l: Cẩm Hưng, ...

Một số tiệm đng được ghi nhận nằm trước sn vận động cũ , phục vụ cc phương tiện chuyển vận v giải kht như:

Tiệm hn, điện, sửa xe v cc loại lốp xe hơi: Ha Hưng, Nguyễn nh, Nguyễn Quang, ức Lượng,...

Tiệm kem: Thin Hương,...

Ninh Ha c tất cả 3 đo: 

   đo Cạnh (hay đo ni Đeo) tại cy số 10 (Ninh Xun) trn Quốc lộ 21,
   đo Rọ Tượng nằm ở pha nam v
   đo Bnh t ở pha bắc,

v một con sng, sng Dinh. Sng Dinh rộng lớn v di khoảng 10 cy số, do 3 sng con bn dưới đy xui về gặp nhau tại cuối lng iềm Tịnh, c địa danh l: "Họng Ng Ba".

(1) Sng Lốt bắt nguồn từ Bn.  Thượng nguồn c lng hồ Bn rộng mnh mng, nước trong vắt, chảy xuống cc x Ninh Phụng, Ninh ng.

(2) Sng ục (cn gọi l sng ) hẹp hơn c nước đục quanh năm, chảy qua cc x Ninh Thượng, Ninh Thn, Ninh Phụng.

(3) Sng Ci chảy qua cc x Ninh Sim, Dục Mỹ, Ninh Xun, Ninh Bnh, Bnh Thnh xuyn dưới cầu Bến Gnh ở cy số 2 (quốc lộ số 21).  Thượng nguồn c lng hồ Suối Trầu, rộng mnh mng.  Về ma mưa, nước sng Ci thường đỏ ngầu.

Từ "Họng Ng Ba", sng Dinh tiếp tục chảy qua cầu Sắt ở Vĩnh Ph, v cầu Dinh (trn c quốc lộ số 1 cũ) rồi chảy thẳng đến Tin Du ra cửa biển H Lin, c lng Lệ Cam v Tn Tế quanh chn Hn Ho. 

Dn Ninh Ha hồi ấy, hầu hết ai cũng biết r những nơi rất quen thuộc dọc di theo sng Dinh như bến ng Đm, bến b Lp, lỗ lỡ gần nh Thờ, đập Chợ Nhỏ thuộc x Ninh Giang, đập Bờ Trang thuộc x Ninh Ph v.v

V nước lơ lớ mặn m dn bản xứ thường gọi l nước "xả hai, s hai" gần cửa biển, nn tại đy sng Dinh c đầy dẫy cc loi c như c đỏ mang, c trn, c trạch, c hồng,.. nhưng đng kể hơn hết l chnh, một đặc sản độc nhất v nhị" của Ninh Ha. Một chi nhnh rẽ ra từ sng Dinh pha trn đầu chợ chảy qua xm l heo, cầu Gỗ rồi cầu Trạm tạo ra nhiều mương, ao v bầu c rất nhiều lươn, c r, c sặc, c lng tong, c tr, c trầu (lc) v đặc biệt gip ch cho nghề nng tt nước vo ruộng la.

Biển Hn Khi v H Lin c nhiều loại c ngon như c thu, c b, c cờ, c lạc, c cơm, c l, c đối, c măng, c bng m, c đuối, c ngn, c bạc m, c ch, c liệt, c nhồng, c trch, c nục....v nhiều hải sản đặc biệt khc như tm hm, tm tch, tm thẻ, hải sm, s huyết, ốc gạo, ốc xc, rau cu, v..v...

Trước năm 1975, Ninh Ha c tất cả 3 trường trung học nổi tiếng: Trung học Cng lập Trần Bnh Trọng, Trung học Bn cng Ninh Ha v Trung học Cng gio Đức Linh. Ngoi ra cũng c một số trường trung học khc nhưng t được giới học tr nhắc nhở tới chẵng hạn như Trung học Đức Quang gần kho thuốc l, Trung học Bồ Đề trong khun vin cha Phật Học v trường Tu. Cc trường tiểu học ở Ninh Ha đo tạo những học sinh xuất sắc trong thời gian ấy phải kể đến trường Tiểu học Tư thục Đức Tr ở dốc Qun Xm Rượu, trường Tiểu học Cng lập Ninh Ha (hay gọi Php Việt) đối diện bến xe Ninh Ha (cn gọi bến xe ngoi), trường Tiểu học Cng lập Mỹ Hiệp tọa lạc ở Xm Mới v.v

Dn Ninh Ha đa số theo đạo Phật v đạo thờ cng ng b, một số khc theo đạo Thin Cha v Tin Lnh v một số nhỏ theo đạo Cao Đi.

Đnh Mỹ Hiệp ở Thị trấn Ninh Ha, tiu biểu kiến trc truyền thống cổ với nghệ thuật chạm trổ, điu khắc mỹ thuật, lớn v linh thing tọa lạc st Quốc lộ 1 gần kho thuốc l (quen gọi l Bataillon deuxime bureau từ thời Php). C rất nhiều cha như cha Ct (cn gọi l Trường Thọ) ở gần G Muồng, cha Bửu Long trn cổng xe lửa ở Bnh Thnh, cha Minh Hương ở cầu Gỗ; miễu như miễu ấp trong (miễu ấp Đng Thnh) gần g Lăng, miễu ấp ngoi (miễu ấp Bắc Hiệp), miễu Ty Tụ ở cầu Gỗ v.v Ring người Hoa c hai cha chnh: cha Hải Nam (cha Tu ở Vĩnh Ph) v cha Hội Qun (cha Quảng ng) ở thnh Cha st đường Nguyễn Trường Tộ, ng ln chợ từ G Muồng, Xm Rượu v cha Tiều st bn cầu Dinh.

Cha lớn nhất l cha Phật Học ở Vĩnh Ph, nh thờ cng gio cổ nhất được người Php xy cất v tọa lạc một nơi vắng vẻ ở g Muồng, cn nh thờ hiện đại xy trn đường Nguyễn Huệ đối diện trường Trung học Bn cng Ninh Ha, v sau cng l nh thờ đạo Tin Lnh nằm trước mặt kho thuốc l. Ring nh thờ đạo Cao i tọa lạc tại Dục Mỹ, cch Ninh Ha khoảng 14 cy số.

Thắng cảnh đẹp nhất Ninh Ha trong đ phải ni đến bi tắm Dốc Lết, động ct B H, lu đi tnh i Hn Khi, suối Ba Hồ, hồ chứa nước Bn, Trường Bơi, suối nước nng Dục Mỹ, v.vC rừng ni xung quanh suối tạo nn phong cảnh hng vĩ v thơ mộng. Nổi tiếng nhất l ni Hn Vọng Phu cao 2051m nằm về hướng Ty Bắc v thp Bửu Dương c 7 tầng tọa lạc tại thn iềm Tịnh, x Ninh Phụng.  Lăng B V l một di tch lịch sử do vua Gia Long xy, để nhớ ơn cng nui của b khi nh vua tm đường ẩn nu tại địa phận Ninh Ha.

V cận biển nn độ ẩm tương đối cao, thường nng nực v hạn hn về ma h,  v v lụt lội lun xảy ra vo thng 10 đến thng 11 nn rt mướt ko về những ngy cuối năm.

Sau Tết, cc loại cy ăn tri như đo, mận, lựu, thanh long, xoi , cc loại hột như hột đc, hột xay, hột đười ươi v số được by bn ở chợ. C nem li, nem nướng, nem chua của Thi Thị Trực v chả ram của b Lột ngon tuyệt vời, đặc biệt c bnh xo b Chi, b Lượng, bnh căn b ức, mắm ruột c b kho với mỡ ăn với bnh ướt, tri qut dẻo hn Sầm nấu xi, bng nghễ hi tận hn Ho chấm mắm ốc suốt (xc) H Lin l những đặc sản trứ danh của ring Ninh Ha m đ ăn rồi th khng khi no qun được!

 

Nguyễn Văn Thnh
         8/2004
 

 

Đọc:     Xứ Ninh Ni Non  -       Phần 1            Phần 2        Phần 3